Ongevallekommissaris v Santam Bpk. (423/96) [1998] ZASCA 93; 1999 (1) SA 251 (SCA); [1998] 4 All SA 507 (A) (29 September 1998)

80 Reportability
Personal Injury Law - Wrongful Death

Brief Summary

Damages — Wrongful death — Remarriage of widow — Appellant sought to determine the effect of a widow's remarriage on her claim for damages following the wrongful death of her husband — The widow had remarried prior to the hearing, leading to a dispute regarding the applicability of a statutory provision limiting recoverable damages — Court considered whether the widow's remarriage extinguished her common law claim for loss of support against the negligent party — Held that the remarriage does not automatically negate the widow's claim for damages, and that the financial implications of the second marriage must be assessed to ensure fair compensation for the loss suffered.

Comprehensive Summary

Summary of Judgment


Introduction


This was an appeal to the Supreme Court of Appeal arising from a stated case procedure, in which the court was asked to determine the legal effect of a widow’s remarriage on a claim for loss of support following the wrongful death of her spouse. The proceedings concerned the interpretation and application of the proviso to a statutory right of recourse under the Ongevallewet 30 van 1941 (as amended).


The appellant was the Ongevallekommissaris (“the Commissioner”), who was obliged under the statute to pay compensation to dependants of an employee killed in an accident. The respondent was Santam Bpk (“Santam”), accepted by the parties to be a third party legally liable for the damages occasioned by the accident in the sense contemplated by section 8(1)(b) of the Act.


In the court a quo (Orange Free State Provincial Division), the parties proceeded under Rule 33 of the Uniform Rules of Court by placing two legal questions before the court. Lombard J answered both questions affirmatively, holding in effect that the widow’s common-law claim for loss of support against the wrongdoer was extinguished by her remarriage, and that this in turn limited the Commissioner’s recovery under section 8(1)(b). Leave to appeal was granted, and the Commissioner appealed to the Supreme Court of Appeal.


The general subject-matter of the dispute was whether South African law should treat a widow’s remarriage as terminating her claim for damages for loss of support, and—more broadly—whether the established approach of considering remarriage (or the prospect of it) in quantifying loss of support should be reconsidered.


Material Facts


An employee (a “workman” for purposes of the statute) died in a motor collision. The deceased left a widow who qualified as a dependant, and the Commissioner became obliged to pay statutory compensation to her.


The Commissioner instituted a claim against Santam under section 8(1)(b) of the Ongevallewet 30 van 1941, which permits the Commissioner to recover from a third party the compensation that the Commissioner is required to pay, subject to a proviso limiting the recoverable amount to what a court would have awarded to the dependant(s) at common law if the statute had not existed.


It was undisputed between the parties that Santam was liable as a third party to compensate the Commissioner in principle. The material dispute concerned only the effect of a specific fact: the widow had already remarried by the time the matter came before the court for determination on the stated case.


Because of their disagreement on how remarriage affected the common-law damages assessment—and therefore the statutory cap imposed by the proviso—the parties formulated two questions for decision: whether remarriage caused the widow’s common-law claim for loss of support against the wrongdoer to fall away, and if so, whether that outcome correspondingly restricted the Commissioner’s statutory right of recourse against Santam.


Legal Issues


The central legal questions were, first, whether a widow’s common-law claim for loss of support against a negligent wrongdoer is extinguished upon her remarriage. Second, if the answer to the first question were affirmative, whether this would operate to limit the Commissioner’s recovery against a third party under the proviso to section 8(1)(b) of the Ongevallewet 30 van 1941.


Although these questions were framed as discrete propositions, the appeal also required the court to address a further legal-content question that informed the result: what the correct application of the established principle is in a case where the widow has already remarried, and whether there was any basis to adopt a new approach that would ignore remarriage in quantifying loss of support.


The dispute was primarily one of law (the content of the common-law rule and its interaction with the statute), but it also engaged a policy/value judgment component. This was because the continued inclusion of remarriage as a compensatory “benefit” in the damages calculus was recognised as resting on considerations of fairness and justice, rather than strict logical causation.


Court’s Reasoning


The Supreme Court of Appeal began from the premise that South African courts have, for more than a century, taken the possibility of a widow’s remarriage into account when quantifying damages for loss of support. The court noted that in Constantia Versekeringsmaatskappy Bpk v Victor NO 1986 (1) SA 601 (A) it had been indicated that the same principle applies even where the widow has already remarried by the time of trial.


The court held, however, that it first had to determine how the principle should operate in a case of actual remarriage, because this court had not previously dealt directly with such a case and the only known South African instance was Glass v Santam Insurance Ltd and Another 1992 (1) SA 901 (W). In Glass, Flemming JP had suggested that “remarriage marks the end of the period of calculation of loss”, effectively excluding any period after remarriage from the damages assessment as if the widow suffered no further loss from that date.


The Supreme Court of Appeal rejected that approach as a misunderstanding of the nature and purpose of the dependant’s action for wrongful death. It reaffirmed that the action is treated as an extension of the lex Aquilia, aimed at recovery of patrimonial loss by placing dependants in the financial position they would have occupied had the breadwinner not died. In this framework, the damages inquiry involves a comparison between the dependant’s financial position had the deceased lived and the position after death, while avoiding overcompensation by taking into account benefits that accrue to the dependant.


Within that compensatory comparison, the court characterised remarriage (or the prospect of it) as a potential compensating advantage that may reduce loss, but it emphasised that remarriage does not necessarily restore the widow to her prior financial position. The court identified several possibilities illustrating why a blanket “termination” rule is unsound: a second spouse may have a lower income or reduced earning capacity; may have his own dependants competing for support; may be older and therefore likely to provide support for a shorter period; or the second marriage may end in divorce. If these or similar contingencies occur, excluding the post-remarriage period from the calculation would leave the widow undercompensated, contrary to the compensatory objective of the action.


The court considered the reasoning in Glass, including the suggestion that earlier cases referring to remarriage did not explicitly conceptualise it as a financial “benefit”. It held that this did not justify Glass’s approach, and it pointed out that earlier authority had in fact contemplated nuances relating to a hypothetical second marriage, including differences in the second spouse’s circumstances. In particular, it referred to Legal Insurance Company Ltd v Botes 1963 (1) SA 608 (A) as demonstrating that the law had recognised such complexities. The court concluded that Glass was wrongly decided, and that Lombard J’s affirmative answer to the first stated question—being largely grounded in the same logic—was likewise incorrect.


The Commissioner nevertheless urged the court to go further by changing the established approach altogether, so that remarriage (and the prospect of it) would be left out of account. The court declined to do so. It emphasised that the approach had been repeatedly applied by the Appellate Division/Supreme Court of Appeal since Hulley v Cox 1923 AD 234, and that an alteration of an established principle would require a demonstrable need grounded in modern requirements, together with an assessment of whether the change is a matter for the courts or rather for the legislature.


The court rejected the submission that the existing approach was inconsistent with the common law. It treated Hulley v Cox as illustrating a permissible development and application of broad common-law principles governing assessment of damages for dependants, including a judicial discretion informed by the equities of the case.


The Commissioner also argued that the approach was “illogical” because remarriage is not a consequence flowing from the death, and that it produced anomalies and unequal treatment. The court addressed these contentions by locating the issue within a policy-based framework. It reasoned that, in South African law after S v Mokgethi en Andere 1990 (1) SA 32 (A), causal connection in this context is approached through policy considerations and the bounds of fairness and justice, and that similar considerations inform whether a particular advantage should be deducted in quantifying loss. For that reason, the court considered that disputes about whether remarriage is strictly “caused” by death amount to an unnecessary manipulation of causation concepts, and that Victor had already confirmed the principle despite recognising the absence of strict logical foundations.


On the equality argument raised with reference to section 8 of the Constitution of the Republic of South Africa Act 200 of 1993, the court found no unequal treatment in the relevant sense. It explained that where a widow has not remarried, a deduction for the possibility of remarriage is necessarily an estimate; where she has remarried, the court can consider the advantage (and, by implication, its limits) with reference to the actual fact of remarriage. The difference arises from the practical need to forecast an uncertain future event, rather than from discriminatory treatment. The court observed that the inequality concern would have had force if the Glass approach were correct (because it would have made actual remarriage result in forfeiture of the entire loss-of-support claim), but it had already concluded that Glass was wrong.


Having found no sufficient basis to alter the established approach, the court concluded that remarriage does not extinguish the widow’s common-law claim; it is relevant only as a factor in the quantification process to prevent overcompensation, and it must be handled in a manner consistent with the compensatory purpose of the dependant’s action.


On costs, the Commissioner sought costs on the basis of partial success linked to the rejection of Glass. The court declined that approach, noting that the Commissioner’s written argument had not squarely advanced the contention that Glass was wrongly decided and that the oral argument ultimately focused on the broader issue of whether to change the existing approach. The court considered it appropriate that each party bear its own costs, both in the appeal and in the stated case proceedings in the court a quo.


Outcome and Relief


The Supreme Court of Appeal upheld the appeal, but made no costs order in respect of the appeal.


The order of the court a quo was replaced with an order answering the stated case as follows: the answer to the first question was “No” (remarriage does not extinguish the widow’s common-law claim for loss of support), and the second question therefore fell away. No order was made as to costs in the court a quo, with the effect that each party bore its own costs of the stated case proceedings.


Cases Cited


Constantia Versekeringsmaatskappy Bpk v Victor NO 1986 (1) SA 601 (A).


Ongevallekommissaris v Santam Bpk [1996] 2 All SA 649 (O).


Hulley v Cox 1923 AD 234.


Glass v Santam Insurance Ltd and Another 1992 (1) SA 901 (W).


Union Government (Minister of Railways and Harbours) v Warneke 1911 AD 657.


Legal Insurance Company Ltd v Botes 1963 (1) SA 608 (A).


Roberts v London Assurance Co Ltd (3) 1948 (2) SA 841 (W).


Curwen v James and Others [1963] 2 All ER 619 (CA).


Blower v Van Noorden 1909 TS 890.


Willis Faber Enthoven (Pty) Ltd v Receiver of Revenue and Another [1991] ZASCA 163; 1992 (4) SA 202 (A).


Bayer South Africa (Pty) Ltd v Frost [1991] ZASCA 85; 1991 (4) SA 559 (A).


Hamman v Moolman 1968 (4) SA 340 (A).


Die Spoorbond and Another v South African Railways 1946 AD 999.


Jameson’s Minors v Central South African Railways 1908 TS 575.


Trust Bank van Africa Bpk v Eksteen 1964 (3) SA 402 (A).


Victor NO v Constantia Insurance Company Ltd 1985 (1) SA 118 (C).


Dominish v Astill [1979] 2 NSWLR 368 (CA).


S v Mokgethi en Andere 1990 (1) SA 32 (A).


Smit v Abrahams 1994 (4) SA 1 (A).


Standard Chartered Bank of Canada v Nedperm Bank Ltd 1994 (4) SA 747 (A).


Klaas v Union and South West Africa Insurance Co Ltd 1981 (4) SA 562 (A).


Standard General Insurance Co Ltd v Dugmore NO 1997 (1) SA 33 (A).


Zysset and Others v Santam Ltd 1996 (1) SA 273 (C).


Santam Versekeringsmaatskappy Bpk v Byleveldt 1973 (2) SA 146 (A).


Peri-Urban Areas Health Board v Munarin 1965 (3) SA 367 (A).


Du Plessis and Others v De Klerk and Another [1996] ZACC 10; 1996 (3) SA 850 (CC).


Gardener v Whitaker [1996] ZACC 11; 1996 (4) SA 337 (CC).


Armsworth v South Eastern Railway Co (11 Jur. 758 at 760).


Legislation Cited


Ongevallewet 30 van 1941 (as amended), section 8(1)(b) and its proviso.


Wet op Onderhoud van Langslewende Gades 27 van 1990.


Constitution of the Republic of South Africa Act 200 of 1993, section 8 and section 35(3).


Rules of Court Cited


Uniform Rules of Court, Rule 33.


Held


The Supreme Court of Appeal held that a widow’s remarriage does not cause her common-law claim for damages for loss of support to lapse against the negligent wrongdoer. Remarriage (or the prospect of it) remains a factor that may be taken into account in quantifying damages in order to prevent overcompensation, but it does not operate as an automatic termination of the compensable period or as a forfeiture of the claim.


The court further held that there was no basis to depart from the long-established approach confirmed in prior appellate authority, and that concerns framed as logic, anomaly, or equality did not justify a judicial change to the principle. The approach is grounded in policy and fairness, and differences in treatment between actual remarriage and the mere possibility of remarriage reflect the difference between an estimate of an uncertain future event and the assessment of an event that has occurred.


LEGAL PRINCIPLES


The dependant’s action for wrongful death is compensatory in nature and is directed at recovery of patrimonial loss, seeking to place dependants in the financial position they would probably have occupied had the breadwinner lived, while ensuring they are not improved beyond that position through overcompensation.


In quantifying damages for loss of support, a court must take account of relevant benefits accruing to the dependant after the death when fairness and policy justify their deduction. The widow’s remarriage (or the prospect of it) is treated as such a potentially compensating advantage, but it does not, in itself, extinguish the cause of action.


Assessment of whether a benefit should be brought into account, and how, is informed by considerations of fairness, justice, and policy, rather than by rigid or purely logical notions of causation. Within that framework, the estimation of the possibility of remarriage where no remarriage has occurred is a necessary actuarial and judicial forecasting exercise, whereas the evaluation of an actual remarriage is an application of the same principle to established fact, and does not constitute unequal treatment.


An approach that treats remarriage as automatically ending the compensable period for loss of support misconceives the compensatory inquiry and risks undercompensation, because a second marriage does not necessarily restore the widow to her pre-death financial position.

About SAFLII
Databases
Search
Terms of Use
RSS Feeds
South Africa: Supreme Court of Appeal
SAFLII
>>
Databases
>>
South Africa: Supreme Court of Appeal
>>
1998
>>
[1998] ZASCA 93
|

|

Ongevallekommissaris v Santam Bpk. (423/96) [1998] ZASCA 93; 1999 (1) SA 251 (SCA); [1998] 4 All SA 507 (A) (29 September 1998)

REPUBLIEK VAN SUID-AFRIKA
HOOGSTE HOF VAN APP
L
VAN SUID-AFRIKA
Saak No: 423/96
In die saak tussen:
DIE ONGEVALLEKOMMISSARIS
Appellant
en
SANTAM BEPERK
Respondent
CORAM: Hefer, Smalberger, Schutz, Plewman ARR et Melunsky Wnd AR
VERHOOR: 18 September 1998
GELEWER
: 29 September 1998
UITSPRAAK
HEFER AR
2 Suid Afrikaanse howe pas reeds langer as 'n eeu die beginsel toe dat
die moontlikheid van 'n weduwee se hertroue in ag geneem word by die
bepaling van haar skadevergoeding weens die onregmatige dood van haar
man. In Constantia Versekeringsmaatskappy Bpk v Victor NO 1986 (1)SA
601 (A) op 616A-B is aangedui dat dieselfde beginsel toegepas word indien
sy ten tye van die verhoor reeds weer getroud is. In die huidige app
l moet
oorweeg word of die tyd nie ryp is vir 'n nuwe benadering nie.
Die punt het ter sprake gekom in 'n eis wat die appellant ("die
Kommissaris") in die Oranje-Vrystaatse Provinsiale Afdeling teen die
respondent ("Santam") ingestel het onder art 8(1)(b) van die Ongevallewet
30 van 1941, soos gewysig. Hierdie bepaling magtig die Kommissaris om
skadeloosstelling wat hy verplig is om aan 'n werksman of sy afhanklikes te
betaal, te verhaal van iemand ander dan die werkgewer - 'n sogenaamde
derde party - wat regtens aanspreeklik is om skadevergoeding ten opsigte
van die ongeval aan die werksman of sy afhanklikes te betaal. Volgens 'n
voorbehoudsbepaling tot art 8(1)(b) mag die verhaalbare bedrag egter nie
die bedrag oorskry wat, volgens die oordeel van die hof, aan die werksman
3
of sy afhanklikes toegeken sou gewees het indien die Wet nie bestaan het
nie. Die partye was dit eens dat Santam as derde party teenoor die
Kommissaris aanspreeklik is vir skadeloosstelling wat laasgenoemde moet
betaal aan die weduwee van 'n werksman wat in n motorbotsing gedood is.
Die weduwee was reeds weer getroud en, omdat hulle verskil het oor die
effek van haar hertroue by die toepassing van die voorbehoudsbepaling, het
hulle twee vrae aan die Hof a quo voorgel
by wyse van gestelde saak
onder Re
l 33 van die Eenvormige Re
ls, naamlik :
"(a) Verval die weduwee se gemeenregtelike aanspraak op skadevergoeding vir onderhoudsverlies, teen die nalatige doodsveroorsaker
van haar oorlede eggenoot, by haar hertroue?
(b) Het 'n positiewe antwoord op (a) die effek en regswerking dat die Eiser se vordering/verhaalsreg teen Verweerder ingevolge artikel
8(1)(b) van die Wet, insgelyks en dienooreenkomstig beperk word?"
In 'n uitspraak gerapporteer as Ongevallekommissaris v Santam Bpk
[1996] 2 All SA 649
(O) het Lombard R beide vrae bevestigend beantwoord
4
en later verlof aan die Kommissaris verleen om na hierdie Hof te appelleer.
Dit blyk uit die uitspraak dat die geleerde regter die eerste vraag aan die hand van die heersende reg beslis het omdat hy nie bereid
was om 'n nuwe rigting in te slaan en die weduwee se hertroue buite rekening te laat soos deur die Kommissaris versoek nie. Soos
reeds aangedui, is die versoek in hierdie Hof herhaal. Of daaraan gehoor gegee moet word, kan eers besluit word nadat vasgestel is
hoe die huidige beginsel toegepas moet word in die geval van 'n weduwee wat reeds weer getroud is.
Ek s
dit omdat dit die eerste maal is wat hierdie Hof met so 'n geval te doen kry. Hoewel in uitsprake van provinsiale howe sedert 1886,
en van hierdie Hof sedert Hulley v Cox
1923 AD 234
, herhaaldelik voorsiening gemaak is vir die moontlikheid van 'n tweede huwelik, was Glass v Santam Insurance Ltd and Another 1992(1)
SA 901 (W), sover bekend, die enigste Suid Afrikaanse geval van 'n weduwee wat reeds weer getroud was. In daardie saak het Flemming
ARP beslis dat getuienis oor die verdienvermo
van die tweede eggenoot wat daarop gemik was om te bewys dat die weduwee geldelik slegter daaraan toe was as vantevore, nie ter sake
was
5
nie. Op 905B-C het die geleerde regter te kenne gegee dat "remarriage marks the end of the period of calculation of loss"
- met ander woorde, dat die tydperk na haar hertroue buite rekening gelaat word by die bepaling van die weduwee se vergoeding, asof
sy vanaf datum daarvan geen verdere skade ly nie. Lombard R se positiewe antwoord op die eerste vraag in die onderhawige geval is
hoofsaaklik op dieselfde redenasie gegrond. Indien dit die korrekte beskouing is, is sy antwoord ook korrek; indien nie, is dit verkeerd.
Myns insiens behels die opvatting 'n volkome miskenning van die aard en doel van die aksie wat aan afhanklikes verleen word weens
die dood van 'n broodwinner. Dit is algemeen bekend dat die howe so 'n aksie as 'n uitbreiding van die lex Aquilia beskou, wat gerig
is op die verhaal van materi
le skade, deur die afhanklikes geldelik in die posisie te plaas waarin hulle sou gewees het indien die broodwinner nie gesterf het
nie (Union Govemment (Minister of Railways and Harbours) v Warneka
1911 AD 657
op 664-665; Legal Insurance Company Ltd v Botes
1963 (1) SA 608
(A) op 614B-F). Natuurlik moet toegesien word dat hulle nie oorgekompenseer
6 word nie. Daarom word voordele wat hulle toegeval het, in berekening
gebring in die vergelyking van hulle posisie voor en na die broodwinner se
dood. In die geval van 'n weduwee word haar hertroue, of die moontlikheid
daarvan, as 'n verrekenbare voordeel beskou. Soos Innes HR dit gestel het
in Hulley v Cox supra op 244,
" the object being to compensate them (die afhanklikes) for material loss, not to improve their material prospects, it follows
that allowance must be made for such factors as the possibility of re-marriage."
'n Tweede huwelik herstel egter vanselfsprekend nie noodwendig 'n weduwee se vorige geldelike posisie n
e. Dit mag byvoorbeeld wees dat die tweede eggenoot 'n kleiner inkomste het as wat die eerste een gehad het, of dat hy nie dieselfde
verdienvermo
het nie, of dat hy meer kinders van sy eie het wat van sy onderhoud afhanklik is en in sy verdienste deel, of dat hy ouer is en haar
waarskynlik nie so lank sal onderhou as die eerste eggenoot nie. Word enige van hierdie gebeurlikhede bewaarheid, sal die weduwee
slegter daaraan toe wees as wat sy gedurende haar eerste huwelik was, en indien dit nie in berekening gebring word nie, word sy nie
ten volle vergoed
7
nie. (Kyk Corbett & Gauntlett: The Quantum of Damages 4de uitg (1995) 71
'n 126; Davel: Skadevergoeding aan Afhanklikes 124-125 en vgl PQR
Boberg: "Deductions form Gross Damages in Actions for Wrongful Deaths"
in
(1964) 81 SALJ 194
op 215 ev; Luntz: Assessment of Damages for
Personal Injury and Death 2de uitg op 449-450, en Curwen v James and
Others
[1963] 2 All ER 619
(CA) op 622F-H.)
Hierdie waarheid word nie onder die o
gesien in die uitspraak in
Glass nie. Soos ek die uitspraak verstaan, berus dit op die feit dat in vorige
uitsprake van die howe na 'n moontlike tweede huwelik verwys word sonder
enige aanduiding dat dit eintlik gaan om die geldelike voordeel wat dit inhou
(903B-904C). In Roberts v London Assurance Co Ltd (3)
1948 (2) SA 841
(W) op 850 is die waarskynlikheid inderdaad in aanmerking geneem dat 'n
tweede eggenoot nie dieselfde verdienvermo
as die eerste sou gehad het
nie. Flemming ARP maak die uitspraak af (op 903J-904C) as een
"[which has] no reliable precedent in practice, and which stands in singular contrast to the state of the law as perceived on
a wider perspective."
8
Hierdie Hof het in Legal Insurance Company Ltd v Botes supra 608 (A) op 617H-618A in die konteks van 'n moontlike hertroue egter uitdruklik
verwys na die moontlikheid dat 'n tweede eggenoot ouer mag wees as die eerste, en selfs na die moontlikheid dat n tweede huwelik
deur egskeiding be
indig mag word. IVIyns insiens het die geleerde regter te veel gemaak van die feit dat dergelike opmerkings nie in ander uitsprake
verskyn nie. Soos reeds vermeld, was daar geen vorige gevalle waarin die weduwee reeds weer getroud was nie en, waar dit bloot 'n
kwessie is van die vermindering van die weduwee se vergoeding om voorsiening te maak vir die moontlikheid van hertroue, word die
omvang van die vermindering dikwels nie volledig gemotiveer nie.
Na my oordeel is Glass verkeerd beslis en is Lombard R se positiewe antwoord op die eerste vraag ook verkeerd. D
e korrekte antwoord sal oorweeg word nadat die betoog dat 'n weduwee se hertroue buite rekening gelaat behoort te word aandag geniet
het.
In hierdie verband moet dit beklemtoon word dat die huidige benadering sedert 1923 herhaaldelik deur hierdie Hof toegepas is. Natuurlik
9
kan ons nie goedsmoeds 'n nuwe rigting inslaan nie. 'n Aanpassing van 'n
gevestigde beginsel in die lig van moderne vereistes aan die hand van
beslissings soos Blower v Van Noorden
1909 TS 890
op 905, Willis Faber
Enthoven (Pty) Ltd v Receiver of Revenue and Another
[1991] ZASCA 163
;
1992 (4) SA 202
(A)
op 220E-F en Bayer South Africa (Pty) Ltd v Frost
[1991] ZASCA 85
;
1991 (4) SA 559
(A) op
568I-569C, geskied immers slegs wanneer 'n duidelike behoefte daarvoor
bestaan (vgl Hamman v Moolman
1968 (4) SA 340
(A) op 348 fin); en selfs
dan moet die hof tevrede wees dat d
t nie 'n geval
s waarin dit aan die
wetgewer oorgelaat moet word om in te gryp nie (Blower v Van Noorden op
905; Die Spoorbond and Another v South African Railways
1946 AD 999
op
1008-1009 en 1013-1014).
As rede vir 'n aanpassing is namens die Kommissaris aangevoer dat
die huidige standpunt nie in ooreenstemming met die gemenereg is nie. Ek
stem nie saam nie. In die Victor saak supra op 615B-D is wel opgemerk dat
dit
"sou waarskynlik redelik wees om te dink . . . dat die benadering sy oorsprong in Engelse beslissings gehad het."
10
Maar ek is nie oortuig dat dit inderdaad die geval was nie. 'n Duidelike en
opvallende onderskeiding tussen die gemenereg en die Engelse reg verskyn
in Jameson's Minors v Central South African Railways
1908 TS 575
op 602-
603 waar Innes HR hom soos volg uitgelaat het oor die algemene
benadering tot die aksie van afhanklikes:
"The general principles which should guide us are plain. I need only refer to Voet who lays down the rule very clearly . . .
the plaintiffs are entitled to compensation for the pecuniary loss involved in a reduced income, and a restricted provision for the
supply of what they have been accustomed to, and could reasonably have anticipated that the deceased man would continue to supply.
Our law lays down no hard and fast rule for such a calculation. It leaves a large discretion to the judge to award what under the
circumstances he considers right . . . Whether the result of the decisions under Lord Cambells's Act is to leave the English judges
as free a hand, I am not clear . . . If [the direction to the jury in Armsworth v South Eastern Railway Co (11 Jur. 758 at 760)]
is a correct statement of the English law, then it does not differ very much from our own."
Die posisie van n weduwee was nou wel nie ter sprake nie en gevolglik was daar geen verwysing na die moontlikheid van haar hertroue
nie; maar, toe
11
hierdie aangeleentheid wel te berde gebring is in Hulley v Cox supra het
Innes HR die posisie soos volg beskryf (op 243-244):
"It remains to consider the question of damages . . . Some authorities consider that the calculation should be based upon the
principle of an annuity (See Grotius 3.33.2. Matthaeus de Criminibus 48.5.11.) Voet on the other hand favours a more general estimate.
Such damages, he thinks, should be awarded as the sense of equity of the judge may determine, account being taken of the maintenance
which the deceased would have been able to afford and had usually afforded to his wife and children. (Ad Pand.9.2.11) That would
seem the preferable view as giving a greater latitude to deal with varying circumstances. It is at any rate desirable to test the
result of an actuarial calculation by a consideration of the general equities of the case ..." (Hierna verskyn die opmerking
oor hertroue wat reeds aangehaal is.)
Die uitspraak kom my voor as 'n klassieke voorbeeld van n besondere toepassing van 'n algemene gemeenregtelike beginsel. In die ou
bronne was daar weinig meer te vind as algemene opmerkings oor die basis van vergoeding en selfs daaroor was die skrywers dit nie
eens nie (Davel op cit 42-43). Dit was die eerste maal wat hierdie Hof gemoeid was met die beraming van 'n weduwee se skade. By gebrek
aan eenstemmigheid tussen
12
die gesaghebbende skrywers moes 'n eie keuse gemaak word oor die
algemene benadering (Willis Faber Enthoven (Pty) Ltd v Receiver of
Revenue and Another supra op 219H-J), en die Hof moes self besluit op die
wyse waarop die gekose benadering toegepas moes word.
Selfs al sou dit wees dat Engelse beslissings 'n rol gespeel het in
vorige beslissings van provinsiale howe, kom dit nie daarop aan nie. Soos
uitgewys in Trust Bank van Africa Bpk v Eksteen
1964 (3) SA 402
(A) op
411C-E,
"[kan] vergelykende oorweging ... soos ten oorvloede uit talle van ons gewysdes en regsverhandelinge blyk, 'n besonder dienstige
middel wees om tot helderheid te geraak omtrent die beste toepassing, aanpassing of uitbouing van eie beginsels."
Namens die Kommissaris is verder aangevoer dat daar tekortkomings in die huidige benadering is. Opgesom kom die betoog daarop neer
dat die benadering (1) onlogies en anomaal is en (2) tot ongelyke behandeling lei.
Die submissie dat dit onlogies is, spruit voort uit 'n opmerking in die Victor saak op 614B-C dat
"[d]ie hertroue van 'n weduwee, of die aanneming van n kind,
13
... nie gevolge [is] wat uit die dood van die betrokke eggenoot of vader voortvloei nie, en kan dus nie juis op logiese gronde gesien
word as faktore wat by die bepaling van 'n weduwee of kind se vergoeding in aanmerking geneem moet word nie."
(Kyk ook Victor NO v Constantia Insurance Company Ltd
1985 (1) SA 118
(C)op 124F-G.)
Of 'n weduwee se hertroue beskou kan word as 'n gevolg van haar eerste eggenoot se dood, is n vraag waaroor lank reeds bespiegel word.
In ander Statebondslande is kousaliteit 'n blywende probleem wanneer die toebedeling van voordele, en meer bepaald 'n weduwee se
hertroue, ter sprake is. Volgens Fleming: The Law of Torts 8 ste uitg op 673 het die benadering dat slegs voordele wat uit die oorledene
se dood voortspruit, aanleiding gegee tot "much sterile speculation on causation and conclusions difficult to reconcile".
(Dit word miskien die beste geillustreer deur die uitsprake in Dominish v Astill
[1979] 2 NSWLR 368
(CA) waarin 'n versameling beslissings gevind sal word.) Al die bespiegeling, so kom dit my voor, behels weinig meer as vrugtelose
pogings om uiteenlopende standpunte met mekaar te versoen en resultate te rasionaliseer wat suiwer
14
op oorwegings van billikheid en regverdigheid gegrond is. (Vgl Street:
Principles of the Law of Damages, (1962) op 74; Luntz op cit 344, 347.) Hoe dit ook al sy, in ons land is dit nie nodig om 'n gekunstelde
rasionaliseringsproses te volg nie want, volgens die benadering wat sedert 1990 inslag gevind het na die beslissing in S v Mokgethi
en Andere
1990 (1) SA 32
(A), moet die vraag of daar in 'n bepaalde geval 'n kousale verband tussen twee gebeurtenisse bestaan, beantwoord word aan die hand
van beleidsoorwegings en die grense van billikheid en regverdigheid (Smit v Abrahams
1994 (4) SA 1
(A) op 15E-F; Standard Chartered Bank of Canada v Nedperm Bank Ltd 1994 (4) SA 747 (A) op 765A-B). Dit is presies dieselfde oorwegings
wat bepaal of 'n besondere voordeel in verrekening gebring moet word (Klaas v Union and South West africa Insurance Co Ltd
1981 (4) SA 562
(A) op 577E-F, Standard General Insurance Co Ltd v Dugmore NO
1997 (1) SA 33
(A) op 42A-C, Zysset and Others v Santam Ltd
1996 (1) SA 273
(C) op 278H-279C). Daarom is 'n "gegogel met die kousaliteitsbegrip" (per Rumpff AR in Santam Versekeringsmaatskappy Bpk
v Byleveldt
1973 (2) SA 146
(A) op 151E-F) totaal oorbodig.
15
Opvallend in hierdie Hof se uitspraak in die Victor saak is die verwysing na billikheid op 616B-C en die feit dat die Hof, hoewel
terde
bewus van die afwesigheid van logiese gronde, op 616A-B uitdruklik bevestig het dat 'n weduwee se hertroue, of die moontlikheid daarvan,
wel in aanmerking geneem moet word. Alle aanduidings is dat die beginsel herbevestig is om dit buite twyfel te stel ten spyte daarvan
dat dit nie logies gegrond was nie. Dit was uit en uit 'n beleidsbesluit gegrond op oorwegings van billikheid en regverdigheid.
Die feit dat alles uiteindelik om oorwegings van billikheid en beleid gaan, verskaf ook die antwoord op die submissie dat die huidige
benadering anomaal is. Ek is nie oortuig dat dit werklik anomaal is dat 'n weduwee se verdienvermo
, of die onderhoud wat 'n aangenome kind van sy pleegouer ontvang, buite rekening gelaat word terwyl die voordeel van 'n tweede huwelik
in aanmerking geneem word nie. En, selfs al sou dit die geval wees, volg dit nie dat dit laasgenoemde voordeel is wat aangepas moet
word nie. Waar billikheid en beleid die kriterium is, is dit in elk geval nie moontlik om alle anomali
te vermy nie.
16
Gesien die betreklike kort tydperk wat verloop het sedert die uitspraak
in Victor is die Kommissaris se advokaat gevra of omstandighede intussen so verander het dat daar 'n behoefte bestaan aan die aanpassing
wat hy bepleit. Hy het eerstens gewys op statut
re maatre
ls (waarvan besonderhede onnodig is) om die status van vroue te verhoog en hulle geldelik en andersins in 'n beter posisie te plaas.
Ek begryp egter nie die relevansie hiervan nie. Dit gaan immers nie om geslagsonderskeiding of om vroueregte nie, maar om 'n eenvoudige
beginsel van die reg wat daarop gemik is om oorkompensasie te verhoed sonder aansiens des persoons . Dieselfde geld vir die Wet op
Onderhoud van Langslewende Gades 27 van 1990 waarna ons ook verwys is. Daarvolgens het langslewende gades 'n reg verkry om onderhoud
van die boedel van die eerssterwende te ontvang. Sommige uitsprake - byvoorbeeld di
in Peri-Urban Areas Health Board v Munarin
1965 (3) SA 367
(A) op 376D - skep die indruk dat 'n weduwee vergoed moet word vir die reg op onderhoud wat sy weens die onregmatige dood van haar
man verloor. Indien dit so is, kan die effek van die wetgewing slegs wees dat n weduwee nie langer daardie reg verloor nie. So gesien
17 kan dit moontlik die omvang van haar bruto verlies affekteer, maar met die
vraag of die voordeel van 'n tweede huwelik in verrekening gebring moet
word, hou dit geen verband nie.
Ten slotte het die Kommissaris se advokaat die Grondwet van die
Republiek van Suid Afrika, Wet 200 van 1993, geopper en aangevoer dat die
huidige benadering strydig is met die gelykheidsbeginsel in a 8. Ek aanvaar
in die lig van a 35(3) en die uitsprake van die Konstitusionele Hof in Du
Plessis and Others v De Klerk and Another
[1996] ZACC 10
;
1996 (3) SA 850
(CC) op 885C-
887G en Gardener v Whitaker
[1996] ZACC 11
;
1996 (4) SA 337
(CC) op 345C-E dat die
gemenereg aangepas moet word in ooreenstemming met die gees, strekking
en oogmerke van hoofstuk 3. Maar ek vind geen tekens van ongelyke
behandeling in die benadering tot die hertroue van weduwees nie. Soos ek
die betoog verstaan in die vorm waarin dit by die verhoor van die app
l
voorgedra is, het dit betrekking op die feit dat, in die geval van weduwees
wat reeds weer getroud is ten tye van die verhoor, die werklike voordeel wat
hulle uit die tweede huweliktrek in berekening gebring word, terwyl in ander
gevalle 'n bedrag of 'n persentasie van die bruto verlies afgetrek word wat
18
die moontlikheid van hertroue verteenwoordig. Ek stem saam dat daar waarskynlik wel ongelyke behandeling sou gewees het indien die
beslissing in Glass v Santam Insurance Ltd and Another supra gehandhaaf sou word. (Dit was die basis van die betoog oor ongelyke
behandeling in die skriftelike betoog namens die Kommissaris.) Ek het egter reeds aangedui dat die beslissing verkeerd is. Die aftrekking
wat gemaak word waar n weduwee nog nie weer getroud is nie, is n vooruitskatting wat noodwendig gemaak moet word omdat die werklike
voordeel uit 'n tweede huwelik nie bepaal kan word totdat dit plaasvind nie. Daar is nie sprake van ongelyke behandeling nie.
IVIyns insiens bestaan daar geen rede om die huidige benadering te verander nie. Hierdie gevolgtrekking bring mee dat die eerste vraag
in die gestelde saak ontkennend beantwoord moet word en dat die tweede vraag verval.
Wat koste betref, is namens die Kommissaris aangevoer dat hy gedeeltelik suksesvol sou wees indien die beslissing in die G/ass saak
onvergewerp word, selfs al sou sy betoog vir die verandering van die
19
bestaande benadering nie slaag nie. Daarom is aangevoer dat Santam die koste van die app
l behoort te betaal. Dit blyk egter dat die skriftelike betoog namens die Kommissaris slegs 'n terloopse verwysing na Glass bevat
het sonder enige aanduiding dat aangevoer sou word dat dit verkeerd beslis is. Soos reeds opgemerk, was die submissie oor ongelyke
behandeling juis gebaseer op die stelling dat 'n weduwee wat voor die verhoor weer trou, "die gehele skadevergoeding onder die
hoof van verlies van onderhoud verbeur." Die advokate is vroegtydig versoek om die Hof by die verhoor van die app
l toe te spreek oor die korrektheid van die beslissing. By die verhoor was almal dit eens dat dit verkeerd was, en die mondelinge
betoog aan beide kante was in die geheel toegespits op die vraag of die bestaande benadering verander moet word. Myns insiens bestaan
daar voldoende rede vir 'n bevel waarvolgens elke party sy eie koste van app
l en ook van die verhoor van die gestelde saak in die Hof a quo sal betaal.
Die volgende bevel word gemaak : 1. Die app
l word gehandhaaf maar geen bevel word gemaak ten
20
opsigte van die koste van app
l nie. 2. Die bevel van die Hof a quo word vervang met die volgende: "(a) Die antwoord op die eerste vraag is : Nee. Die tweede
vraag verval. (b) Geen bevel word gemaak ten opsigte van koste nie."
App
lregter
Smalberger AR )
Schutz AR ) Stem saam
Plewman AR )
Melunsky Wnd AR)