• Law Reports
  • S v Leeuw (14/95) [1997] ZASCA 111 (27 …

S v Leeuw (14/95) [1997] ZASCA 111 (27 November 1997)

80 Reportability
Criminal Law
View PDF SAFLII Source
Share WhatsApp LinkedIn X Email

Brief Summary

Criminal Law — Murder — Conviction and sentencing — Appellant convicted of murder and attempted robbery — Appellant's involvement in the brutal murder of a 78-year-old widow established through testimonies of co-accused — Appellant claimed innocence, asserting he was not present during the attack — Evidence indicated appellant was actively involved in the assault and subsequent robbery — Court upheld conviction based on overwhelming evidence of appellant's participation in the crime.

Comprehensive Summary

Summary of Judgment


1. Introduction


This was a criminal appeal in the Supreme Court of Appeal against convictions arising from a violent attack on an elderly woman during an attempted robbery. The appellant was David Leeuw (accused 1 at trial), and the respondent was the State.


The matter came before the SCA after the appellant had been convicted in the Orange Free State Provincial Division (per Malherbe R with two assessors). The trial court convicted the appellant and two co-accused of murder. In addition, accused 2 was convicted of robbery with aggravating circumstances, and the appellant and accused 3 were convicted of attempted robbery with aggravating circumstances. The appellant was sentenced to death for murder and to 12 years’ imprisonment for the attempted robbery count.


The appeal to the SCA proceeded on two procedural bases. The appeal against the murder conviction and death sentence was before the SCA in terms of section 316A of the Criminal Procedure Act 51 of 1977, while the appeal against the robbery conviction and sentence was pursued with leave granted by the SCA.


The general subject-matter of the dispute concerned whether the State proved beyond reasonable doubt that the appellant was not only the instigator of the planned robbery but also a participant in the assault causing death, and, consequentially, whether the conviction for murder (as opposed to a lesser form of homicide, or no liability for the killing) could stand. A further issue concerned the continued viability of the death sentence after it had become constitutionally impermissible.


2. Material Facts


The deceased was a 78-year-old widow, an invalid, who lived with her daughter in a house in Universitas, Bloemfontein. On Friday 25 March 1994, the daughter left for work early in the morning and, on returning that afternoon, found the deceased’s body on the floor in a spare bedroom.


The post-mortem findings accepted by the court established that the deceased had been assaulted and strangled, had been bound (with wrists tightly tied using a hessian rope and a lamp cord), and had been asphyxiated by the forcible insertion of a cloth into her mouth. The pathologist described the cause of death as the application of blunt force to the neck with a foreign object in the mouth cavity, producing acute respiratory distress. The evidence supported that the deceased did not die instantaneously, but only several minutes after the airway obstruction.


Later that evening, the daughter noticed that the keys to the garage and her motor vehicle (usually kept together on a hook in the passage) were missing. A women’s ring was also missing, and two chests in her room had been forced open. These facts were treated as objective indications that the incident involved a planned theft-related intrusion.


It was common cause that the appellant, then 31 years old, had previously done painting and casual work at the deceased’s house. It was also common cause that he had visited the deceased on Thursday 24 March 1994 and arranged to return the next day to do repairs. According to the appellant, the deceased asked him to bring two helpers, and he arrived on Friday with accused 2 (his nephew, nearly 17) and accused 3 (his brother-in-law, 29).


The appellant’s version at trial was that he greeted the deceased at the kitchen door, explained that he had brought the two helpers, and was told that there was a smaller job to do and that the helpers should return on Monday. He alleged that he then went to buy materials, returned alone, completed the work, and left, believing he had replaced the keys, but inadvertently kept the motor and garage keys in his jacket. On this version, he was not involved in any robbery or assault.


In contrast, accused 2 and accused 3 implicated the appellant directly. Although their accounts differed in certain details, the broad narrative accepted by the majority was that the appellant had proposed and led a plan to rob the deceased, that the co-accused were positioned to ambush her when she came to the kitchen, and that the deceased was then overpowered, silenced by the insertion of a cloth into her mouth, restrained, moved to the spare bedroom, and left in a condition that resulted in her death. Both co-accused testified that the appellant was involved in key aspects of the restraint and silencing and in directing the conduct of the robbery attempt.


The court treated as significant that the co-accused’ versions, despite credibility shortcomings, aligned with objective facts such as the use of a towel around the deceased’s head (explained by the need to prevent recognition of the appellant) and the medical evidence consistent with a violent overpowering and suffocation.


A further factual dispute concerned how the missing keys were later recovered. The appellant suggested he handed over keys that remained in his jacket pocket after arrest, while a police witness (De la Rey) disputed this and testified that the keys were retrieved from where they had been hidden. The SCA treated the dispute as part of the broader assessment of the appellant’s credibility rather than a determinative fact on the merits of guilt.


3. Legal Issues


The central legal questions were, first, whether the evidence established beyond reasonable doubt that the appellant participated in the assault and suffocation that caused death, and thus whether the conviction for murder could be sustained alongside the conviction for attempted robbery with aggravating circumstances. This required determining how to treat the evidence of accomplices and whether there was sufficient reliability or corroboration for the co-accused’ incriminating accounts.


Secondly, the court had to consider, if the appellant was proved to have been the instigator of the robbery, whether he was also legally accountable for the killing. The dispute therefore involved the application of legal standards of proof to facts, credibility and probability assessments, and, in the alternative advanced in argument, the classification of culpability for the death as murder or culpable homicide (a question blending law and evaluative judgment about foresight and blameworthiness).


Thirdly, the SCA had to address the consequence of the death sentence having become unconstitutional, and determine the appropriate procedural response regarding sentence on the murder count. Finally, it had to consider whether the 12-year sentence for attempted robbery with aggravating circumstances warranted appellate interference.


4. Court’s Reasoning


Majority judgment (Nienaber AJA; Vivier AJA concurring)


The majority accepted that the appellant’s denial of involvement in the robbery was untenable and recorded that, in argument before the SCA, it was not seriously contended that the appellant’s version of complete innocence should be accepted. The majority considered there to be multiple indicators that the appellant had been the leader and instigator of the robbery plan, including the improbabilities in the appellant’s account when weighed against the co-accused’ knowledge of events and the logistics of access to the house and the victim.


The key remaining inquiry for the majority was whether the appellant’s involvement extended to the assault culminating in death. This turned primarily on the evaluation of accomplice testimony. The majority explicitly acknowledged that accused 2 and accused 3 were not fully candid and that their versions contained contradictions and elements of self-exculpation. However, it considered that their accounts, even if incomplete, converged on the appellant’s presence and active role at critical points, including the forcible insertion of the cloth into the deceased’s mouth, participation in restraining her, and directing the operation.


The majority considered and rejected an argument that a prior explanation by accused 2 (given during an early pointing-out) created a reasonable possibility that the appellant was not present during the attack inside the house. The majority reasoned that this possibility was not grounded in the appellant’s own evidence (as he had maintained a wholesale denial rather than a partial presence), lacked an apparent motive for a fabrication conspiracy by the co-accused, and conflicted with probabilities in circumstances where the robbery plan was initiated and driven by the appellant. It also reasoned that certain details, such as the use of a towel over the deceased’s head, cohered with the appellant’s presence because it was the appellant, unlike the other two, who was known to the deceased and therefore had reason to prevent identification.


On credibility, the majority emphasised that the trial court had been alive to the dangers of accomplice evidence and nonetheless found accused 2 materially credible in substance. It noted that an appellate court should not readily interfere with such credibility findings absent adequate reason, and cited authority on the limited scope of appellate interference. The majority further considered that there were adequate “guarantees” supporting reliance on the co-accused’ evidence, including objective facts, probabilities, and the appellant’s own untruthfulness as revealed in aspects of his testimony (including the implausible account of the keys and the late-emerging suggestion of a conspiracy against him).


In relation to the medical evidence, the majority rejected the argument that the timeline of injuries compelled the inference that the fatal airway obstruction must have been effected only in the bedroom and therefore possibly outside the appellant’s presence. It considered that the eye-witness accounts were vague as to precise timings, that the medical evidence (including the several-minute interval before death) could fit a sequence beginning in the kitchen and continuing into the bedroom, and that, on the accepted version, the appellant was involved at the stage when the deceased was still alive and being restrained.


Having accepted the appellant’s active participation in the violent subduing of the deceased during the robbery attempt, the majority concluded that the conviction for murder was established beyond reasonable doubt and that the appeal against conviction on both counts had to fail.


On sentence, the majority noted that the death sentence had since been declared unconstitutional and followed the established practice of setting aside the death sentence and remitting the matter to the trial court for resentencing on the murder count.


As to the 12-year sentence for attempted robbery with aggravating circumstances, the majority held that the trial court correctly excluded from consideration, for that sentence, the fact that the victim died during the incident. It nonetheless regarded the robbery attempt as serious and considered the distinction between an attempt and a completed robbery of little weight on the facts. The majority also rejected a parity argument based on a co-accused receiving a lesser term, holding that the appellant’s circumstances differed materially, including his involvement in another similar incident shortly before. It found no basis for appellate interference with the 12-year sentence.


Dissenting judgment (Streicher AJA)


Streicher AJA agreed that the State proved beyond reasonable doubt that the appellant planned the robbery and arranged for accused 2 and accused 3 to conceal themselves so as to ambush the deceased when she came to close the kitchen door. He disagreed, however, that it was proved beyond reasonable doubt that the appellant himself entered the house and participated in the assault.


The dissent placed substantial weight on the early statement made by accused 2 during the pointing-out to Colonel Otto, which, in Streicher AJA’s view, implicated the appellant in the planning and the luring of the deceased to the kitchen, but not in the execution of the assault and robbery inside the house. The dissent considered that accused 2’s later denial of the content of that statement (by falsely claiming he had not said it) undermined his reliability on the crucial question of the appellant’s physical presence and participation inside the house.


Streicher AJA further reasoned that the trial court had treated contradictions in accused 2’s evidence too lightly, and that accused 3 was a particularly poor witness who had a discernible incentive to minimise his own role by attributing a greater role to the appellant. The dissent warned that inside knowledge can enable accomplices to present a convincing narrative while substituting the accused for the true perpetrator, and held that corroboration must relate specifically to the accused’s alleged participation, rather than to general details of the crime scene and assault that were in any event objectively established.


On this approach, Streicher AJA concluded that the State had not proved beyond reasonable doubt that the appellant took part in the assault, and therefore the further question became whether the appellant foresaw the possibility that the deceased might be killed in the execution of the robbery. On the evidence, and given the absence of weapons and the deceased’s frailty (suggesting resistance could be overcome with limited force), he was not satisfied that such foresight was proved beyond reasonable doubt. A reasonable person would foresee the risk of fatal injury, but that supported negligence rather than murder. The dissent would therefore have substituted a conviction of culpable homicide for murder, with an appropriate sentence, while leaving intact the robbery-related conviction and sentence.


5. Outcome and Relief


The Supreme Court of Appeal (per Nienaber AJA, with Vivier AJA concurring) dismissed the appeal against the appellant’s convictions on both counts and dismissed the appeal against the 12-year sentence on the attempted robbery count.


The appeal against the death sentence succeeded. The death sentence on the murder count was set aside, and the matter was remitted to the trial court to impose an appropriate sentence on the murder conviction.


There was a dissent by Streicher AJA, who would have upheld the robbery-related conviction and sentence but would have set aside the murder conviction and substituted culpable homicide with an appropriate sentence.


Cases Cited


S v Mkohle 1990 (1) SACR 95 (A).


S v Francis 1991 (1) SACR 199 (A).


S v Bester 1990 (2) SACR 325 (A).


S v Hlapezulu 1965 (4) SA 349 (A).


S v Stigling 1989 (3) SA 720 (A).


Legislation Cited


Criminal Procedure Act 51 of 1977, section 316A.


Rules of Court Cited


No rules of court were cited in the judgment.


Held


The majority held that the State proved beyond reasonable doubt that the appellant was the leader of a planned attempted robbery and that he actively associated with and participated in the violent subduing of the deceased in circumstances that resulted in her death. On that basis, the convictions for murder and attempted robbery with aggravating circumstances were confirmed.


The majority further held that the death sentence could not stand because the death penalty had become unconstitutional, and that the appropriate course was to set aside the death sentence and remit the matter to the trial court for resentencing on the murder conviction. The 12-year sentence for attempted robbery with aggravating circumstances was not disturbed.


The dissent held that the evidence did not establish beyond reasonable doubt that the appellant participated in the assault inside the house and that neither foresight of death nor murderous intent was proved. On that reasoning, the dissent would have replaced the murder conviction with culpable homicide.


LEGAL PRINCIPLES


The judgment applied the principle that accomplice evidence must be approached with caution, but may be relied upon where there are sufficient indications of reliability or corroboration in the objective facts and probabilities. The majority treated the trial court’s credibility findings as carrying weight on appeal and applied the principle that an appellate court does not lightly interfere with such findings absent good reason.


The judgment further applied principles governing proof beyond reasonable doubt where there are contradictions in witness accounts, emphasising an overall evaluation of probabilities, objective features, and the internal coherence of the competing versions, rather than isolating single discrepancies.


In respect of sentence, the judgment applied the principle that where a sentence (here, the death penalty) has become legally impermissible, the appropriate remedy is to set aside that sentence and remit the matter for proper resentencing. It also reaffirmed that sentencing for a robbery-related offence should not be inflated by taking into account a death as an aggravating factor if the sentencing court has directed itself to exclude that consideration, while still recognising that the intrinsic seriousness of an attempted robbery with aggravating circumstances may justify a substantial custodial term.

About SAFLII
Databases
Search
Terms of Use
RSS Feeds
South Africa: Supreme Court of Appeal
SAFLII
>>
Databases
>>
South Africa: Supreme Court of Appeal
>>
1997
>>
[1997] ZASCA 111
|

|

S v Leeuw (14/95) [1997] ZASCA 111 (27 November 1997)

IN
DIE HOOGSTE HOF VAN APP
L
VAN
SUID-AFRIKA
Saaknommer 14/95
In die saak tussen
DAVID LEEUW
Appellant
en
DIE STAAT
Respondent
CORAM: VIVIER, NIENABER et STREICHER ARR VERHOOR: 14 NOVEMBER 1997
GELEWER: 27 NOVEMBER 1997
UITSPR
AAK
/NIENABER AR
2
NIENABER AR:
Die oorledene, 'n 78-jarige weduwee en 'n invalide, het saam met haar dogter alleen in 'n huis in Universitas, Bloemfontein, gewoon.
Op Vrydag 25
Maart 1994 is sy wreed vermoor. Die appellant is as beskuldigde 1 deur
Malherbe R en twee assessore in die Oranje-Vrystaatse
Provinsiale Afdeling aan
die moord skuldig bevind. So ook sy twee mede-beskuldigdes. Daarbenewens
is beskuldigde 2 aan roof en die appellant en beskuldigde 3 aan poging tot roof
skuldig bevind, telkens met verswarende omstandighede. Op die moordklagte
is die appellant ter dood veroordeel en op die roofklagte tot 12 jaar
gevangenisstraf gevonnis. Sy twee mede-beskuldigdes is verskillende tydperke
van gevangenisstraf opgel
. Wat tans voor ons dien, is die appellant se app
l
teen sy skuldigbevinding op beide klagtes: teen die skuldigbevinding en vonnis
op die moordklagte uit hoofde van art 316A van die Strafproseswet, 1977; teen
die skuldigbevinding en vonnis op die roofklagte uit hoofde van verlof wat deur
hierdie hof aan hom toegestaan is.
3
Die oorledene se dogter is die betrokke Vrydag oudergewoonte vroeg-
oggend werk toe. By haar tuiskoms later die middag tref sy die oorledene se lyk
op die v
oer in die spaar s
aapkamer aan. Die oorledene se gesig was met 'n
handdoek toegedraai wat deur haar mond getrek en so styf bokant of agter haar
kop vasgeknoop was dat dit haar mond heeltemal skeef getrek het. In haar
mondholte was 'n vadoek ingeforseer wat 'n totale afsluiting van die lugwe
tot
gevolg gehad het. Haar twee polse was met 'n hessian-tou en die koord van 'n
bedlamp styf oorkruis vasgebind. Daar was, blykens die geneeskundige verslag
van die lykskouing, swelling en verkleuring van haar bo- en voorarms en
verkleuring en 'onderhuidse bloeding van veral die ooglede met swelling en
subkonjunktivale bloedings en endeem' wat volgens die mediese getuienis met
meerdere harde vuishoue vereenselwigbaar was. Haar regter hio
dbeen is na
binne gebreek wat weer op verwurging gedui het. In die regsgeneeskundige verslag oor die lykskou
ng word die oorsaak van dood deur dr Wagner, die
staatspatoloog, soos volg omskryf:
'Toepassing van stompgeweld om die nek met 'n vreemde voorwerp in die
4
mondholte en akute asemnood.'
Die 'finale meganisme van dood', so getuig dr Wagner, 'is die akute asemnood
wat veroorsaak was deur hierdie vreemde voorwerp wat styf in die mondholte
ingedruk was.' In leketaal uitgedruk, sy is eers hardhandig aangerand en gewurg
voordat sy uiteindelik, so ongeveer vier tot vyf minute nadat die lugwe
afgesluit is, versmoor het.
Later die aand, toe die oorledene se dogter met haar motor wou ry om
elders slaapplek te kry, ontdek sy dat die sleutels van die motorhuis en van haar
motor wat gewoonlik aan een sleutelhouer op 'n hak in die gang gehang het,
soek was. Origens het sy ook 'n damesring vermis. Twee kiste in haar kamer
was oopgebreek.
Die appellant, destyds 31 jaar oud, het voorheen verf- en ander los
werkies vir die oorledene by haar huis gedoen. Dit is gemene saak dat hy die
dag voor die gebeure, Donderdag 24 Maart 1994, by oorledene aangedoen het
en dat sy met hom gere
l het dat hy die volgende dag sekere herstelwerk aan
die buitekamer en die dak van die huis sou kom doen. Volgens die appellant
5
het die oorledene hom versoek om twee helpers saam te bring - wat hy gedoen
het. Di
twee was beskuldigdes 2 en 3. Beskuldigde 2 was sy susterskind, toe
kwalik 17 jaar oud, en beskuldigde 3, sy swaer, 29.
Die appellant se weergawe in hoofgetuienis is soos volg:
'Toe ons by die oorledene se plek kom die Vrydag het ek by die
kombuisdeur geklop. Die ou vrou het gekom. Sy het vir my die deur
oopgemaak, ek het na binne gegaan. Ek s
toe vir haar dat ek met die
twee persone gekom het wat sy my gevra het om te bring om die concrete te gooi. Sy s
toe vir my dat sy nie die concrete kon koop nie maar sy
het 'n klein stuk werk wat sy gehad het vir my daar by die huis. Maar dit
was nie vir my nod
g het sy ges
om die werk saam met ander mense te
doen nie. Sy vra my toe om die mense te s
hulle moet saam met my
weer die Maandag terugkeer. Sy s
toe ek moet geld vat om die verse
ler te koop sowel as die lap vir die dak. Ek is toe saam met beskuldigdes 2
en 3 na die betrokke plek. 'n Ent van daar af het hulle hulle eie rigting
geneem. Toe is ek na die winkel om die verf te koop. Ek het
teruggekeer nadat ek die verf gekoop het wat ek toe aan die ou miesies
getoon het. Ek het die leer uit die motorhuis uitgehaal, trapleer Edele.
Toe klim ek bo-op die dak waar ek die dak verse
l het. Daarna het ek
kolletjies toegemaak teen die mure van die huis in die binnekant met die
verf Edele. Om twaalfuur was ek klaar met die werk. Ek het die goedere
bymekaar gemaak en geb
re en die vertrekke se sleutels daar gehang.
HOF
: Die vertrekke? -- Ja. Die ou vrou het my toe die helfte van die
geld gegee. Sy het ges
dat ek die res die Maandag sou kry.
6
MNR SNYMAN
: Goed hoeveel het sy u gegee? - Sy het my R20,00
gegee. Toe ek sou gaan het sy ges
ek moet eers na die posbus gaan kyk of die koerant daar was. Ek het toe die koerant aan haar oorhandig. Ek
vra toe vir haar terwyl sy in die sitkamer was vra ek vir haar ou miesies
kom maak die deur asseblief toe want ek loop. Die ou miesies s
toe ek
kon gaan maar ek moet onthou om die Maandag terug te keer. Dit is al
Edele, ek is toe weg.'
Die appellant se weergawe kom dus in hoofsaak daarop neer dat hy
beskuldigdes 2 en 3 op pad na die winkel vaarwel toeges
het. Alleen is hy terug na die oorledene se huis waar hy die werk klaargemaak het wat sy hom
opgedra het, waarna hy al die sleutels, behalwe die sleutels vir die motorhuis en
die motor, op hul bestemde plek geb
re en die oorledene gevra het om die
kombuisdeur agter hom te sluit. Die sleutels wat hy in die gang opgehang het,
was almal
n sy broeksak. Die motorhuis en motor se sleutels, so beweer hy,
het hy per abuis in sy baadjie se binnesak vergeet. Twee dae later toe hy
gearresteer is, het hy dit aan die polisiebeamptes verduidelik. Adj-offisier De
la Rey bevestig die verduideliking. Volgens die appellant het hy die sleutels
wat nog steeds in sy baadjie se binnesak was, aan konst Mphirime oorhandig.
7
Di
verduideliking ontken De la Rey egter: volgens hom was die sleutels wat
in 'n kartondoos onder die bed versteek was, aan hom oorhandig. Mphirime,
ofskoon hy getuig het, is nie daarna gevra nie. Ek verwys later weer na di
twispunt.
Beskuldigdes 2 en 3 vertel 'n gans ander storie. Aldrie van hulle was
daarvolgens direk by die aanval op die oorledene betrokke. Beskuldigde 3 het
rouens skuldig gepleit aan strafbare manslag en roof, kompleet met 'n formele
pleitverduideliking. Di
pleit was die staat egter nie bereid om te aanvaar nie.
Albei die appellant se mede-beskuldigdes het uitwysings aan die polisie gedoen,
die toelaatbaarheid waarvan nie in geskil geplaas is nie, en albei het in die
verhoor getuig waartydens hulle die appellant lynreg ge
mpliseer het.
Daar is verskille in hul onderskeie weergawes oor wat presies gebeur het
en wat elkeen presies gedoen het maar
n bre
trekke kom hul weergawes
daarop neer dat die appellant vooraf - oor presies wanneer is daar 'n geskil - aan
hulie genoem het dat hulle die oorledene die Vrydag moes gaan beroof
aangesien hy geweet het waar sy haar geld b
re. By die oorledene se woonplek
8
aangekom, is hulle eers saam met hom winkel toe om verfse
laar te gaan koop
waarna hy hulle by hul terugkeer in die buitekamer toegesluit het. Die rede,
volgens beide van hulle, was dat die tuinhulp hulle nie op die perseel moes
aantref indien hy die dag dalk daar sou opdaag nie. Dit is op di
punt, waar die
appellant se storie aan die hof eindig (toe hy die oorledene vanuit die kombuis
geroep het en ges
het hy loop nou, sy moet kom toesluit), waar beskuldigdes
2 en 3 se stories eintlik begin. Volgens beide van hulle het die appellant vooraf
vir hulle ges
waar om in die kombuis stelling in te neem en wat om te doen
wanneer hy die oorledene na die kombuis lok. Toe die oorledene die kombuis
binnekom nadat die appellant haar geroep het en sy beskuldigde 3 sien, gil sy.
Beskuldigde 3 gryp haar van agter en druk haar mond met sy hand toe terwyl
beskuldigde 2 'n handdoek oor haar kop trek sodat sy die appellant nie sou
herken nie. Op daardie stadium was die appe
lant nog buite sig. Nadat
beskuldigdes 2 en 3 die oor
edene oorrompel het, het die appeUant 'n doek
(beskuldigde 2 noem dit 'n vadoek, dr Wagner 'n waslap) in haar mond gedruk
om haar stil te kry. Volgens beskuldigde 2 het die oorledene die appellant gebyt
9
en haar tande gekners toe hy die vadoek in haar mond probeer indruk het. Dit i
s di
dat hy haar met die vuis bygedam het. Di
getuienis strook met d
e
mediese getuienis oor die aard van die beserings wat sy opgedoen het. Haar
arms is met goiing-tou vasgebind - volgens beskuldigde 2 deur die appellant,
volgens beskuldigde 3 deur beskuldigde 2. Albei is dit eens dat die appellant
opdrag gegee het dat die oorledene in haar rystoel na die spaar slaapkamer
gestoot moes word. Toe sy haar daar uit die toue begin loswikkel, is haar hande
opnuut met die koord van 'n lampie styf vasgebind. Volgens albei van hulle het
dit op appellant se aandrang en met sy medewerking geskied. Op die een of
ander manier het sy op die vloer beland. Daarna, en in opdrag van die
appellant, so getuig albei, het hulle in die huis na geld begin soek waartydens hulle twee kiste oopgebreek het, Beskuldigde 2 het
'n ring in 'n laai gekry wat
hy later aan ene Joyce Tshetlo vir R20 verkoop het. Toe die twee van hulle
agterkom dat die appellant nie meer aanwesig was nie, is hulle ook vort. Op
daardie stadium, so getuig beskuldigde 2, het hy gemeen dat die oorledene nog
lewe.
10
Die appellant se twee mede-beskuldigdes praat kennelik nie die volle
waarheid nie. So byvoorbeeld wyk beskuldigde 2 af van wat hy tydens die
uitwysings aan majoor (later kolonel) Otto ges
het. En albei van hulle is alles behalwe openhartig oor hoe die oorledene presies beseer is en wat sy eie aandeel
daaraan was. In verskillende, selfs belangrike opsigte, weerspreek hulle
mekaar. By die deurlees van hul getuienis is dit opvallend dat elkeen sy bes
probeer het om sy eie aandeel in die aanrandings op die oorledene ten koste van
die ander betrokkenes af te water, Maar al praat hulle nie die volle waarheid
nie, is dit uit hul halwe waarhede duidelik dat die appellant hom midde in die
aanval op die oorledene bevind het. Albei getuig dat die appellant die waslap
reeds in die kombuis in die oorledene se mond ingedruk het. Besku
digde 3 s
dat die appellant haar ook gewurg het; beskuldigde 2 s
niks van die verwurging
nie maar feit is dat sy wel, volgens die mediese getuienis, verwurg is. Albei s
dat die appellant direk betrokke was toe die oorledene opnuut in die slaapkamer met 'n koord vasgebind is nadat sy haarself losgewikkel
het. Dit kan selfs wees
nadat sy uit haar rolstoel geval het. Op daardie stadium het sy klaarblyklik nog
11
gelewe. Volgens die mediese getuienis sou enigiemand wat toe teenwoordig
was besef het dat sy besig was om te versmoor.
Volgens die weergawe wat die appellant aan die verhoorhof voorgedra
het, was hy geheel en al onskuldig aan sowel die roof as die moord. In hierdie
hof is daar nie namens die appellant aangevoer dat di
weergawe van die
appellant, dat hy glad nie by die insident betrokke was, aanvaar moet word nie.
Geredelik, en tereg, is toegegee dat die gevolgtrekking onvermydelik
s, ondanks
beskuldigdes 2 en 3 se powere vertonings in die getuiebank, dat die appellant
tog die belhamel by die roof was. Di
toegewing is myns insiens behoorlik
gemaak. Daar is net te veel diverse aanduidings wat die appe
lant se aandadigheid staaf, Om maar net enkeles te noem: as beskuldigdes 2 en 3
reeds op pad na die winkel 'n eie koers ingeslaan het, hoe is dit dat albei van
hulle onafhanklik van mekaar en by die eerste die beste geleentheid die storie
aan die polisie vertel het dat hulle in die stoorkamer deur die appellant toegeslui
is; hoe weet hulle wat die appellant by die winkel gekoop het en wat hy daarna
op die dak gedoen het; as die appellant nie by die roof betrokke was n
e, wie
12
was wel? Volgens die appellant se eie suggestie was dit beskuldigdes 2 en 3. Maar waar was hulle vandat hulle hom op pad na die winkel
verlaat het totdat
die roof uiteindelik gepleeg is? Volgens daardie weergawe moes die twee van
hulle
rens rondgedwaal het totdat die appellant daar weg is. So iets is nooit
aan hulle gestel nie. En hoe sou hulle in die huis inkom? En wanneer sou dit
gebeur het? Hoe sou hulle geweet het dat die oorledene 'n weerlose prooi is en
hoe om haar na die kombuis te lok om haar te oorrompel? Hoe sou hulle
geweet het waar om vir geld te soek? Waarom sou hulle hul voorneme om die oorledene te beroof enigsins van die appellant verberg het?
En waarom sou
hulle hoegenaamd probeer het om d
e appellant valslik by die roof te betrek?
Dit is op stuk van sake nie 'n geval waar die twee beskuldigdes hulself ten koste
van die appellant probeer verontskuldig het nie. Hul inkrimineer hulself, op hul
eie weergawe, ten volle by sowel die roof as die moord. As hulle 'n vals storie
wou vertel, waarom hulself op die voorgrond plaas? Dan sou mens verwag dat
elkeen van hulle, soos die appellant self, al d
e skuld op sy makkers sou pak. In
die geheel gesien was daar net te veel aanknopingspunte om die appellant se
13
direkte betrokkenheid by die gebeure as 'n verbeeldingsvlug te kan wegpraat.
Dat die appellant as deelnemer by die roof betrokke was, staan dus vas. Die
skuldigbevinding aan poging tot roof is onaanvegbaar. Die eintlike vraag is of
die appellant, as aanstigter van die roof, ook by die aanval, en dus die moord,
op die oorledene betrokke was.
Namens die appellant is aangevoer dat soiets nie bo redelike twyfel bewys is nie. Die betoog, soos di
in die loop van die debat in die hof ontplooi het,
kan soos volg saamgevat word:
(1)
Toegegee, die appellant het beskuldigdes 2 en 3 in die buitekamer
toegesluit vir geval die tuinhulp sou opdaag en hulle op die perseel betrap. Dit
is dalk die sterkste aanduiding dat 'n roof tussen die drie van hulle beplan was.
(2)
Omdat die oorledene die appellant geken het, het die appellant
beskuldigdes 2 en 3 instruksies gegee oor hoe om in die huis in te kom en die
oorledene voor te l
en te oorrompel.
(3)
Self was die appellant egter nooit die huis in nie; of, as hy wel die
huis in is, was dit hoogstens net tot in die kombuis en nooit in die spaar
(1)
14
slaapkamer waar die doodsveroorsakende handeling (die afsluit van die oorledene se lugwe
) volgens die advokaat se vertolking van die mediese
getuienis plaasgevind het en d
e oorledene se lyk gevind is nie. Die appellant
was in elk geval nie in die huis op die tydstip dat die doodsveroorsakende
handeling gepleeg is nie.
(4) Daar is nie bewys dat die appellant ooit opdrag gegee het dat die
oorledene aangerand of versmoor moes word nie. Indien so 'n aanranding egter
wel redelikerwys voorsienbaar was, dan sou die appellant, gedagtig aan die
oorledene se ouderdom en broosheid en d
e voorsienbare moontHkheid dat sy
haar teen 'n aanval sou te
sit en in die proses dalk beseer en gedood kon word,
op sy ergste net aan strafbare manslag skuldig wees, en nie aan moord nie.
Steun vir di
benadering word gesoek in (a) die verduideliking wat
beskuldigde 2 tydens die uitwysing op 7 April 1994 aan majoor Otto gegee het;
(b) die feit dat die appellant, volgens albei besknldigdes se getuienis, skielik
weggeraak het; (c) die mediese getuienis; en (d) beskuldigdes 2 en 3 se
ongeloorwaardigheid.
15
Ad (a):
In sy verduideliking aan majoor Ot
o het beskuldigde 2 die
volgende ges
, na aanleiding van 'n reeks fotos wat op die toneel geneem is:
'Foto 1- By die hek ingegaan.
Foto 2- Stoor waar my oom vir my en Motibedi [beskuldigde 3]
toegemaak het.
Foto 3- Kombuis deur waar my oom ges
het ek en Motibedi moet
ingaan en wegkruip. Foto 4- Plek waar ek weggekruip het.
Foto 5- Plek waar Motibedi weggekm
p het. My oom het daarna die
wit vrou geroep en vir haar ges
hy gaan nou loop.
Foto 6- Net toe sy in die kombuis kom het Motibedi haar gegryp.
Ek het my oom buite gaan soek en toe ek hom nie kry het ek weer
teruggegaan in die huis in. Motibedi het toe die vrou na die kamer
gestoot en haar op die grond neergegooi - Foto 7.
Motibedi her haar hande vasgebind en 'n handdoek in haar mond gedruk.
Hy het toe ges
ek moet kyk of ek iets kan steel.
Ek en Motibedi is toe na die ou vrou se kamer - Foto 8.
Ons het net net daar rondgekyk en ek het vir Motibedi ges
ons moet
loop.
Ons is daarna weer by die kombuisdeur uit - Foto 9.'
Uit die stellinge wat gemaak is, is d
t duidelik dat die appellant die oorledene geroep het sodat sy deur die ander twee beskuldigdes oorrompel kon
word. Dit is veral op die s
nsnede 'Ek het my oom buite gaan soek en toe ek
16
hom nie kry het ek weer teruggegaan in die huis in', sowel as op die
afwesigheid van enige verwysing na enigiets wat die appellant in die huis self
sou gedoen het, waarop daar namens die appellant gesteun word. Toe
beskuldigde 2 tydens kruisverhoor met hierdie feite gekonfronteer word, het hy
terstond ontken dat hy die aangehaalde woorde ooit gebesig het. In di
opsig
vertel hy 'n leuen, aangesien daar hoegenaamd geen rede bestaan om majoor
Otto se getuienis in dier voege te betwyfel nie. Wat beskuldigde 2 in sy
uitwysingsverklaring aan majoor Otto ges
het, word voorts deur beskuldigde
2 in sy getuienis weerspreek. Namens die staat is betoog dat die latere
weergawe bo die vroe
re te verkies is aangesien dit onder eed gemaak en deur
kruisverhoor getoets is. Dit mag so wees. Nietemin opper die vroe
re weergawe
die moontlikheid dat die appellant glad nie in die huis aanwesig was toe die
oorledene aangerand is nie. Die vraag is nou of daardie moontlikheid 'n redelike
moontlikheid is wat, indien dit aanvaar word, die appel
ant van blaam ten
opsigte van die moord sou onthef.
Na my mening is so 'n moontlikheid, alles in ag genome, nie 'n redelike
17
moontlikheid nie. Ek s
dit om veral die volgende redes:
Eerstens lewer die appellant self geen sodanige getuienis nie. Sy
weergawe is dat alles wat beskuldigde 2 te s
gehad het, gefabriseer is. Daar
is dus geen feitel
ke grondslag in die getuienis vir die nuwe teorie nie.
Tweedens is geen rede hoegenaamd aangevoer waarom beskuldigdes 2 en
3 'n komplot sou smee om die appellant valslik by die aanval op die oorledene
te betrek nie. Vir sover hulle hulself
n elk geval ge
nkrimineer het, kon hulle
nie by so 'n valse beskuldiging baat nie. Daar was op daardie tydstip geen
kwaaivriendskap tussen hulle nie. Die appellant se eie getuienis is dat die drie
van hulle die aand na die gebeure by 'n drinkplek bymekaar gekom het en dat
geen kwade woorde gewissel is nie.
Derdens verstrek beide beskuldigdes 2 en 3 soveel detail oor wat in die
huis gebeur het en oor wat die appellant se rol was, dat dit haas ondenkbaar is
dat hulle sou kon saamspan om 'n vals storie wat so elaboraat is, saam te flans.
'n Sprekende voorbeeld in albei se getuienis is dat die appellant daarop
aangedring het dat 'n handdoek oor die oorledene se kop gegooi word sodat sy
18
hom nie sou kon herken nie. Die ander twee was albei aan haar onbekend. As
hu
le die aanval a
leen beplan het, sou daar geen rede gewees het om 'n
handdoek oor haar kop te gooi of om aan hierdie detai
te dink nie en dit is
onwaarskynlik dat hu
le dit agterna, as deel van 'n versinse
, sou uitgedink het.
Die aanwesigheid van die handdoek is 'n betekenisvolle aanduiding van die
aanwesigheid van die appellant in die huis.
Vierdens, word dit eenmaal toegegee, soos wel namens die appellant
toegegee is, dat hy die roof beplan en op dreef gebring het, is daar geen
opvallende rede waarom hy sou kop uitgetrek het nie. Die hele ekspedisie was
sy ingewing, wat reeds die vorige dag deur hom geopper is en met 'n aansienlike
mate van beplanning gepaard gegaan het. Hy het instruksies gegee oor hoe die
roof uitgevoer moet word en wat sy makkers alles moes doen. Niks het die
oggend gebeur wat hom van die plan sou laat afsien het nie. Die aanval op die
oorledene was 'n integrale deel van die beplande roof. Mens kan geredelik
aanvaar dat die deelnemers nie aanvanklik die bedoeling gehad het om die
oorledene om die lewe te bring nie. As dit vanuit die staanspoor hul bedoeling
19
was om haar te vermoor, sou daar geen rede gewees het om haar onder 'n valse
voorwendsel na die kombuis te lok, of om aan beskuldigde 2 instruksies te gee
om 'n handdoek oor haar kop te gooi nie. Die appellant het 'n goiing-tou
byderhand gehad om haar mee vas te bind, maar daar is geen getuienis dat enige
van die drie beskuldigdes met 'n mes of ander gevaarlike wapen gewapen was
nie. Toe die oorledene egter begin gil en haar te
gesit het, het die appellant na
alle waarskynlikheid beheer oor die situasie verloor en haar mond so hardhandig
toegestop, en haar so toegetakel, dat die intrede van die dood onvermydelik was
indien die obstruksie nie u
t haar mond verwyder sou word nie. Dat hy aldns
sy humeur verloor het, sou ook sy eienaardige optrede verklaar toe hy die
oorledene in sy gewone stem (aldus beskuldigde 2), waaraan sy hom moontlik
sou kon herken, beveel het om te s
waar die geld was - terwyl sy klaarblyklik
nie met 'n lap in haar mond kon antwoord nie. Beskuldigde 2 getuig in di
verband:
'Nadat ek haar gesig met die handdoek gemaak het, het my oom by
gekom en die waslap op haar mond geplaas en dit ingedruk. Sy het my
oom se vinger gebyt. Toe slaan hy haar met die vuis sowel as met die
20
oop hand. Hy het haar hare vasgehou tesame met die handdoek en vir
haar ges
hy wil geld h
, hy soek geld. Ek glo dat hy haar op daardie
stadium so seergemaak het op haar gesig. Ek het nie haar gesig
oopgemaak om daarna te kyk nadat hy haar geslaan he
n
e.'
Kortom, die nuwe hipotese, dat die appellant halfpad deur die optrede kop
uitgetrek het, bots met die waarskynlikhede.
Ad (b)
: Albei die mede-beskuldigdes getuig dat hulle op 'n stadium
agtergekom het dat die appellant nie meer in die huis was nie. Op die
waarskynlikhede was die drie van hulle nie deurentyd in mekaar se geselskap nie. Dit sou trouens verklaar waarom elk van die twee
mede-beskuldigdes oor
dinge getuig waaroor die ander swyg. Oor die rede waarom die appellant hom
skielik uit die voete gemaak het, en op presies watter stadium dit gebeur het,
kan mens alleen maar spekuleer. Dit kan wees dat hy gekry het wat hy gesoek
het of dat hy om die een of ander rede geskrik het of om watter ander rede
ookal. Daar bestaan geen oortuigende rede om te glo dat dit juis gebeur het
v
r die appellant die huis binne is nie. Die waarskynlikhede vroe
r vermeld
spreek daarteen. Di
faktor, dat die appellant op 'n laat stadium skielik verdwyn
21
het, is na my mening dus niksseggend.
Ad (c)
: Die mediese getuienis. Die argument, as ek dit reg het, lu
soos volg: Volgens dr Wagner is die beserings aan die oorledene, blykens die
onderhuidse bloeding aan haar arms en gesig, toegedien 'n ruk voor sy
uiteindelik versmoor het; di
beserings, weet ons, is in die kombuis toegedien;
die afsluiting van die lugwe
moes dus in die slaapkamer en nie in die kombuis
nie, plaasgevind het; daar
s geen getuienis dat die appellant die waslap in die
slaapkamer dieper in die oorledene se mond ingestop het of stywer met die
handdoek vasgetrek het nie; gevolglik is die appellant nie vir die moord te
blameer nie.
Daar is verskeie antwoorde op di
betoog. In die eerste plaas is dit nooit
as sodanig aan
f beskuldigde 2
f 3 gestel nie, sodat dit 'n ongetoetste hipotese
bly.
n die tweede plaas berus dit op 'n presiese tydsberekening van gebeure in
die kombuis en in die slaapkamer. Oor die presiese tye is albei ooggetuies egter
vaag, sodat dr Wagner se waarnemings sou kan inpas by die gebeure in die
kombuis (waar die oorledene aangerand, vasgebind en 'n waslap in haar mond
22
geforseer is)
n in die slaapkamer (waar sy weer vasgemaak is en op die vloer
beland het), Volgens dr Wagner se getuienis sou dit immers 4 tot 5 minute
geduur het vandat haar lugwe
afgesluit het totdat sy versmoor het. Albei mede-
beskuldigdes getuig, strydig met die gesuggereerde hipotese, dat die appellant
wel in die slaapkamer met die oorledene doenig was. Die mediese getuienis
bied op sigself dus geen uitkoms aan die appellant nie.
Ad (d)
: Die geloofwaardigheid van beskuldigdes 2 en 3. Dit is so dat
beskuldigdes 2 en 3, soos reeds ges
, nie onbesproke getuies was nie. Wat
betoog word, is dat hul getuienis so swak was dat hoegenaamd geen peil daarop
getrek kan word nie. Daarmee kan ek nie akkoord gaan nie. Daar is veels te
veel steun vir hul weergawes te vind in die objektiewe feite, in die
waarskynlikhede en in die appellant se eie leuenagtighe
d, om hul getuienis as
'n algehele fabrikasie te verwerp. Die verhoorhof was behoorlik bedag op die gevare verbonde aan die getuienis van medepligtiges.
Ondanks die gevare word
beskuldigde 2 geglo. Die verhoorhof verklaar:
'Beskuldigde 2 is eintlik nog maar 'n kind. Die manier waarop hy getuig
23
het, en veral sy hartseer in die getuiebank, was oortuigend. Dit dra die
stempel van waarheid. Weliswaar is daar weersprekings in sy getuienis
en was hy onseker oor die presiese verloop van die gebeure by oorledene
se huis, maar ons is bo redelike twyfel oortuig dat hy wesenlik die
waarheid getuig het. In die proses het hy hom nie net self ge
nkrimineer
nie, maar ook twee ouer familielede.'
Daarbenewens word beskuldigde 2 se getuienis in wesenlike opsigte deur
beskuldigde 3 gesteun, soos die hof a quo ook bevind. Met sulke
geloofwaardigheidsbevindinge van 'n verhoorhof meng 'n hof van app
l nie
ligtelik in nie en na my mening bestaan daar onvoldoende redes om dit in die
huidige geval te doen. (Vgl S v Mkohle 1990(1) SASV 95 (A) te 100 e-g; S v Francis
1991(1) SASV 199 (A) te 204 e-f.)
Daar is oorgenoeg "waarborge" (vgl S v Bester 1990(2) SASV 325(A) te
328a-g; 330 b-c) om die getuienis van d
e twee medepligtiges te onderskraag,
baie waarvan reeds in hierdie uitspraak vermeld is. So is daar byvoorbeeld die
oorweging dat die aanval op die oorledene 'n te verwagte progressie was van die
roof wat deur die appellant aangevoer is, asook die reeks waarskynlikhede
waarna daar in die vroe
re paragraaf onder die sub-hoof 'ad (a)' verwys is.
24
Daarby moet gevoeg word die appellant se eie leuenagtigheid. Waarom
die waarheid verbloem as die waarheid onskuld bewys? Die sprekendste
voorbeeld van die appellant se leuenagtigheid is da
sy eie advokaat nie bereid
was om sy weergawe (dat hy glad nie aandadig was nie) aan hierdie hof voor
te dra nie. Die appellant wou al die skuld op beskuldigdes 2 en 3 pak. Onder
kruisverhoor kom hy vir die eerste keer met die volgende storie vorendag:
'Hoekom sal hulle twee dan nou wat u familie is u dan nou valslik
inkrimineer? Kan u vir die Hof 'n rede gee daarvoor? -- Die beskuldigde
nr 2 het my ges
daar in die gevangenis dat hy en beskuldigde nr 3 om
twintig voor een na die betrokke huis gegaan het waar hulle die ou dame
gevang het toe ek hom gevra het daar in die gevangenis. Hy s
toe aan my dat die beskuldigde nr 3 aan hom ges
het hy moes beweer dit is ek
as hy gevra word deur die polisie want dan sal dit aanvaar word dat dit
moontlik is.'
Waarom en wanneer beskuldigdes 2 en 3 so sou saamgesweer het, word nie
verduidelik nie. Die appellant self is op 27 Maart 1994, twee dae na die
gebeure, gearresteer en aangehou. Beskuldigde 2 is op 29 Maart gearresteer en
het sy uitwysing op 7 April 1994 gedoen waarin hy die appellant betrek maar
nogtans probeer beskerm. Beskuldigde 3 is op 11 April 1994 gearresteer en het
25
dieselfde dag sy uitwysing gedoen waarin hy homself en die appellant impliseer.
Die twee mede-beskuldigdes moes dus voor 29 Maart saamgesweer het om die
appe
lant valslik by hul misdaad te betrek. Maar as dit so is waarom impliseer
die twee beskuldigdes hulself en mekaar en waarom beskerm nommer 2 dan in
'n mate die appellant in sy uitwysingsverklaring? Dit is opvallend dat die
appellant se advokaat by die verhoor aan n
g beskuldigde 2 n
g beskuldigde 3 gestel het dat die twee van hulle die storie uitgedink het wat beskuldigde 2
kwansuis in die gevangenis aan die appellant sou erken het. Word adj-offisier De la Rey geglo, het die appellant ook 'n leuen vertel
oor waar die motorhuis
en motor se sleutels gevind is. Daar is ook ander aspekte van die appellant se
getuienis oor die sleutels wat onwaarskynlik en as sodanig onoortuigend is, maar
vir huidige doeleindes is dit nie nodig om in besonderhede verder daarop in te gaan nie. Wat vas staan, is dat die appellant self
'n onoortuigende getuie was
en dat dit op sigself steun bied vir sy mede-beskuldigdes se weergawes vir sover
dit hom impliseer.
In die geheel gesien is daar myns insiens dus genoegsame waarborge van
26
betroubaarheid om op d
e hooftrekke van beskuldigde 2 se weergawe te kan
staatmaak. Myns insiens bestaan daar geen goeie gronde om van die volgende
uiteensetting van die verhoorhof af te wyk nie:
'Om op te som tot dusver: Ons bevind eenparig bo redelike twyfel dat
aldrie beskuldigdes, onder leiding van beskuldigde 1, vooraf beplan het
om die oorledene te beroof en dat die rooftog uitgevoer is wesenlik soos
deur beskuldigde 2 getuig. Weens die weersprekings tussen beskuldigde
2
se verduideliking aan kolonel Otto (Bewysstuk 0) en sy getuienis onder
eed, sy onsekerheid oor die presiese verloop van die aanranding op die
oorledene en die weersprekings tussen sy getuienis en die getuienis van
beskuldigde 3, is dit onseker presies wat elke beskuldigde gedoen het
n
die uitvoering van hulle gemeenskaplike doel om te roof. Waaroor daar
egter geen onsekerheid is nie, is dat hulle die opset gehad het om die
oorledene te oorrompel en haar buite aksie te stel sodat hulle geld kon
steel. Alhoewel hulle vooraf geweet het dat sy 'n maklike prooi sou wees,
het hulle ongetwyfeld voorsien dat hulle 'n mate van geweld sou moes
toepas om haar buite aksie te stel. Die getuienis van beskuldigdes 2 en
3
in die geheel maak dit duidelik dat aldrie beskuldigdes aktief
deelgeneem het aan die onderwerping van die oorledene en dat elkeen
hom aldus vereenselwig het met die geweld wat sy mededaders die
oorledene aangedoen het. Hierdie geweld het ernstige liggaamlike
beserings veroorsaak soos blyk uit dr. Wagner se getuienis.'
Na my mening moet die app
l teen die skuldigbevinding op albei klagtes
27
dus faal.
Wat die app
l teen die doodvonnis betref, is die doodvonnis, soos
algemeen bekend, inmiddels onkonstitusioneel verklaar. Die gebruik is om die
hele aangeleentheid in so 'n geval na die verhoorhof terug te verwys om opnuut
oor die kwessie van vonnis te bes
n.
Wat die app
l teen die vonnis van 12 jaar gevangenisstraf betref - vir die
skuldigbevinding aan poging tot roof met verswarende omstandighede - was die
verhoorhof terde
daarvan bewus dat hy, by oorweging van 'n gepaste vonnis,
buite rekening moet laat dat die oorledene in die proses van die roof gesterf het.
Maar selfs al sou die oorledene bly lewe het, was die omstandighede van die
roof van so 'n aard dat dit 'n stewige vonnis sou regverdig. Dat dit 'n geval van
poging tot roof eerder as voltooide roof was, dra in die omstandighede van
hierdie geval weinig gewig; dit was 'n blote toevalligheid. Daar is voorts betoog
dat die wanverhouding tussen die vonnis van 12 jaar gevangenisstraf wat die
appellant opgel
is en die 8 jaar gevangenisstraf wat beskuldigde 3 opgel
is, so
skreiend is dat d
t op sigself inmenging regverdig. Ek stem nie saam nie. Die
28
hof o quo het tereg in ag geneem dat die appellant, saam met beskuldigde 2
maar nie beskuldigde 3 nie, 'n maand voor die huidige verhoor in die Oranje-
Vrystaatse Provinsiale Afdeling aan strafbare manslag en roof skuldig bevind is
op grond daarvan dat hulle op 4 Maart 1994, 'n blote 3 weke voor die huidige
moord gepleeg is, presies dieselfde modus operandi gevolg het. 'n 84-jarige
dame wat alleen in Fichardtpark, Bloemfontein, gewoon het, is in haar huis
oorrompel en van R60 beroof. Die hof a quo beskryf die omstand
ghede van
die misdaad soos volg in sy uitspraak op vonnis:
"Haar liggaam is eers 'n week later ontdek en was in so 'n gevorderde
stadium van ontbinding dat dit nie vir die staatspatoloog moontlik was om
vas te stel of sy liggaamlike beserings voordoods opgedoen het nie. Hy
het egter bevind dat die oorledene in daardie saak gesterf het as gevolg
van akute asemnood deurdat 'n sakdoek diep in haar keel gedruk was en
haar lugwe
afgesluit het. Haar hande en voete was vasgebind. Haar
liggaam is op die vloer van haar slaapkamer gevind. Beskuldigde 1 het
op die dag van die voorval spuitverf by 'n hardewarewinkel gekoop
waarmee 'n yskas van die oorledene geverf sou word. Die verhoorhof het
bevind dat die oorledene vir beskuldigde 1 geken en vertrou het. Die
ooreenkoms tussen daardie saak en die onderhawige saak is verstommend. 'n Mens ys om te dink wat moontlik kon gebeur het as beskuldigde
1 nie
op 27 Maart vanjaar gearresteer is nie. Hy is deur my kollega Edeling tot
29
altesaam 20 jaar gevangenisstraf gevonnis.'
Beskuldigde 3, soos reeds ges
, was nie by die insident betrokke nie. Op sigself
is dit al 'n voldoende rede om tussen die vonnis van 12 jaar gevangenisstraf wat
die appellant opgel
is en die vonnis van 8 jaar gevangenisstraf wat beskuldigde
3 opgel
is, te onderskei. Na my mening bestaan daar geen gegronde rede om
met die vonnis in te meng nie.
Die volgende bevele word gemaak:
1.
Die app
l teen die skuldigbevindings ten opsigte van klagtes 1 en
2 en teen die vonnis ten opsigte van klagte 2, word van die hand gewys.
2.
Die app
l teen die doodvonnis ten opsigte van klagte 1 slaag en
sodanige vonnis word tersyde gestel.
3.
Die aangeleentheid word na die verhoorhof terugverwys vir die
oplegging van 'n behoorlike vonnis ten opsigte van klagte 1.
P M Nienaber
App
lregter
Vivier AR stem saam.
In die saak tussen
DAVID LEEUW
APPELLANT
en
DIE STAAT
RESPONDENT
CORAM
: VIVIER, NIENABER en STREICHER ARR
DATUM VERHOOR
: 14 NOVEMBER 1997
DATUM GELEWER
: 27 NOVEMBER 1997
UITSPRAAK
STREICHER, AR
:
Ek het die uitspraak van Nienaber AR gelees. Ek stem
2
saam dat bo redelike twyfel bewys is dat appellant die roof beplan
het en dat hy beskuldigdes 2 en 3 aanges
het om hulle in die
kombuis te versteek sodat huhe die oorledene kon oorval wanneer sy
sou kom om die kombuisdeur te sluit. Ek stem egter nie saam dat
appellant se skuld aan moord bo redelike twyfel bewys is nie.
Kort na die voorval het beskuldigde 2 'n
selfinkriminerende verklaring gemaak waarin hy appellant
ge
mpliseer het by die beplanning van die roof maar nie by die uitvoering daarvan anders as om vir die oorledene te s
om die
kombuisdeur te kom sluit nie. In wat voorgee 'n chronologiese
uiteensetting te wees van wat gebeur het, het beskuldigde 2 punte
uitgewys en mededelings gemaak aan kolonel Otto. Daarvolgens het
hy, nadat beskuldigde 3 die oorledene vasgegryp het in die kombuis,
na buite gegaan om appellant te soek maar kon hy hom nie kry nie.
3
Daarna het hy 'n beskrywing gegee van wat hy en beskuldigde 3 in
die huis gedoen het sonder enige verwysing na appellant.
Hoofsaaklik in die lig van hierdie verklaring van beskuldigde 2, sy
valse getuienis ten aansien daarvan en die onbevredigende aard van sy en beskuldigde 3 se getuienis is, na my mening, nie bo redelike
twyfei bewys dat appellant self in die huis gegaan het en aan die
aanranding en roof deelgeneem het nie.
Die hof a quo het bevind dat die manier waarop
beskuldigde 2 getuig het en sy hartseer in die getuiebank oortuigend
was en die stempel van waarheid dra. Nieteenstaande weersprekings
in sy getuienis en sy onsekerheid oor die presiese verloop van die
gebeure by die oorledene se huis was die hof bo redelike twyfel
oortuig dat sy getuienis wesenlik die waarheid was. Na my mening
het die verhoorhof die weersprekings in beskuldigde 2 se getuienis
4
te geredelik afgemaak as van geen wesenlike belang nie. Die
verhoorhof het bevind dat, onder andere vanwe
die weersprekings
tussen beskuldigde 2 se verduideliking aan Otto en sy getuienis in die
hof, dit onseker is presies wat elke beskuldigde gedoen het. Die
weersprekings tussen beskuldigde 2 se verduideliking aan Otto en in sy eie getuienis gaan egter veel verder as om net twyfel te wek
oor wat elk van die beskuldigdes binne die huis gedoen het. Aan die een
kant word beweer dat appellant 'n leidende rol binne in die huis
gespeel het en aan die ander kant dui sy verklaring daarop dat hy
glad nie daar was nie. Tog het die verhoorhof bevind dat, alhoewel
dit as gevolg van onder andere hierdie weersprekings onseker is
presies wat elke beskuldigde gedoen het, dit duidelik is dat appellant
aktief deelgeneem het aan die aanranding op die oorledene.
Die verhoorhof het verder glad nie gehandel met die
5
blatante leuenagtige getuienis van beskuldigde 2 ten aansien van sy
verklaring aan Otto nie. Beskuld
gde 2 het naamlik valslik ontken dat
hy sekere wesenlike dele van die verklaring deur hom gemaak is.
In die lig van die voorgaande ag ek my nie gebonde aan
die verhoorhof se bevinding dat beskuldigde 2 'n geloofwaardige
getuie was wat betref appellant se deelname aan die aanranding op
die oorledene nie.
Beskuldigde 3 was 'n besondere swak getuie. Sy
getuienis van hoe hy teen sy wil by die roof betrek is, kan sonder
oordrywing as belaglik beskryf word. Die verhoorhof het tereg
bevind dat 'n deel daarvan so onwaarskynlik is dat dit "met
gerustheid as vals verwerp kan word". Die verhoorhof het nietem
n
stawing vir beskuldigde 2 se getuienis in die getuienis van
beskuldigde 3 gevind.
6
Die feit dat beskuldigde 2 en beskuldigde 3 se getuienis
oor hoe en waar die oorledene aangerand is tot 'n groot mate
ooreenstem, verleen geen stawlng aan hulle getuienis dat appellant tydens die aanranding in die huis teenwoordig was nie. Dat daar
'n
aanranding in die huis was, staan vas. As hulle valslik vir appellant
daarby betrek het, was dit nie nodig om te fabriseer hoe en waar die
oorledene aangerand is nie. Al wat gefabriseer moes word, is die
aandeel wat appellant daarby gehad het. In hierdie verband het
Holmes AR in S v Hlapezulu
1965 (4) SA 349
(A) op 440 ten
aansien van die getuienis van 'n medepligtige ges
: "(B)y reason of
his inside knowledge, he has a deceptive facility for convincing
description - his only fiction being the substitution of the accused for
the culprit." Stawing van mekaar se getuienis kan dus nie gevind
word in die ooreenstemmende detail wat beskuldigdes 2 en 3 verstrek
7
het oor wat in die huis gebeur het nie maar moet gevind word in
ooreenstemmende detail oor appellant se deelname.
Daar is wel 'n mate van ooreenstemming tussen die
getuienis van beskuldigdes 2 en 3 wat betref appellant se deelname.
Daar is egter ook wesenlike verskille tussen hulle getuienis. Die
volgende is voorbeelde daarvan:
1 Volgens beskuldigde 2 se getuienis het die appellant eers
die kombuis binnegekom nadat die oorledene vasgegryp is.
Volgens beskuldigde 3 se skriftelike pleitverduideliking het al
drie beskuldigdes hulself in die kombuis versteek voordat die
oorledene die kombuis binnegekom het en oorrompel is.
Volgens beskuldigde 3 se getuienis was hy nog besig om met
appellant te kibbel oor wat hy in die kombuis moes doen toe
die oorledene die kombuis binnegekom het.
8
2
Beskuldigde 2 het na aanleiding van 'n leidende vraag
oor wie die oorledene gewurg het ges
dat appellant dit
gedoen het maar het later getuig dat hy nie 'n verwurging
gesien het nie. Beskuldigde 3 het getuig dat appellant die
oorledene in die kombuis gewurg het. Indien al drie beskuldigdes in die kombuis teenwoordig was, is dit
onwaarskynlik dat beskuldigdes 2 en 3 die kombuis sou verlaat
voordat die aanranding op die oorledene voltooi is. Die
weersprekings in beskuldigde 2 en 3 se getuienis ten aansien
van die appellant se deelname in die kombuis kan dus nie
verduidelik word op die basis dat beskuldigdes 2
en 3 nie altyd
op dieselfde plek teenwoordig was nie.
3
Beskuldigde 2 getuig, steeds ten aansien van die gebeure
in die kombuis:
2
9
"Nadat ek haar gesig met die handdoek gemaak het, het
my oom by gekom en die waslap op haar mond geplaas
en dit ingedruk. Sy het my oom se vinger gebyt. Toe
slaan hy haar met die vuis sowel as met die oop hand.
Hy het haar hare vasgehou tesame met die handdoek en
vir haar ges
hy wil geld h
, hy soek ge
d."
Beskuldigde 3 het getuig dat hy nie gesien het dat iemand die
oorledene in die kombuis met die vuis geslaan of geklap het
nie. Hy het egter te kenne gegee dat dit kon gebeur het op 'n
stadium wat hy en beskuldigde 2 appellant in die kombuis
gelaat het. Hy het egter nie verduidelik hoekom hulle dit sou
gedoen het nie en dit was die eerste woord daarvan dat
beskuldigdes 2 en 3 appellant alleen in die kombuis gelaat het
voordat die oorledene na die slaapkamer geneem is.
Beskuldigde 3 het ook nie gesien of gehoor dat appellant die
oorledene aan die hare gevat het en vir geld gevra het nie.
10
4
Beskuldigde 2 het getuig dat die appellant die oorledene
se hande in die kombuis vasgebind het. Beskuldigde 3 het
getuig dat appellant hom beveel het om dit te doen en dat hy
dit liggies gedoen het sodat sy kon los kom,
5
In die kamer is, aldus beskuldigde 2, die oorledene deur
beskuldigde 3 en appellant op die vloer neergel
. Beskuldigde 3 het haar onder die arms vasgehou en appellant het haar bene
gevat. Volgens beskuldigde 3 het die oorledene in die kamer
op die vloer geland sonder dat hy weet hoe dit gebeur het.
In die lig van hierdie weersprekings kan ek nie
saamstem dat beskuldigde 3 se getuienis wesenlike stawing aan die
getuienis van beskuldigde 2 se getuienis verleen nie. Ek kan ook nie
met die bevinding van Nienaber AR saamstem dat die beskuldigdes
soveel detail verstrek oor wat appellant se rol in die huis was dat dit
11
onwaarskynlik is dat hulle getuienis dat hy aan die aanranding deelgeneem het, onwaar is nie.
Die appellant was aan die oorledene bekend. Die feit dat
'n handdoek oor die kop van die oorledene gegooi is, word vir di
rede deur beide die verhoorhof en Nienaber AR beskou as aanduidend daarvan dat beskuldigdes 2 en 3 se getuienis dat
appellant in die huis was, waar is. Na my mening is dit slegs een
moontlike verduideliking vir die gebruik van die handdoek. 'n Ander
moontlikheid is dat beskuldigdes 2 en 3 wou verhinder dat die
oorledene hulle sou herken of later sou uitken. Volgens appellant het
die oorledene wel vir beskuldigdes 2 en 3 vroe
r in die dag gesien.
Verder is dit algemeen bekend dat, selfs waar rowers onbekend aan
hulle slagoffers is, die rowers soms, uit vrees dat die slagoffers hulle later sal kan uitken, nie wil h
dat die slagoffers hulle moet sien nie.
12
Dit is so dat geen rede deur appellant aangevoer is
waarom beskuldigdes 2 en 3 'n komplot sou smee om hom valslik by
die aanval op die oorledene te betrek nie. 'n Rede spreek egter uit die getuien
s van beskuldigde 3. Beskuldigde 3 het sy bes gedoen om
die blaam op appellant te plaas en om sodoende sy eie
blaamwaardigheid te verminder. In die proses het hy nie geskroom
om klaarblyklike valse getuiens te gee nie. In hierdie verband is dit
weereens van pas om te verwys na wat ges
is deur Holmes AR ten
aansien van die getuienis van 'n medepligtige. Hy het naamlik in Hlapezulu
op 440 ges
: "(V)arious considerations may lead him
falsely to implicate the accused, for example, the desire to sh
eld a culprit or, particularly where he has not been sentenced, the hope of
clemency." Beskuldigde 3 het byvoorbeeld te kenne gegee dat hy
teen sy wi
deur appellant in die stoorkamer aangehou is; dat hy
13
onder valse voorwendsels deur appellant in die kombuis ingelok is
naamlik om 'n wasbak te skuif; dat appellant aan hom in die
kombuis verduidelik het wat hy moes doen wanneer die oorledene
die kombuis sou inkom en dat die oorledene die kombuis binnegekom het terwyl hy nog besig was om navraag te doen
hoekom hy dit moes doen; dat hy op daardie stadium nie geweet het
wat om te doen en dat hy toe die oorledene gegryp het. Die enigste
aandeel wat hy, volgens hom, daarna aan die aanranding gehad het
is dat hy in opdrag van die appellant die oorledene se hande
vasgebind het en haar in haar rolstoel na haar kamer gestoot het.
Haar hande het hy liggies vasgebind sodat sy kon los kom en hy het
met opset sy vingerafdrukke op die rolstoel gelaat. Hy het na
appellant geluister omdat hy bang was vir hom. Sedert hy en die
appellant saam grootgeword het hou appellant nie van hom nie.
14
Appellant probeer om hom in die tronk te kry of om hom dood te
maak. Hy en beskuldigde 2 het appellant later in die plakkerskamp aangetref. Hy wou die appellant aanval met 'n mes sodat appellant
'n klag teen hom kon l
. Appellant sou dan aan die hof moes
verduidelik waarom beskuldigde 3 hom gesteek het (ek neem aan dat
hy wil te kenne gee dat die roof en moord so op die lappe sou kom). Sy kleinneef het hom egter gekeer. Uit die voorgaande getuienis
van
beskuldigde 3 is dit duidelik dat hy gemeen het dat dit tot sy
voordeel sou strek indien hy die hof kon oortuig dat hy in opdrag
van 'n ander persoon opgetree het. Dit is ook duidelik dat hy nie sou
skroom om valse getuienis teen appellant te lewer vir wat hy as in
sy eie belang beskou het nie.
Wat beskuldigde 2 betref kan die moontlikheid dat hy
vir dieselfde rede 'n groter rol aan appellant toegedig het as wat hy
15
werklik gespeel het ook nie uitgesluit word nie. In sy getuienis is
daar aanduidings dat hy onder die invloed van beskuldigde 3 gestaan
het. Onder kruisondervraging deur beskuldigde 3 se
regsverteenwoordiger is daar 'n mate van traagheid aan die kant van
beskuldigde 2 om beskuldigde 3 te weerspreek. So byvoorbeeld s
hy op stellings dat beskuldigde 3 sal s
dat hy, beskuldigde 2, die
oorledene se hande met 'n elektiese koord vasgebind het en gepoog
het om 'n vadoek in haar mond te plaas, dat hy nie alles kan onthou
nie en dat hy nie sal weet as beskuldigde 3 so s
nie. Met verwysing na stellings in stryd met sy getuienis het hy ges
dat beskuldigde 3
miskien nie goed kan onthou nie en versoek dat beskuldigde 3 mooi moet dink. Verder het beskuldigde 2 nooit 'n verduideliking gegee
waarom hy kort na die moord 'n verduideliking aan Otto gegee het
wat daarop dui dat appellant nooit die huis binnegekom het nie. Dit
16
is inderdaad moeilik om te dink aan 'n moontlike verduideliking
anders as dat dit die waarheid was. Hy kon natuurlik gepoog het om
appellant te beskerm maar as dit sy doel was sou hy waarskynlik ook
nie ges
het dat die appellant hom en beskufdigde 3 in die
stoorkamer toegesluit het en dat appellant die oorledene in 'n lokval
gelei het nie. Sommige van die talle weersprekings in beskuldigde 2
se getuienis dui op 'n begeerte om appellant te inkrimineer eerder as
beskuldigde 3. So byvoorbeeld is dit die appellant wat die oorledene
se hande vasgebind het, 'n lap in haar mond gesteek het en ges
het
dat hulle moes kyk vir iets om te steel teenoor sy vroe
re weergawe
dat dit beskuldigde 3 is wat dit gedoen het. Verder, waar
beskuldigde 3 volgens sy aanvanklike weergawe die oorledene op die
grond neergegooi het, het, volgens sy weergawe in die hof,
beskuldigde 3 en die appellant die oorledene saggies op die grond
17
neergesit.
Ek kan nie saamstem met die bevinding dat daar geen
getuienis is ter weerspreking van besku
digdes 2 en 3 se getuienis dat
appellant wel in die huis was en aan die aanranding deelgeneem het
nie. Net soos dit nie volg dat indien beskuldigdes 2 en 3 leuenagtig
bevind word op sekere aspekte, al hulle getuienis leuenagtig is nie,
volg dit nie dat omdat appellant leuenagtige getuienis in sekere
opsigte gelewer het al sy getuienis leuenagtig is nie. Appellant se
getuienis was dat hy die oorledene meegedeel het dat hy op pad was
en dat sy die deur moes kom toemaak. Hy is toe daar weg. Indien
hy vooraf met beskuldigdes 2 en 3 gere
l het om die oorledene in die kombuis voor te l
en hy daaroor gelieg het volg dit nie sonder meer
dat sy getuienis dat hy weg is nog voordat die oorledene na die
kombuis gekom het ook vals is nie. In die lig van appellant se
18
leuenagtige getuienis oor sy deelname aan die beplanning van die
roof kan wel weinig gewig geheg word aan sy getuienis dat hy
weggeloop het vanaf die rooftoneel voordat die aanranding op die
oorledene plaasgevind het. Die getuienis staan egter nie alleen nie.
Stawing daarvoor is te vinde in die verduideliking wat beskuldigde
2 kort na die roof aan Otto verstrek het. 'n Mate van stawing
daarvoor is ook te vinde in die feit dat dit gemenesaak is dat hy,
terwyl beskuldigdes 2 en 3 in die huis doenig was, van die toneel
weggeloop het. Nienaber AR vra die vraag "waarom die waarheid
verbloem as die waarheid onskuld bewys." Die antwoord mag wees
dat die waarheid nie onskuld bewys nie maar wel beplanning van die
roof.
Laastens kan ek nie saamstem dat indien dit eenmaal
toegegee word dat appellant die roof beplan en op dreef gebring het
19
dit onwaarskynlik is dat hy sou kop uittrek nie. Soos reeds ges
is
dit gemeensaak tussen beskuldigdes 2 en 3 dat appellant kop
uitgetrek het. Die geskil is oor die tydstip waarop hy dit gedoen het.
Dit is myns insiens nie minder waarskynlik dat hy dit sou doen nadat
die oorledene buite aksie gestel is as wat hy dit sou doen voordat dit
gebeur het nie. Dit moes redelik duidehk vir die appellant gewees
het dat hy 'n verdagte sou wees. Hy het die dag by die oorledene gewerk en het vir haar aankope by die hardewarewinkel gaan doen.
Onder daardie omstandighede is dit baie moontlik dat hy 'n roof
beplan het by die uitvoering waarvan hy nie betrokke sou wees nie.
Vir die voorgaande redes is ek van mening dat nie bo
redelike twyfel bewys is dat die appellant inderdaad deelgeneem het
aan die aanranding nie. Ek stem saam met Nienaber AR dat aanvaar
kan word dat die deelnemers aan die roof nie aanvanklik die
20
bedoeling gehad het om die oorledene om die lewe te bring nie. Die
vraag ontstaan dan of die appellant die moontlikheid voorsien het dat
die oorledene in die uitvoering van die roof gedood kon word. Daar
is geen getuienis dat enige van die drie beskuldigdes met 'n mes of
ander gevaarlike wapen gewapen was nie. Verder sou, vanwe
die oorledene se ouderdom en haar gebrek, enige weerstand van haar
kant met weinig geweld oorkom kon word. In die lig van die
voorgaande en by gebrek aan enige getuienis dat die appellant
voorsien het dat die oorledene in die uitvoering van die roof gedood
kon word, kan na my mening ook nie bo redelike twyfel bevind
word dat die appellant inderdaad so'n moontlikheid voorsien het nie
(sien S v Stigling
1989 (3) SA 720
(A) op 722G-I). 'n Redelike man
sou egter wel voorsien het dat twee persone wat ingestuur word om
'n 78 jarige dame te beroof haar moontlik in die proses so sal beseer
21
dat sy sterf. Namens die appellant is nie aangevoer dat dit nie die
geval sou wees nie. Dit volg dus dat die appellant skuldig bevind
moes word aan strafbare manslag en nie aan moord nie.
Na my mening moet die app
l slaag wat betref die
appellant se skuldigbevinding aan moord en moet die
skuldigbevinding en vonnis vervang word met 'n skuldigbevinding
aan strafbare manslag en 'n gepaste vonnis. Ek stem saam met
Nienaber AR dat die app
l van die hand gewys moet word wat betref
die skuldigbevinding aan poging tot roof en die vonnis ten aansien
daarvan.
P E STREICHER APP
LREGTER

Back to Law Reports