S v Masotho en 'n Ander (210/91, 718/91) [1992] ZASCA 229 (27 November 1992)

80 Reportability
Criminal Law

Brief Summary

Criminal Law — Murder — Conviction and sentencing — Appellants convicted of two counts of murder and one count of housebreaking with intent to rob — Appellant 1 pleaded guilty to all charges, while Appellant 2 pleaded not guilty to murder charges but guilty to theft — Evidence established that both appellants broke into the home of elderly victims, assaulted them, and stole their belongings, resulting in the victims' deaths — Appellants appealed against convictions and sentences, claiming irregularities in trial proceedings — Court held that the trial was fair and the convictions were justified based on overwhelming evidence of guilt, affirming the death sentences for the murder charges and the prison sentences for theft.

Comprehensive Summary

Summary of Judgment


1. Introduction


This was a criminal appeal to the Appellate Division (now the Supreme Court of Appeal) arising from convictions and sentences imposed in the Transvaal Provincial Division. The appeal concerned whether the trial was vitiated by an irregularity stemming from the trial judge’s questioning of an accused person, in circumstances said to have undermined the appearance of judicial impartiality and the fairness of the proceedings.


The parties were Phillemon Mosotho (first appellant, accused 1) and Stoffel Mosotho (second appellant, accused 2) as appellants, and the State as respondent. The appellants had been tried before Human J and two assessors on two counts of murder (counts 1 and 2) and one count of housebreaking with intent to rob and robbery with aggravating circumstances (count 3).


At the commencement of the trial, accused 1 pleaded guilty to all three counts, while accused 2 pleaded not guilty to the murder counts and tendered a plea of guilty to theft in respect of count 3. The State did not accept these pleas. After trial, both accused were convicted on all three counts. Each was sentenced to death on both murder counts. Accused 1 received 12 years’ imprisonment on count 3, and accused 2 received 15 years’ imprisonment on count 3.


The appellants appealed against their convictions and sentences on counts 1 and 2 under section 316A of the Criminal Procedure Act 51 of 1977, and (with leave) against the convictions and sentences on count 3. The general subject matter of the dispute on appeal was whether the trial judge’s conduct during the evidence, particularly his questioning of accused 2, constituted an irregularity so serious that justice was not seen to be done, resulting in a failure of justice requiring the setting aside of the convictions and sentences.


2. Material Facts


The deceased were Johan Hendrik Kritzinger, an 85-year-old retired professor of theology, and his wife Elizabeth Rachel Kritzinger, aged 83. They lived alone in a house in Meyerspark, Pretoria. The State case at trial was that the appellants broke into the house on the night of Sunday, 12 August 1990, assaulted the deceased while they were in bed, and stole a large quantity of property which they removed using the deceased’s motor vehicle.


The domestic worker (Francina Hlope) and her husband (Frans Mkhabela), who lived on the premises, testified that the deceased usually went to bed at about 23h00. Frans arrived around 23h30 and saw Mrs Kritzinger in the kitchen. He and Francina went to sleep and heard nothing further. Early the next morning they noticed the deceased’s vehicle was missing; on investigating they found both deceased on their beds, bloodied and severely injured, and the house in disarray. Prof Kritzinger died shortly thereafter and Mrs Kritzinger later that morning in hospital.


Medical evidence established that both deceased died from multiple severe skull and brain injuries caused by a pick handle. The wooden handle was found between the beds, and the metal part of the pick was recovered in the garden later that morning. According to the post-mortem evidence, Prof Kritzinger received between four and six blows to the head, and Mrs Kritzinger at least three blows to the head; a wound to Mrs Kritzinger’s hand was probably caused by the pick’s metal part. Forensic testing showed blood of the same group as Mrs Kritzinger’s was present on both the wooden handle and the metal part.


The police investigation established that entry to the house was gained by breaking a large hole in a lounge window. A palm print on the outside windowsill beneath the broken area was later identified as belonging to accused 1. Accused 2’s fingerprints were lifted from a bedroom doorframe and from the handle area of the pick handle; the latter fingerprint was made with a bloodied hand.


Accused 1 was arrested on 15 August 1990 and pointed out certain stolen items to the police. The next day he took the police to accused 2, where other items stolen from the deceased were found. On 16 August 1990 accused 2 made a written statement before a magistrate (Van Eeden) implicating himself and accused 1, including that they went to the deceased’s home to “fetch goods,” that accused 1 broke a window with a pick, and that in the main bedroom he saw that the deceased had been struck with the pick handle; he also described accused 1 striking Mrs Kritzinger again when she regained consciousness and screamed. He stated he protested, went outside, opened the garage doors, and they left in the deceased’s vehicle with the goods, while he personally took a watch and a handbag. Accused 2 also made pointings-out and an accompanying statement to Lieutenant Bouwer, including that he understood beforehand that the elderly people “kept money,” and that he handed the pick to accused 1 after accused 1 climbed through the window.


At trial, accused 1 did not testify. In a statement under section 112(2) of the Criminal Procedure Act 51 of 1977, he asserted a materially different version, alleging that Francina asked them to remove certain goods because she was underpaid, that they returned at midnight, that Francina gave him the pick handle for protection against dogs and unlocked the house, and that he struck Prof Kritzinger when the latter allegedly attempted to retrieve a firearm from under his pillow; he then struck Mrs Kritzinger three times from behind when she tried to escape.


Accused 2 testified and presented a version that differed in various respects from his earlier statements. He suggested they were going to Francina, that accused 1 later produced the pick handle and proposed breaking in to retrieve Francina’s goods, that accused 2 refused and sought to confirm this with Francina but was prevented by accused 1, and that accused 2 waited outside and cut his finger on the broken glass while trying to see inside. He stated he handed the pick handle to accused 1, heard a woman scream, briefly fled, then entered after being called. He said accused 1 claimed he had intended to strike dogs rather than people, and accused 2 asserted that he heard (but did not see) a final blow delivered to the woman.


The trial court rejected accused 2’s evidence as false, citing improbabilities and contradictions, and accepted Francina and her husband’s denial of involvement. It found that the proven facts justified only one inference: both accused knew two elderly people lived in the house; they went there with a common purpose to rob them; they expected resistance; they accepted that violence would be necessary; and on entering the house one was armed with the pick handle and the other with the pick’s metal part, and the deceased were attacked.


For the purposes of the appeal’s outcome, the Appellate Division relied particularly on the trial judge’s questioning of accused 2 during cross-examination. The judgment highlighted that early in accused 2’s evidence the trial judge put to him, in substance, that his version could not be true and that the accused had gone to the house deliberately to rob and kill the elderly occupants, and the judge persisted in making repeated statements of that nature. The judge characterised accused 2’s version in direct and disparaging terms, including that it was “ridiculous,” “made up,” “a tall story,” “lies,” and “cannot be true.”


3. Legal Issues


The central legal question was whether the trial judge, through the frequency, tone, content, and form of his questioning and statements to accused 2, created an objectively reasonable impression that he had aligned himself with the State case, had pre-judged the merits, and had thereby failed to maintain the required appearance of open-mindedness and impartiality.


A further issue was the legal consequence of such conduct under the proviso to section 322(1) of the Criminal Procedure Act 51 of 1977, namely whether the irregularity resulted in the position that “justice has not in fact been done”, commonly expressed as a failure of justice, requiring appellate intervention and the setting aside of convictions and sentences.


The dispute was not framed as a factual contest about the murders and robbery on their merits in the appeal court. Instead, it principally concerned the application of established legal standards governing judicial questioning to the record of what occurred at trial, and the evaluative question whether, viewed objectively, the conduct compromised the appearance of fairness and impartiality to an extent that public policy and the statutory proviso demanded that the trial be regarded as invalid.


4. Court’s Reasoning


The Appellate Division restated the settled principles governing judicial questioning of witnesses and accused persons, drawing on prior authority. A foundational principle emphasised was that justice must not only be done but must clearly be seen to be done, requiring the presiding judicial officer to conduct the trial in a manner that makes impartiality, fairness, and an open mind manifest to those concerned, especially the accused. Correspondingly, a judge should refrain from questioning that, by its frequency, length, timing, form, tone, or content, conveys or is likely to convey the opposite impression.


Although it was not argued that the trial judge had intervened excessively in a purely quantitative sense, nor that he was actually biased in fact, the appeal turned on the appearance created by the judge’s interventions. The court treated the “outward image” of impartiality as decisive in the circumstances. It held that the trial judge’s statements to accused 2 went beyond permissible clarification and entered the realm of attack and assertion, repeatedly putting the State’s case to accused 2 in a manner that suggested the judge had already concluded that the accused went to rob and kill the deceased and that the defence versions were false.


On the record, the court found it “unfortunately clear” that the trial judge had failed to fulfil the duty of ensuring that justice was seen to be done. The judgment pointed to the early stage at which the judge expressed disbelief in accused 2’s version and the persistence of this approach throughout the testimony. The cumulative effect, assessed objectively, was that a reasonable observer would conclude that the judge had accepted the State’s version in advance, rejected the defence case, and had descended into the arena, impairing his ability to evaluate the issues objectively at the end of the case.


The court further reasoned that the irregularity affected not only accused 2 but also accused 1. The judge’s repeated assertions about a common purpose to rob and kill and the falsity of the defence case were equally relevant to the State case against accused 1 and to accused 1’s version as set out in his section 112(2) statement. The impression created was therefore that the case against both accused had effectively already been decided during the evidence.


Applying the proviso to section 322(1), the court considered whether the irregularity resulted in a failure of justice. It referred to authority explaining that “justice” in this sense is the product of proceedings conducted in accordance with fundamental requirements of law and fairness, and that whether a deviation is sufficiently serious to constitute a failure of justice depends on the circumstances and involves considerations of public policy. The court held that the irregularity in this case materially and substantially prejudiced both accused. It reasoned that the judge’s persistent and forceful assertions contained the essential elements of his ultimate merits findings, and would have left the accused with the impression that nothing they could do would affect the outcome. The court regarded it as likely that the further course of the trial was adversely affected, including accused 2’s ability to present his version and any decision by either accused to call additional defence evidence.


In light of the seriousness of the deviation from the requirements of a fair trial, the court concluded that the accused were not properly tried. Consistent with the approach in comparable cases where the irregularity is regarded as striking at the validity of the proceedings, the court considered it unnecessary to resolve the merits of the convictions independently of the tainted credibility findings and trial atmosphere. The appropriate remedy was to set aside the convictions and sentences.


5. Outcome and Relief


The appeals succeeded. The Appellate Division set aside the convictions and sentences of each appellant on all the counts that formed the subject of the appeal.


No costs order was recorded in the judgment.


Cases Cited


S v Rall 1982(1) South African Law Reports 828 (Appellate Division); S v Sallem 1987(4) South African Law Reports 772 (Appellate Division); S v Maseko 1990(1) SASV 107 (Appellate Division); Dairy Board v Imperial Cold Storage and Supply Co Ltd 1977(3) South African Law Reports 659 (Appellate Division); S v Wood 1964(3) South African Law Reports 103 (O); Rondalia Versekeringskorporasie van S A Bpk v Lira 1971(2) South African Law Reports 586 (Appellate Division); Solomon and Another NNO v De Waal 1972(1) South African Law Reports 575 (Appellate Division); Greenfield Manufacturers (Temba) (Pty) Ltd v Royton Electrical Engineering (Pty) Ltd 1976(2) South African Law Reports 565 (Appellate Division); Jones v National Coal Board [1957] EWCA Civ 3; (1957) 2 All England Law Reports 155 (Court of Appeal); S v Mushimba and Others 1977(2) South African Law Reports 829 (Appellate Division); S v Meyer 1972(3) South African Law Reports 480 (Appellate Division); S v Seheri en Andere 1964(1) South African Law Reports 29 (Appellate Division).


Legislation Cited


Criminal Procedure Act 51 of 1977 (sections 112(2), 316A, 322(1) and its proviso, and 324).


Rules of Court Cited


No rules of court were cited in the judgment.


Held


The court held that the trial judge’s questioning and repeated statements to accused 2 were of such a nature that they created a reasonable impression that the judge had pre-judged the case, aligned himself with the prosecution, and failed to maintain the required appearance of impartiality and open-mindedness. This constituted an irregularity.


The court further held that the irregularity prejudiced both accused and resulted in a failure of justice within the meaning of the proviso to section 322(1) of the Criminal Procedure Act 51 of 1977. Accordingly, the convictions and sentences could not stand and were set aside.


LEGAL PRINCIPLES


A presiding judicial officer must conduct a criminal trial so that justice is not only done but is manifestly seen to be done, which requires that the judge’s open-mindedness, impartiality, and fairness be apparent to those involved, especially the accused.


Judicial questioning is permissible, but a judge must refrain from questioning or making statements that, by their frequency, length, timing, form, tone, or content, convey or are likely to convey that the judge has taken sides, has accepted one version in advance, or has otherwise abandoned the stance of an impartial adjudicator.


A serious transgression of the limits of judicial questioning constitutes an irregularity. On appeal, the decisive inquiry under the proviso to section 322(1) of the Criminal Procedure Act 51 of 1977 is whether the irregularity resulted in a failure of justice, assessed with reference to prejudice, the integrity of the proceedings, and considerations of public policy.


Where the irregularity is so grave that it undermines the validity of the trial process and the appearance of fairness, appellate relief may follow without an evaluation of the merits, because the conviction is the product of proceedings that did not meet the fundamental requirements of law and fairness.

About SAFLII
Databases
Search
Terms of Use
RSS Feeds
South Africa: Supreme Court of Appeal
SAFLII
>>
Databases
>>
South Africa: Supreme Court of Appeal
>>
1992
>>
[1992] ZASCA 229
|

|

S v Masotho en 'n Ander (210/91, 718/91) [1992] ZASCA 229 (27 November 1992)

Saak Nr 210/91 Nr 718/91
IN DIE HOOGGEREGSHOF VAN SUID-AFRIKA
(APPeLAFDELING)
Tussen
PHILLEMON MOSOTHO
Eerste Appellant
STOFFEL MOSOTHO
Tweede Appellant
- en -
DIE STAAT
Respondent
CORAM:
VIVIER AR et HOWIE, VAN COLLER
Wn ARR.
VERHOOR:
5 November 1992.
GELEWER:
27 November 1992.
UITSPRAAK
VIVIER AR
/
2
VIVIER AR:
Die twee appellante, na wie ek onderskeidelik as beskuldigdes 1 en 2 sal
verwys, het voor HUMAN WR en twee assessore in die Transvaalse
Provinsiale
Afdeling tereggestaan op twee aanklagte van moord (aanklagte 1 en 2) en een
aanklag van huisbraak met die opset om te
roof en roof met verswarende
omstandighede (aanklag 3). By die aanvang van die verhoor het beskuldigde 1 op
al drie aanklagte skuldig
gepleit terwyl beskuldigde 2 op aanklagte 1 en 2
onskuldig gepleit het en op aanklag 3 'n pleit van skuldig aan diefstal
aangebied
het. Die pleite van die twee beskuldigdes is nie deur die Staat
aanvaar nie. Aan die einde van die verhoor is elke beskuldigde op
al drie
aanklagte skuldig bevind. Elkeen is op beide moordaanklagte die doodvonnis
opgelê. Op aanklag 3 is beskuldigde 1 tot
12 jaar
3
gevangenisstraf en beskuldigde 2 tot 15 jaar gevangenisstraf gevonnis. Die
beskuldigdes appelleer na hierdie Hof teen hul skuldigbevindings
en vonnisse op
aanklagte 1 en 2 ingevolge die bepalings van art 316 A van Wet 51 van 1977 en,
met die nodige verlof, teen hul skuldigbevindings
en vonnisse op aanklag 3.
Die oorledenes was Johan Hendrik Kritzinger, h 85-jarige afgetrede professor
in teologie, en sy vrou, die 83-jarige Elizabeth Rachel
Kritzlnger. Hulle het
alleen in hul huis in Meyerspark, Pretoria, gewoon. Die Staatsaak by die verhoor
was dat die twee beskuldigdes
gedurende Sondagnag 12 Augustus 1990 by die
oorledenes se huis ingebreek het, hulle in hul slaap oorval en aangerand het en
daarna
van 'n groot hoeveelheid goedere beroof het wat hulle in die oorledenes
se voertuig weggeneem het.
Volgens die getuienis van die oorledenes se
4
huishulp, Francina Hlope en haar man, Frans Mkhabela, wat saam in die
bediendekamer op die perseel gewoon het, het die oorledenes
gewoonlik saans teen
elfuur gaan slaap. Die betrokke aand het Frans om ongeveer haifelf daar aangekom
en vir mev Kritzinger in die
kombuis opgemerk. Hy en Francina het kort daarna
gaan slaap en niks verder gehoor nie. Vroeg die volgende oggend het hulle
agtergekom
dat die oorledenes se voertuig nie in die motorhuis is nie en toe
hulle ondersoek instel, het hulle die oorledenes bebloed en erg
beseer op hul
beddens in hui slaapkamer en alles binne die huis in totale wanorde aangetref.
Prof Kritzinger het kort daarna, en
sy vrou later die oggend in die hospitaal
aan hul beserings beswyk.
Volgens die mediese getuienis het beide oorledenes gesterf as gevolg van
veelvuldige erge skedel- en breinbeserings wat veroorsaak
is deur 'n
5
piksteel wat die polisie die oggend tussen die oorledenes se beddens gevind
het. Die bloedbevlekte metaalgedeelte van die pik is later
dieselfde oggend in
die tuin voor die huis opgetel. Volgens Prof Loubser, wat die na-doodse
ondersoeke op die liggame van die oorledenes
gedoen het, is Prof Kritzinger
tussen vier en ses houe op die kop met die piksteel toegedien terwyl minstens
drie houe met die piksteel
mev Kritzinger teen die kop moes getref het. Die wond
op mev Kritzinger se hand is waarskynlik deur die metaalgedeelte van die pik
veroorsaak. Forensiese toetse het getoon dat bloed van dieselfde bloedgroep as
dié van mev Kritzinger aanwesig was op die
piksteel sowel as op die
metaalgedeelte van die pik.
Die polisie-ondersoek het aan die lig gebring dat die rowers toegang tot die
huis verkry het deur 'n groot gat wat in die sitkamervenster
geslaan is. Aan
6
die buitekant van die vensterbank, reg onder die gat in die ruit, is 'n
handpalmafdruk gekry wat later geblyk het diê van beskuldigde
1 te wees.
Beskuldigde 2 se vingerafdrukke is gelig vanaf die deurkosyn van een van die
slaapkamers sowel as vanaf die handvatsel-gedeelte
van die piksteel.
Laasgenoemde vingerafdruk was met 'n bebloede hand gemaak.
Beskuldigde 1 is op Woensdag 15 Augustus 1990 gearresteer waarna hy sekere
van die gesteelde artikels aan die polisie gaan uitwys
het. Die volgende dag het
hy die polisie na beskuldigde 2 geneem by wie sekere ander goedere wat van die
oorledenes gesteel is, gevind
is. Beskuldigde 2 het op dieselfde dag 'n
skriftelike verklaring voor landdros Van Eeden gemaak waarin hy gesê het
dat sy neef
(beskuldigde 1) die betrokke Sondagaand aan hom voorgestel het dat
hulle na die oorledenes se huis moet gaan om "goedere daar
7
te gaan haal". Beskuldigde 1 het gesê dat twee bejaarde mense daar
woon. By die huis aangekom, het hulle na die stoor gegaan
waar beskuldigde 1 'n
pik geneem het waarmee hy 'n venster in die huis stukkend geslaan het.
Beskuldigde 1 het ingegaan terwyl beskuldigde
2 buite gewag het. Na 'n rukkie
het hy 'n geskreeu in die huis gehoor. Daarna het beskuldigde 1 die voordeur
oopgemaak en hulle is
saam na die hoofslaapkamer waar hy gevind het dat die
oorledenes met 'n piksteel geslaan was. Die vrou het haar bewussyn herwin en
weer geskreeu waarop beskuldigde 1 haar weer h slag met die piksteel geslaan
het. Beskuldigde 2 het geprotesteer en na buite gegaan.
Hy het daarna die
motorhuis se deure oopgemaak en hulle is met die gesteelde goedere in die
oorledenes se voertuig daar weg. Al wat
hy self uit die huis geneem het was h
horlosie en h handsak.
8
Op 16 Augustus 1990 het beskuldigde 2 ook sekere uitwysings met 'n
gepaardgaande verklaring aan luitenant Bouwer gemaak. Volgens Bouwer
het
beskuldigde 2 aan hom gesê dat hy vooraf van beskuldigde 1 verstaan het
dat die oumense wat in die huis woon "die geld
gebêre het". Beskuldigde 2
het aan Bouwer gesê dat hy die pik vir beskuldigde 1 aangegee het nadat
laasgenoemde deur
die venster geklim het.
Beskuldigde 1 het nie by die verhoor getuig nie. In sy verklaring ingevolge
art 112(2) van Wet 51 van 1977 het hy te kenne gegee dat
Francina hulle versoek
het om sekere goedere naamlik 'n tikmasjien, 'n naaimasjien en 'n halssnoer vir
haar uit die oorledenes se
huis te neem omdat die oorledenes haar nie genoeg
betaal het nie. Sewe-uur die betrokke aand het hy en beskuldigde 2 by die
oorledenes
se huis aangekom maar
9
Francina het gesê dat hulle later moes terugkom. Hulle het teen
middernag teruggekeer en Francina het hom h piksteel gegee om
hom teen die honde
te beskerm. Sy het vir hulle die huis oopgesluit. Hy het die oorledenes in hul
slaapkamer aangetret en toe Prof
Kritzinger 'n vuurwapen onder sy kopkussing
probeer uithaal, het hy hom met die piksteel geslaan. Daarna het mev Kritzinger
opgespring
en probeer wegkom en hy het haar drie houe van agter met die piksteel
geslaan. Hy het daarna die goedere in die klagstaat vermeld,
in die oorledene se
voertuig gelaai en daarmee weggery.
Beskuldigde 2 het wel by die verhoor getuig en sy weergawe van die gebeure
het toe in verskeie opsigte verskil van wat hy voorheen
aan die landdros en aan
Bouwer gesê het. Hy het getuig dat terwyl hy die betrokke aand saam met
beskuldigde 1 vanaf Mamelodi
na Meyerspark gestap het, laasgenoemde aan hom
gesê het
10
dat hulle op pad was na Francina. Toe hulle by die oorledenes se huis kom,
het beskuldigde 1 na Francina se kamer gegaan en hy het
'n lang tyd buite die
perseel vir beskuldigde 1 gewag. Beskuldigde 1 het later teruggekeer en
gesê dat hy vir Francina gekry
het en dat hulle nog besig was om te praat.
Beskuldigde 1 is weer terug na die woning. Toe beskuldigde 1 weer by hom kom,
het hy
'n piksteel by hom gehad en hy het gesê dat hulle by die huis moes
inbreek om Francina se goed te gaan haal. Beskuldigde 2
het geweier en hulle is
toe na Francina se kamer sodat hy kon seker maak dat sy wel so 'n versoek gerig
het. Toe hulle voor Francina
se kamerdeur kom wou beskuldigde 1 nie toelaat dat
hy ingaan om met Francina te praat nie. Hulle is toe na die woonhuis waar
beskuldigde
1 'n ruit met die piksteel gebreek en deur die opening geklim het.
Beskuldigde 2 het buite gewag. Toe hy sy hand deur
11
die gebreekte ruit steek om die gordyn weg te trek sodat hy kon sien wat
binne gebeur, het hy sy vinger teen die gebreekte ruit gesny.
Die wond het
gebloei. Beskuldigde 1 het teruggekeer en hom van binne af gevra om die piksteel
aan te gee, wat hy gedoen het. Beskuldigde
1 is weer die huis binne en na h lang
ruk het hy 'n vrou hoor skreeu in die huis. Beskuldigde 2 het weggehardloop,
maar toe beskuldigde
1 die voordeur oopsluit en hom roep, het hy saam met hom
ingegaan. Hy het die oorledenes vol bloed op hul beddens aangetref. Beskuldigde
1 het verduidelik dat hy nie die mense met die piksteel wou slaan nie, maar dat
hy die honde wou slaan. Beskuldigde 2 het daarna
uitgegaan maar weer teruggekeer
toe hy 'n vrou hoor skreeu. Hy het aan beskuldigde 1 gesê dat hulle liewer
die plek moet verlaat.
Toe die vrou aanhoudend begin skreeu het hy gehoor, maar
nie gesien nie, dat
1 2.
beskuldigde 1 haar 'n laaste hou met die piksteel slaan.
Hulle het toe die gesteelde goedere in die oorledenes se voertuig gelaai
en
weggery. Hy het 'n manshorlosie en h handsak uit die huis vir homself
geneem.
Die Verhoorhof het die getuienis van beskuldigde 2 as vals verwerp en in sy
uitspraak op die talle onwaarskynlikhede en weersprekings
in beskuldigde 2 se
getuienis gewys. Die Verhoorhof het die getuienis van Francina en haar man dat
hulle geen deel aan die gebeure
gehad het nie en onbewus was daarvan, aanvaar.
Die Verhoorhof het bevind dat die bewese feite slegs een afleiding regverdig,
naamlik
dat beide beskuldigdes geweet het dat daar twee bejaarde persone in die
huis woon en dat hulle daarheen gegaan het met die gemeenskaplike
opset om hulle
van hul geld en ander besittings te beroof. Hulle het weerstand verwag en
aanvaar dat hulle geweld sou moes gebruik
om
1 3.
die oorledenes buite aksie te stel ten einde hul doelwit te
bereik. Toe huile die huis binnegaan, was een met die piksteel en die
ander met
die metaalgedeelte van die pik gewapen. Die een het Prof Kritzinger aangeval en
die ander sy vrou.
Namens die twee beskuldigdes is in hierdie
Hof betoog dat
die Verhoorregter, deur die wyse waarop
hy vir beskuldigde 2 in die loop van
sy getuienis
ondervra het, 'n onreëlmatigheid begaan het wat
die
nietigheid van die verrigtinge tot gevolg gehad het.
Die standaarde
wat deur 'n regspreker gehandhaaf moet
word in sy ondervraging van 'n getuie,
insluitende 'n
beskuldigde, en die perke waarbinne sodanige
ondervraging
behoort te geskied, is al meermale in
uitsprake van hierdie Hof uiteengesit
en is welbekend.
Sien onder andere S v Rall 1982(1) SA 828 (A) op
831A-
832H en die sake daar aangehaal; S v Sallem 1987(4)
1 4.
SA 772 (A) op 791B-792H en S v Maseko 1990(1) SASV 107(A) op
116e-ll9b.
Dit is nie voor ons betoog dat die Verhoorregter oormatig
tussenbei getree het of vir beskuldigde 2 oormatig ondervra het nie. Dit
is ook
nie betoog dat hy inderdaad partydig vir die Staat of bevooroordeeld teen die
beskuldigdes was nie. In hierdie saak gaan dit
oor die uiterlike beeld van
onpartydigheid of onbevooroordeeldheid aan die kant van die Verhoorregter (cf
Dairy Board v Imperial
Cold Storage and Supply Co Ltd 1977(3) SA 659 (A) op
669B). Die beswaar is wesenlik dat die Verhoorregter deur sy vrae en stellings
aan beskuldigde 2 die indruk geskep het dat hy hom met die Staatsaak
vereenselwig het en dat hy vooruit die juistheid van die Staatsaak
aanvaar en
die beskuldigdes se weergawes verwerp het en sodoende nie die vereiste
onbevooroordeeldheid en
15.
onpartydigheid openbaar het nie.
Dit is 'n grondbeginsel van ons regspleging en
openbare
beleid dat geregtigheid in ons howe nie alleen
moet geskied nie, maar dat dit
ook duidelik gesien moet
word om te geskied. Daarom moet die
regspreker
toesien dat sy onpartydigheid, sy onbevange oordeel en
sy
billikheid vir alle betrokkenes duidelik is. Hy
moet hom gevolglik daarvan
weerhou om 'n getuie of h
beskuldigde te ondervra op h wyse wat h ander
indruk
kan skep. In S v Rall, supra, het TROLLIP WAR die
eerste van drie
grondbeginsels vir regterlike
ondervraging as volg op 831H-832C gestel:-
"(T)he Judge must ensure that 'justice is done'. It is equally important, I
think, that he should also ensure that justice is seen
to be done. After all,
that is a fundamental principle of our law and public
16.
policy. He should therefore so conduct the trial that his
open-mindedness, his impartiality and his fairness are manifest to ali those
who
are concerned in the triai and its outcome, especially the accused (see, for
example, S v Wood 1964(3) SA 103 (O) at 105G; Rondalia
Versekeringskorporasie
van S A Bpk v Lira 1971(2) SA 586 (A) at 589G; Solomon and Another NNO v De Waal
1972(1) SA 575 (A) at 580H).
The Judge should consequently refrain from
questioning any witnesses or the accused in a way that, because of its
frequency, length,
timing, form, tone, contents or otherwise, conveys or is
likely to convey the opposite impression (cf Greenfield Manufacturers (Temba)
(Pty) Ltd v Royton Electrical Engineering (Pty) Ltd 1976(2) SA 565 (A) at
570E-F; Jones v National Coal Board
[1957] EWCA Civ 3
;
(1957) 2 All ER 155
(CA) at 159F)."
In die onderhawige saak is dlt ongelukkig duidelik dat die Verhoorregter sy
regterlike plig om te sorg dat geregtigheid in sy hof
gesien moet word om
17.
te geskied, nie nagekom het nie. Reeds vroeg gedurende
beskuldigde 2 se kruisondervraging deur die advokaat namens die Staat stel
die
Verhoorregter dit aan beskuldigde 2 dat sy weergawe onmoontlik nie waar kan
wees nie en hy gaan dan soos volg aan :-
"Ek stel dit aan jou dat julle twee soontoe gegaan het doelbewus om die mense
te gaan beroof en julle het ook verwag dat hulle teenstand
sal bied en dit is
daarom wat julle die piksteel saamgevat het in die huis in. Wat sê jy
daarvan?"
Kort daarna herhaal die Verhoorregter hierdie aanvallende stelling in die
volgende woorde :-
"O! ek sien. Nee, ek sal jou sê waarom jy nooit weggehardloop het nie.
Ek moet dit aan jou stel billikheidshalwe, jy het nooit
so iets gedoen nie,
weggehardloop toe jy sien wat gebeur nie, want julle het 'n gemeenskaplike doel
gehad om die oumense te
18.
beroof en te dood." en weer
"Nee, ek moet dit aan jou stel jy sien dat julle twee het die aand soontoe
gegaan met die vooropgestelde doel om die oumense te gaan
beroof. Julle het vir
geld gaan soek en julle het goed geweet dat julle gaan teenstand ondervind en
toe is dit daarom dat julle die
piksteel saamgevat het en die oumense
doodgeslaan het. Dit is die rede."
Die Verhoorregter
het volgehou om op hierdie trant gedurende beskuldigde 2 se kruisverhoor
aanvallende stellings aan hom te maak en
het duidelik aan hom te kenne gegee dat
hy sy weergawe nie glo nie. So het hy onder andere aan beskuldigde 2 gestel dat
"julle was
nie besig daar om die goed van Francina te gaan haal nie. Julle was
daar met h heel ander doel"; en "Francina en haar man het lankal
geslaap en
julle was nooit naby die kamer van Francina gewees die aand nie"; en "maar ek
sê net vir jou dit kan nie die
19.
waarheid wees dat beskuidigde 1 ooit vir jou so iets
gesê het nie, want hy kon nooit 'n vuurwapen in besit gesien het van Mnr
Kritzinger nie." Verder het hy prontuit aan beskuldigde 2 gesê dat sy
weergawe "belaglik is"; "opgemaak is"; "'n bogstorie
is"; "leuens is" en "nie
kan waar wees nie".
Na my mening was die geheelindruk wat die Verhoorregter se ondervraging van
beskuldigde 2 redelikerwys gelaat het, dat hy vooraf die
juistheid van die
Staatsaak aanvaar en die verdediging se weergawe verwerp en hom met die
Staatsaak vereenselwig het, en dat hy nie
langer die vereiste onpartydigheid en
onbevange oordeel gehandhaaf het nie. Verder het die Verhoorregter, na my
mening, deur sy ondervraging
voormeld, tot die strydperk neergedaal en is sy
vermoë om aan die einde van die saak die geskilpunte objektief te
beoordeei,
ernstig belemmer. (Cf Rall se
20.
saak, supra op 832B-D). Die onreelmatigheid wat die
Verhoorregter begaan het deur die wyse waarop hy vir beskuldigde 2 ondervra het,
geld eweneens vir sover dit die verhoor van beskuldigde 1 betref. Die
aanvallende stellings wat die Verhoorregter aan beskuldigde
2 gemaak het, is net
soseer van toepassing op die weergawe van beskuldigde 1 en die Staatsaak teen
hom. Ook wat hom betref, was die
geheelindruk wat die Verhoorregter se stellings
gelaat het, dat hy reeds die saak teen hom beslis het en hom met die Staatsaak
vereenselwig
het.
Ingevolge die voorbehoudsbepaling tot art 322(1) van die Strafproseswet 51
van 1977 word 'n skuldigbevinding op grond van 'n onreelmatigheid
in die
verrigtinge slegs tersyde gestel indien "geregtigheid inderdaad nie geskied het
nie." In S v Mushimba en Andere 1977(2) SA
829 (A) op 844H het RUMPFF HR
daarop
21 .
gewys dat geregtigheid in hierdie sin die resultaat
is
van verrigtlnge wat op 'n bepaalde manier geskied het
naamlik volgens die vereistes van die grondbeginsels
van reg en regverdigheid. Die vraag of verrigtinge
onreëlmatig of strydig met die reg was, in so 'n mate
dat die grondbeginsels nie nagekom is nie, sal afhang
van die omstandighede van elke geval en sal altyd 'n
oorweging van openbare beleid wees. In S v Rall,
supra, het TROLLIP WAR, met verwysing na 'n oorskryding
van die perke op regterlike ondervraging, die volgende
op 832H-833B gesê :-
"Now any serious transgression of the limitations just mentioned will
generally constitute an irregularity in the proceedings. Whether
or not this
Court will then intervene to grant appropriate relief at the instance of the
accused depends upon whether or not the
irregularity has resulted in a failure
of justice (see the proviso to
s 322(1)
of the
Criminal Procedure Act 51 of
1977
). That in turn depends upon whether or not the irregularity prejudiced the
accused, or possibly whether or not this Court's
22.
intervention is required in the interests of public policy (cf S v Mushimba and
Others 1977(2) SA 829 (A) at 844H). Of course, if
the offending questioning of
witnesses or the accused by the Judge sustains the inference that in fact he was
not open-minded, impartial,
or fair during the trial, this Court will intervene
and grant appropriate relief (cf, for example, S v Meyer 1972(3) SA
480(A))."
Die gepaste regshulp wat aan
h veronregte
toegestaan sal word, hang van die besondere
omstandighede van elke saak
af. In S v Meyer, waarna
TROLLIP WAR in die laasaangehaalde passasie verwys,
het
hierdie Hof bevind dat 'n streeklanddros die
beskuldigde so erg en dreigend ondervra het dat die
afleiding geregverdlg was dat hy inderdaad nie
onpartydig en billik was nie en is die verrigtinge
gevolglik nietig verklaar. Sonder om op die meriete
in te gaan, is die skuldigbevinding en vonnis tersyde
gestel en die prokureur-generaal was geregtlg om weer
aan te kla. In Rall se saak waar dit, soos in die
huidige saak, nie aangevoer is dat die Verhoorregter
23.
inderdaad partydig of bevooroordeeld was nie, het hierdie Hof
bevind dat die Verhoorregter die appellant op h wyse ondervra het wat
die
toelaatbare perke ver oorskry en h onreelmatigheid daargestel het wat die
appellant benadeel het. Hierdie Hof het daarna die
Verhoorregter se nadelige
geloofwaardigheidsbevindings verontagsaam en op die feite van die saak bevind
dat die skuldigbevinding
en vonnis tersyde gestel moet word. In S v Sallem,
supra, het hierdie Hof bevind dat die landdros verskeie onreëlmatighede
begaan
het, onder andere deur nie te sorg dat geregtigheid in sy hof gesien word
om te geskied nie (op 791B-I). In sy uitspraak het STEYN
WAR dle volgende oor
die uitwerking van die onreelmatighede gesê (op 792D-H):-
"Dat die meriete nie noodwendig oorweeg word by die bepaling van die effek
van bewese onreëlmatighede nie, blyk ook uit die beslissings
van hierdie
Hof in S v Seheri en
24.
Andere 1964(1) SA 29 (A) op 36B-C, en S v Meyer 1972(3) SA
480 (A) op 484F. Of die meriete in so 'n geval oorweeg sal word al dan
nie, sal
afhang van die aard en omvang van die bewese onreëlmatighede.
In die onderhawige saak is elkeen van die
voormelde onreelmatighede so
ernstig dat
gesonde regspleging (en dus ook geregtigheid)
reeds in elke
geval in die gedrang kom.
Maar die kumulatiewe effek van almal van
hulle
tesame is deurslaggewend en
vernietigend van die regsgeldigheid
van
appellant se verhoor
Dit is na my mening so duidelik dat appellant ernstig en onherroeplik benadeel
is en geregtlgheld weens die gesamentlike effek van
die bogemelde
onreelmatighede nie geskied het nie, dat die openbare beleid dit nie sal duld
dat appellant se skuldigbevinding bly
staan nie."
In
Maseko se saak, supra, het hierdie Hof veral op grond van sekere stellings van
die Verhoorregter aan die appellant tydens ondervraging
("ek moet dit aan
jou
25.
stel ....), bevind dat die geheelindruk wat by die redelike
aanhoorder kon bestaan het was dat die Verhoorregter bevooroordeeld was
en hom
vereenselwig het met die Staatsaak (op 118c-i) . EKSTEEN AR, wat die uitspraak
van die Hof gegee het, gaan dan as volg verder
op 118i-119a :-
"Waar die optrede van die Verhoorregter in hierdie opsig
saamgeneem word met die ongelukkige openbaring van sy stygende ongeduld waarna
ek reeds verwys het, meen ek dat die verrigtinge nie voldoen het aan die
vereistes wat deur ons Howe gestel word vir 'n billike en
regverdige verhoor nie
- 'n verhoor waar reg en geregtigheid nie slegs geskied het nie, maar waar dit
ook vir enige aanhoorder daarvan
moes geblyk het dat dit wel geskied het. Die
openbare beleid vereis dat dit as 'n onreëlmatigheid bestempel moet word
wat per
se die verrigtinge ongeldig maak. Dit is derhalwe onnodig om die meriete
van die saak enigsins te oorweeg en die appellant kan dus
ingevolge die
bepalings van
26.
art 324 van die Strafproseswet 51 van 1977 weer aangekla
word."
In die huidige saak is dit duidelik dat die
onreëlmatigheid wat die Verhoorregter begaan het, beide beskuldigdes
daadwerklik
en wesenlik benadeel het. Die Verhoorregter se voormelde volgehoue
aanvallende stellings het al die wesenlike elemente van sy uiteindelike
uitspraak op die meriete bevat, en dit moes by die appellante die indruk gelaat
het dat die Verhoorregter klaar besluit het en dat
daar niks meer is wat hulle
aan die saak kon doen nie. Die hele verdere verloop van die verhoor is
waarskynlik daardeur nadelig geraak,
onder andere beskuldigde 2 se vermoë
om sy weergawe behoorlik oor te dra en enige moontlike besluit deur hom of
beskuldigde
1 om verdere verdedigingsgetuienis aan te bied. Na my mening is die
huidige geval so 'n growwe afwyking van die
27.
vereistes wat die grondbeginsels van reg en geregtigheid aan die verhoor
stel, dat beslis moet word dat die beskuldigdes inderdaad
nie behoorlik verhoor
is nie.
Die appèlle slaag en die skuldigbevindings en vonnisse van elke
beskuldigde word tersyde gestel.
W. VIVIER AR.
HOWIE Wn AR)
VAN COLLER Wn AR) Stem saam.