Brisley v Drotsky (432/2000) [2002] ZASCA 35 (28 March 2002)

80 Reportability
Contract Law

Brief Summary

Contract — Lease agreement — Enforceability of written terms — Appellant (tenant) failed to pay rent as stipulated in lease agreement, leading to eviction proceedings initiated by respondent (landlord) — Tenant's defense based on alleged oral agreement and principles of estoppel and bona fides — Court reaffirmed the Shifren principle, holding that a clause requiring written modifications to the contract is binding and enforceable — Tenant's claims of good faith and oral modifications rejected as unsupported by evidence, upholding the landlord's right to evict for non-payment of rent.

Comprehensive Summary

Summary of Judgment


1. Introduction


This judgment concerns an appeal in eviction proceedings arising from the cancellation of a residential lease. The appellant, Madelein Brisley, was the tenant of a townhouse; the respondent, Antoinette Drotsky, was the landlord and owner of the property.


The landlord instituted motion proceedings in the Transvaal Provincial Division seeking confirmation that the lease had been validly cancelled and an order evicting the tenant. The tenant opposed the application. The court of first instance granted an eviction order. The appeal to the Supreme Court of Appeal proceeded with the leave of the court a quo.


The dispute raised three interrelated questions of general importance in South African private law and constitutional law. First, the appeal required the court to consider the continued operation and scope of the Shifren principle, namely that a contractual clause requiring amendments to be in writing and signed renders oral variations ineffective. Second, the court had to determine whether the bona fides (good faith) norm could be invoked as a free-standing basis to prevent enforcement of a non-variation clause. Third, the court had to interpret the reach of section 26(3) of the Constitution in the context of a private landlord-tenant eviction, specifically whether it altered the common-law entitlement of an owner to evict an unlawful occupier.


2. Material Facts


The parties concluded a written lease (a standard-form “CNA” contract) in terms of which the tenant leased a townhouse for R3 500 per month, payable in advance on the first day of each month. The contract entitled the landlord to cancel summarily if rent was not paid timeously. It also contained an entire agreement clause, a non-variation clause requiring that any alteration, variation, or cancellation be in writing and signed, and provisions excluding reliance on indulgence, waiver, or estoppel based on the landlord’s acceptance of late payments.


It was common cause that the tenant did not pay timeously in accordance with the written lease. The payment history showed repeated late payments, and by 31 January 2000 the January rent had not been fully paid. On that date the landlord delivered a written notice of cancellation, requiring the tenant to vacate within 14 days.


In opposition to the eviction application, the tenant relied on facts that the court treated as operative for purposes of motion proceedings (given the landlord’s election to proceed by application). The tenant alleged that after conclusion of the written lease, the landlord orally agreed to relax the strict requirement of payment on the first day of the month, permitting the tenant to pay “as it suited her” during the month for the first six months. The tenant also alleged that the landlord had accepted a partial payment in January because the tenant purportedly withheld an amount related to sewer repairs. During later affidavits the tenant expanded her case, including an attempted rectification version and further elaboration of the sewer-related explanation.


The landlord’s reliance, however, was not primarily on a factual denial of the alleged oral arrangement, but on the contractual provisions stipulating that no oral variation would have force or effect and that indulgences would not found waiver or estoppel. The legal efficacy of the tenant’s factual allegations therefore depended on whether the non-variation and anti-waiver provisions could be bypassed or neutralised.


3. Legal Issues


The court was required to decide three central legal questions.


The first issue was a question of law: whether the Shifren principle—that a contractually agreed non-variation clause is enforceable and prevents proof and enforcement of oral variations—should be overruled, limited, or departed from, and if not, how it applied to the lease before the court.


The second issue involved the application of legal norms to contractual enforcement: whether bona fides / good faith constitutes an independent, free-standing basis empowering a court to refuse to enforce a non-variation clause (or other contractual terms) because enforcement would be unreasonable, unfair, or inequitable in the circumstances. This raised a legal-policy question about the structure of South African contract law and the permissible role of value judgments.


The third issue required constitutional interpretation and the application of constitutional rights to private law: whether section 26(3) of the Constitution required a court to refuse eviction (or imposed additional requirements) in a private eviction dispute, and, in particular, what “considering all the relevant circumstances” entails, and whether those circumstances include the occupier’s personal and socio-economic position when the owner otherwise has a common-law right to possession.


4. Court’s Reasoning


The Shifren principle and non-variation clauses


The court affirmed that the Shifren principle is settled law and emphasised that the non-variation clause is not, in itself, contrary to public policy or otherwise invalid. The judgment located the principle within a broader policy preference for legal certainty in contracting, particularly where parties agree in advance to formalities aimed at avoiding disputes and evidentiary problems arising from alleged oral arrangements.


In addressing the tenant’s attempt to avoid Shifren through doctrines such as waiver, estoppel, rectification, election, pactum de non petendo, variation by conduct, and collateral agreement, the court held that these avenues did not avail the tenant on the contract’s terms and the pleaded facts. The lease expressly provided that indulgence or forbearance would not constitute variation, novation, waiver, or estoppel, and that acceptance of late rent would not prevent later cancellation based on subsequent late payment.


The court further reasoned that abandoning Shifren would have wide consequences beyond the specific non-variation clause, including undermining other contractual provisions designed to promote certainty (such as clauses excluding waiver and estoppel). The court stressed the commercial and systemic implications: the evidentiary disputes, unpredictability, and uncertainty that would result from weakening non-variation clauses that had become common in written agreements.


Bona fides and the enforceability of contractual terms


The tenant relied on an argument that, even if Shifren remains valid, good faith should permit a court to refuse enforcement of the non-variation clause when its invocation is unreasonable or unfair. The court rejected the proposition that good faith operates as a “free-floating” or independent basis on which courts may disregard otherwise enforceable contractual terms. In the court’s view, the approach adopted in Miller and Another NNO v Dannecker—suggesting that a court could refuse to uphold a non-variation clause because it would offend good faith—was not correct.


The court’s reasoning proceeded from the premise that, as a general rule, courts do not have an open-ended discretion to refuse to enforce a valid contract term simply because the outcome appears unreasonable or unfair. Instead, good faith is treated as a foundational value that underlies and informs established doctrines and rules of contract law, rather than constituting a self-standing mechanism for ad hoc judicial intervention.


In examining reliance on a minority judgment in Eerste Nasionale Bank van Suidelike Afrika Bpk v Saayman NO and subsequent references to it, the court emphasised the constraints of the precedent system. It held that lower courts are bound by Supreme Court of Appeal authority and cannot elevate minority views to override binding decisions. The judgment also expressed concern that importing broad notions of community convictions or unconstrained fairness standards into contract law would generate unacceptable uncertainty, effectively making enforceability depend on the individual judge rather than legal rules.


The court accepted that public policy can limit contractual enforcement, and referred to authority emphasising that such power must be exercised sparingly and only in clear cases. However, it held that this did not assist the tenant. Even if one assumed (without deciding) that a Sasfin-type principle might be extended to a refusal to enforce an otherwise valid non-variation clause in extreme cases, the tenant’s case fell far short of that stringent threshold. On the tenant’s own version, the landlord’s reliance on the clause did no more than employ the clause for its intended purpose: preventing disputes about alleged oral modifications.


Section 26(3) of the Constitution and eviction from a home


The court rejected the court a quo’s conclusion that section 26(3) operates only vertically. It held that, given section 8(2) of the Constitution, there is no reason why the prohibition on eviction without a court order after considering relevant circumstances cannot apply to disputes between private persons. In this respect, the court disagreed with the view in Betta Eiendomme (Pty) Ltd v Ekple-Epoh to the extent it denied horizontal operation of section 26(3).


The court nevertheless held that section 26(3) does not confer a general discretion on courts to refuse eviction when the owner otherwise has a legal right to possession. The constitutional requirement that a court consider “all the relevant circumstances” does not, on the court’s reasoning, make every personal hardship circumstance relevant in law. Relevance, the court explained, is determined by the applicable legal framework: circumstances are relevant if they are legally relevant to whether the owner’s right to possession is limited by the Constitution, statute, contract, or another recognised legal basis.


On the facts, the landlord was the owner; the lease had been cancelled; the tenant had no remaining contractual entitlement to occupy; and the tenant did not rely on any statutory right of occupation other than section 26(3) itself. In these circumstances the court concluded that the tenant’s personal circumstances and socio-economic position were not legally relevant to whether the landlord was entitled to eviction at common law. The court therefore held that Ross v South Peninsula Municipality was wrongly decided insofar as it suggested that section 26(3) imposed an additional onus on an owner to allege and prove further circumstances to justify eviction beyond ownership and unlawful occupation in cases where no discretion exists.


5. Outcome and Relief


The Supreme Court of Appeal dismissed the appeal. It upheld the enforceability of the non-variation and related clauses, rejected the tenant’s reliance on good faith as an independent ground to avoid them, and held that section 26(3) did not assist the tenant on these facts.


The court granted costs against the tenant. Unlike the court a quo (which had not granted attorney-and-client costs despite a contractual clause providing for it), the Supreme Court of Appeal enforced the contractual costs provision and ordered costs on the attorney-and-client scale.


Cases Cited


S A Sentrale Ko-op Graanmaatskappy Bpk v Shifren en Andere 1964 (4) SA 760 (A). Harris and Others v Minister of the Interior and Another 1952 (2) SA 428 (A). Bloemfontein Town Council v Richter 1938 AD 195. John Bell and Co Ltd v Esselen 1954 (1) SA 147 (A). Tuckers Land and Development Corporation (Pty) Ltd v Strydom 1984 (1) SA 1 (A). Government of Lebowa v Government of the Republic of South Africa and Another 1988 (1) SA 344 (A). Catholic Bishops Publishing Co v State President and Another 1990 (1) SA 849 (A).


South African Permanent Building Society v Powell and Others 1986 (1) SA 722 (A). Barclays Western Bank Ltd v Ernst 1988 (1) SA 243 (A). Randcoal Services Ltd and Others v Randgold and Exploration Co Ltd 1998 (4) SA 815 (A). Golden Fried Chicken (Pty) Ltd v Sirad Fast Foods CC and Others 2002 (1) SA 822 (SCA). Thoroughbred Breeders’ Association v Price Waterhouse 2001 (4) SA 551 (SCA). De Beer v Keyser and Others 2002 (1) SA 827 (SCA).


Miller and Another NNO v Dannecker 2002 (1) SA 928 (C). Eerste Nasionale Bank van Suidelike Afrika Bpk v Saayman NO [1997] ZASCA 62; 1997 (4) SA 302 (SCA). NBS Boland Bank v One Berg River Drive CC 1999 (4) SA 928 (SCA). Neugebauer & Co Ltd v Hermann 1923 AD 564. MacDuff & Co Ltd (in liquidation) v Johannesburg Consolidated Investment Co Ltd 1924 AD 573. Wells v South African Aluminite Co 1927 AD 69. Resisto Dairies (Pty) Ltd v Auto Protection Insurance Co Ltd 1962 (3) SA 565 (C) (and its appeal outcome as discussed). Zuurbekom Ltd v Union Corporation Ltd 1947 (1) SA 514 (A). Administrator, Orange Free State v Mokopanele [1990] ZASCA 69; 1990 (3) SA 780 (A).


Magna Alloys and Research (SA) (Pty) Ltd v Ellis [1984] ZASCA 116; 1984 (4) SA 874 (A). Sasfin (Pty) Ltd v Beukes 1989 (1) SA 1 (A). National Chemsearch SA (Pty) Ltd v Borrowman and Another 1979 (3) SA 1092 (T). Fender v St John-Mildmay 1938 AC 1 (HL). Miliangos v George Frank (Textiles) Ltd [1976] AC 443 (HL).


Ross v South Peninsula Municipality 2000 (1) SA 589 (C). Betta Eiendomme (Pty) Ltd v Ekple-Epoh 2000 (4) SA 468 (W). Graham v Ridley 1931 TPD 476. Chetty v Naidoo 1974 (3) SA 13 (A). S v Govender 1986 (3) SA 969 (T). Human v Rieseberg 1922 TPD 157. Oatarian Properties (Pty) Ltd v Maroun 1973 (3) SA 779 (A). Nino Bonino v De Lange 1906 TS 120.


Pharmaceutical Manufacturers Association of SA and Another: in re ex parte President of the Republic of South Africa and Others [2000] ZACC 1; 2000 (2) SA 674 (CC). Carmichele v Minister of Safety and Security and Another (Centre for Applied Legal Studies intervening) [2001] ZACC 22; 2001 (4) SA 938 (CC). Government of the Republic of South Africa and Others v Grootboom and Others 2000 (11) BCLR 1169 (CC).


Legislation Cited


Constitution of the Republic of South Africa, 1996, sections 1, 2, 8(2), 26(1)–(3), 39(2), and 173.


Prevention of Illegal Eviction from and Unlawful Occupation of Land Act 19 of 1998, section 4(6) and section 4(7).


Group Areas Act 36 of 1966 (repealed), section 46(2) (discussed by analogy through prior case law).


Extension of Security of Tenure Act 62 of 1997, section 8 (mentioned illustratively).


Rules of Court Cited


Uniform Rules of Court, Rule 45A (referred to in relation to the period allowed to vacate).


Held


The Supreme Court of Appeal held that the Shifren principle remains binding and was correctly applied. The tenant’s reliance on an alleged oral agreement modifying the payment terms was legally ineffective because the written lease required all variations to be recorded in writing and signed, and further excluded waiver and estoppel founded on indulgence.


The court held that good faith (bona fides) does not provide an independent, general discretion enabling a court to refuse enforcement of contractual terms simply because enforcement appears unreasonable or unfair. Good faith operates through established doctrines and rules; it is not a free-standing basis to displace the enforcement of a valid non-variation clause.


The court held that section 26(3) of the Constitution is capable of applying horizontally to private evictions, but it does not confer a general discretion to refuse an eviction where the owner otherwise has a legal right to possession. In the absence of a statutory or other legal limitation on the owner’s right, the only legally relevant circumstances were ownership and unlawful occupation; the occupier’s personal and socio-economic circumstances were not legally relevant on these facts. Ross v South Peninsula Municipality was therefore wrong insofar as it required an owner to plead and prove additional circumstances to justify eviction in such cases.


LEGAL PRINCIPLES


The judgment reaffirmed that where parties agree to a contractual term requiring variations or cancellations to be in writing and signed, that term is enforceable and renders alleged oral variations of no force or effect, including attempts to vary the non-variation clause itself.


The court confirmed that pacta sunt servanda, grounded in public policy favouring contractual certainty, remains a central value in South African contract law. Courts generally lack a broad discretion to refuse enforcement of valid contractual terms.


The judgment articulated that bona fides is a foundational value informing the law of contract and finding expression through specific doctrines, but it is not a self-standing, free-floating basis to invalidate or decline enforcement of contractual provisions.


On the constitutional dimension, the court held that section 26(3) requires a court order for eviction after considering legally relevant circumstances, and that the provision does not itself create a substantive discretion to refuse eviction where the owner’s right to possession is otherwise unqualified by statute, contract, or another legal basis.

About SAFLII
Databases
Search
Terms of Use
RSS Feeds
South Africa: Supreme Court of Appeal
SAFLII
>>
Databases
>>
South Africa: Supreme Court of Appeal
>>
2002
>>
[2002] ZASCA 35
|

|

Brisley v Drotsky (432/2000) [2002] ZASCA 35; 2002 (4) SA 1 (SCA); 2002 (12) BCLR 1229 (SCA) (28 March 2002)

DIE
HOOGSTE HOF VAN APPèL
VAN
SUID-AFRIKA
Rapporteerbaar
Saak
no:  432/2000
In
die appèl van:
MADELEIN
BRISLEY
Appellant
en
ANTOINETTE
DROTSKY
Respondent
CORAM:  HARMS,
OLIVIER,  STREICHER,  CAMERON  en
BRAND
ARR
Verhoordatum:              7
Maart 2002
Datum
van Uitspraak: 28 Maart 2002
Opsomming:
Shifren-saak bekragtig; bona fides in kontraksverband
bespreek;
art 26(3) van die Grondwet uitgelê.
UITSPRAAK
HARMS,
STREICHER & BRAND ARR
HARMS, STREICHER en BRAND
ARR
[1]
Drie vrae ontstaan in hierdie appèl, nl (a) die trefwydte van
die sg
Shifren
-beginsel
[1]
waarkragtens 'n beding ('n verskansingsklousule) in 'n skriftelike
kontrak wat bepaal dat alle wysigings van die kontrak aan bepaalde

formaliteite moet voldoen, bindend is, (b) in verband daarmee, die
strekwydte van die sg bona fide-beginsel in die kontraktereg
en (c)
die trefwydte van art 26(3) van die Grondwet wat o a bepaal dat
niemand uit sy woning gesit mag word sonder 'n hofbevel
en na
oorweging van alle tersaaklike omstandighede nie.  Ons behandel
die vrae agtereenvolgens.
[2]
Die appellante (die  huurder) het 'n huurkontrak met die
respondente (die verhuurder)
gesluit waarkragtens die huurder 'n
meenthuis huur teen betaling van ‘n huurgeld van R3500,00 wat
op die eerste van elke
maand vooruit betaalbaar was.  Die
huurder het van meet af nie stiptelik betaal nie en toe sy teen 31
Januarie 2000 nog nie
die Januarie-huur ten volle betaal het nie, het
die verhuurder die huur opgesê en die huurder goedgunstiglik
veertien dae
tyd gegee om die perseel te ontruim.
Mosie-verrigtinge waarin die verhuurder gepoog het om die huurder uit
te sit, het gevolg.
Elke denkbare vertragingstaktiek is
aangewend, aangehelp deur howe wat telkens nie die aangeleentheid op
meriete wou beoordeel
nie.  Soos die saak gesloer het, het die
huurder haar weergawe aangedik, in so 'n mate dat mens ernstige
bedenkinge oor haar
geloofwaardigheid het.  Hoe dit ook al sy,
die saak is en sal beoordeel word op die huurder se weergawe omdat
die verhuurder
mosie-prosedure gekies het.
[3]
Vorster Wnde R het 'n uitsettingsbevel verleen.  Hy het haar
sonder omhaal van
woorde, maar met klaarblyklike verwysing na hofreël
45A, tien dae tyd gegee om die perseel te ontruim.  Hoewel die
kontrak
voorsiening maak vir 'n kostebevel op
prokureur-en-kliëntskaal het hy dit nie toegestaan, bloot omdat
hy nie daartoe 'geneë'
was nie.  Hy het klaarblyklik nie
daarop ag geslaan dat hy in hierdie verband slegs ‘n beperkte
diskresie gehad het
nie.
[2]
Hoe dit ook sy, die verhuurder het nie 'n kruis-appèl
aangeteken teen óf die
spatium
van tien dae óf die beperkte kostebevel nie en daardie aspekte
is gevolglik nie tydens die appèl beredeneer nie en
verdien
nie verdere oorweging nie.  Die appèl dien voor ons met
die verlof van die hof
a
quo
.
[4]
Die kontrak tussen die partye is 'n sg CNA-kontrak, m a w, 'n
standaard-ooreenkoms
wat mens by 'n bekende skryfbehoefte-winkel kan
koop.  Soos gemeld, maak dit voorsiening vir die vooruitbetaling
van huurgeld,
voor of op die eerste van elke maand.  Dit bepaal
verder dat indien die huurgeld nie stiptelik betaal word nie, die
verhuurder
die ooreenkoms onverwyld mag kanselleer.  Laat
ontvangs van huurgeld verhoed nie die verhuurder om, ten aansien van
enige
ander versuim om tydig te betaal, die huurkontrak te kanselleer
nie.  Uitstelle, toegewings, nalates om die terme van die
ooreenkoms af te dwing ens affekteer nie die verhuurder se regte
nie.  Beroepe op estoppel en afstanddoening word beperk.

En dan is daar die gewraakte bepaling –

No
alteration, variation or cancellation of any of the terms or
conditions of this LEASE shall be of any force or effect unless
it is
recorded in writing and signed by the parties thereto.’
[5]
Die huurder se verweer teen die aansoek om uitsetting was aanvanklik
drieledig:
sy het haar beroep op 'n latere mondelinge
ooreenkoms wat haar toegelaat het om vir die eerste ses maande die
huurgeld te betaal
'soos dit my pas in die loop van die betrokke
maand'; sy het op estoppel staatgemaak omdat die verhuurder aan haar
sou voorgestel
het dat sy laat kan betaal; en sy het in Januarie
slegs gedeeltelik betaal omdat sy 'n uitgawe gehad het om die riool
te herstel.
Nadat sy die geleentheid gekry het om by wyse van
aanvullende verklarings haar op art 26(3) van die Grondwet te beroep,
het sy
sommer die geleentheid aangegryp om 'n rektifikasie-verweer te
opper: die maandkontrak was inderdaad een vir drie jaar en die
betalingsreëling
is nou vóór kontraksluiting
bereik.  Haar weergawe oor die riool het ook 'n nuwe dimensie
verkry.
[6]
DIE AANVAL OP
SHIFREN
:
Die
Shifren
-beginsel
moet, glo ons, in historiese en regsfilosofiese konteks gesien word.
Kort tevore was daar ‘n konstitusionele
krisis toe die destydse
parlement 'n verskanste ('entrenched') statutêre bepaling met
‘n gewone meerderheidstem wou
omseil.  Hierdie hof het in
die eerste
Harris
-beslissing
[3]
beslis dat dit nie gedoen kan word nie.  In die
Shifren
-saak
is ‘n betoog analoog aan dié in die
Harris
-saak
geopper: self opgelegde verskansings kan op dieselfde wyse, dit is
deur blote ooreenkoms, ongedaan gemaak word as waarop hulle
in die
lewe gebring is; verder, die beperking op die vermoë om die
verskansingsklousule in die kontrak mondeling te wysig
is 'n
beperking op die partye se bevoegdheid om later hulle algemene
kontrakteervryheid  (parlementêre soewereiniteit)
uit te
oefen.
[7]
Terdeë bewus van die destyds bestaande besware (wat vandag nog
geopper word,
weliswaar in ander woorde maar in substansie dieselfde)
uit akademiese en ander oorde teen die handhawing van die
verskansingsklousule,
het hierdie hof groter waarde geheg aan die
partye se oorspronklik uitoefening van hulle kontrakteervryheid as
aan hulle bevoegdheid
om hulle aanvanklike keuse sonder beperkings
ongedaan te maak.  Die wetgewer doen dit dikwels deur te bepaal
dat sekere soorte
kontrakte op skrif moet wees, so ook alle wysigings
daarvan.  Partye doen dit deur vooraf ooreen te kom dat 'n
kontrak alleen
dan tot stand kom wanneer aan sekere formaliteite
voldoen is.  Die oogmerk is om geskille te beperk of uit te
skakel.
Natuurlik staan dit partye vry om die formaliteite te
ignoreer en te handel asof ‘n bepaalde wet nie bestaan nie.
Ontstaan
'n dispuut, is enigeen geregtig – en die hof verplig –
om die strikte reg toe te pas.  En hoekom moet dit anders
wees
in vrye kontraksverband?  Daar is ook 'n algemeen heersende mite
dat hierdie tipe bepaling slegs ten bate van die ekonomies
magtige
bestaan en dat dit tot ongelykheid in kontraksverband aanleiding
gee.  Dit is waarskynlik waarom daar 'n beroep op
die
grondwetlike gelykheidsbeginsel gemaak word.  Hierdie bepaling
dien ter beskerming van beide partye.  Mens kan maar
net wonder
hoe die huurder sou gereageer het as die verhuurder sou beweer het
dat daar mondeling op ‘n verhoogde huurgeld
ooreengekom is.
[8]
Die
Shifren
-beginsel
is 'trite'
[4]
en die vraag
ontstaan waarom dit,  na bykans veertig jaar, omvergewerp moet
word?  Mens kan jou beswaarlik die handelsgevolge,

regsonsekerheid en die bewysprobleme wat gaan ontstaan, indink.
[5]
Die huurder betoog egter dat die toepassing van die beginsel tot die
absurde gereduseer kan word en verwys in hierdie verband
na 'pittige'
opmerkings van Hiemstra R wat die 'draak gesteek' het met hierdie
hof.
[6]
Natuurlik kan mens
gevalle bedink waar die beginsel tot minder aanvaarbare resultate mag
lei, maar daarvan was hierdie hof
bewus.  'n Hof moet dikwels 'n
beleidskeuse tussen twee teenstrydige standpunte maak waar daar
gewigtige argumente na weerskante
is.  Die een antwoord is nie
noodwendig in absolute terme 'reg' en die ander 'verkeerd' nie, maar
as ‘n keuse uitgeoefen
is, moet ons daarby hou tensy daar
gegronde redes is om daarvan af te wyk.
Contra
bonos mores
is die verskansingsklousule van meet af nie; immers ons grondwetlike
bedeling is op 'n analoë geval gebou en dit word dikwels
in
wetgewing opgeneem.
[9]
Die
Shifren
-beginsel
skep ook nie 'n onredelike 'dwangbuis' nie.  Die algemene
beginsels van die kontraktereg geld steeds.  Die howe
het reeds
dikwels in die verlede 'n party uit die greep verlos, hoewel
partymaal op twyfelagtige gronde.
[7]
Die huurder se advokaat het tydens betoog elk en ieder van hierdie
oplossings aangegryp soos afstanddoening,
pactum
de non petendo
,
wysiging deur gedrag, eleksie, rektifikasie, kollaterale
ooreenkomste, estoppel en, les bes, bona fides (oor lg later meer).

Hy het hom telkens teen óf ander bepalings van die kontrak óf
die feite vasgeloop.  Soos gemeld, bepaal die
ooreenkoms bv dat
die gedrag van die verhuurder nie op 'n wysiging, afstanddoening of
estoppel kan neerkom nie.  Die beroep
op rektifikasie is bv nie
alleen strydig met haar aanvanklike verklaring waar sy haar op 'n
wysiging beroep het nie, maar is ook
andersins onhoudbaar.  Sy
erken dat sy die kontrak deurgelees het alvorens sy dit onderteken
het en dat sy dit eers met haar
algemene adviseur asook haar moeder
bespreek het.  Daar is ook geen getuienis dat die verhuurder op
ander terme as dié
in die geskrewe dokument vervat, wou
kontrakteer nie; sy het inderdaad aangedring op die skriftelike
kontrak.  Geld kon die
huurder ook nie ingevolge die kontrak se
bepalings terughou vir die sg rioolkoste nie.
[10]
Die gevolge van die aanval op
Shifren
strek egter verder: is
die ander klousules wat bv voorsiening maak vir 'n verbod op
estoppel, novasie of afstanddoening nou ook
kwesbaar?  Indien
wel, op watter gronde?  Waar die kontraktereg die beginsel van
regsekerheid nastreef, blyk dit nou
dat dit op sand gebou is.
Omdat die advokaat nie antwoorde hierop kon bied nie, was hy genoop
om te betoog dat die skriftelike
kontrak deur die partye gekanselleer
is en dat daar 'n mondelinge huurkontrak tot stand gekom het.
Dit was egter nooit die
huurder se saak nie en daar is geen feite
waarop die betoog gefundeer kon word nie.
[11]
BONA FIDES: Ons handel vervolgens met die bona fides-argument. Die
betoog namens die huurder
was dat die verhuurder se beroep op die
verskansingsklousule nie afgedwing behoort te word nie omdat dit in
die omstandighede onredelik,
onbillik en in stryd met die beginsels
van bona fides (goeie trou) sal wees.  In hierdie verband het hy
hom veral beroep op
die beslissing van Ntsebeza Wnde R in
Miller
and Another NNO v Dannecker
2002 (1) SA 928
(C) asook die
vermelde artikel deur prof Dale Hutchison wat na aanleiding van
hierdie beslissing verskyn het.
[12]
Prof Hutchison skyn van die vertrekpunt uit te gaan (op 721) dat die
hof 'n algemene diskresie
het om ‘n verskansingsklousule óf
af te dwing óf nie.  Die vertrekpunt is na ons oordeel
verkeerd.
In beginsel het 'n hof geen diskresie om te weier om
'n geldige kontraksbepaling (waarvan verskansingsklousules bloot een
is) af
te dwing nie.
[8]
[13]
Die
Miller
-saak bied wel steun vir die huurder se betoog dat
die hof kan weier om die beroep op 'n verskansingsklousule te
handhaaf indien
dit op 'n verbreking van die goeie trou-beginsel sou
neerkom.  Na ons mening kan hierdie beslissing egter nie as
korrek aanvaar
word nie.
[14]
As gesag vir sy siening dat hy op grond van oorwegings van goeie trou
geregtig is om van die
beslissing van hierdie hof in die
Shifren
-saak
af te wyk, beroep Ntsebeza Wnde R hom veral op die
minderheidsuitspraak van Olivier AR in
Eerste
Nasionale Bank van Suidelike Afrika Bpk v Saayman NO
[1997] ZASCA 62
;
1997
(4) SA 302
(SCA) 318
e
v.  Dit blyk dat die minderheidsuitspraak verstaan is as gesag
vir twee standpunte:  eerstens dat afgewyk kan word van
die
beslissings van hierdie Hof indien die toepassing daarvan na die
regter se oordeel in stryd met die beginsels van goeie trou
sal wees;
en tweedens, dat oorwegings van goeie trou 'n selfstandige,
onafhanklike grondslag bied vir die tersydestelling of die

nie-toepassing van kontraktuele bepalings en beginsels van die
kontraktereg.
[9]
[15]
Dat die eerste standpunt nie korrek kan wees nie spreek eintlik
vanself.  Ooreenkomstig
die beginsels van die presedentestelsel
is laer howe aan die uitsprake van hierdie Hof gebonde en kan hulle
nie die sienings van
enkel regters van hierdie Hof, hoe oortuigend
ook, bo uitsprake daarvan kies nie.
[16]
Wat die tweede punt betref, is dit inderdaad so dat Olivier AR ‘n
pleidooi gelewer
het dat aan goeie trou ‘n meer prominente plek
in die kontraktereg toegedeel moet word.  Die slotsom waartoe hy
vir
die doeleindes van sy uitspraak kom, nl dat ‘n
handelsbevoegde persoon op grond van oorwegings van billikheid van
aanspreeklikheid
verskoon kan word, is dan ook ingrypend.  Ons
insiens, moet die standpunte in sy uitspraak  met
omsigtigheid benader
word.  In die eerste plek is dit ‘n
minderheidsuitspraak wat die siening van 'n enkel regter
verteenwoordig gebaseer
op ‘n uiteensetting van die feite
waarmee die ander vier regters dit nie eens was nie.  Ten tweede
is die aspek nie
in daardie saak betoog nie.  Ten derde het die
meerderheidsuitspraak geen aanduiding gebied dat die
regsuiteensetting juis
is nie.  Weliswaar is in
NBS Boland
Bank v One Berg River Drive CC
1999 (4) SA 928
(SCA) 937G die
opmerking gemaak dat –

An
analogous conclusion may well be reached if one applies the modern
concept of public policy, bona fides and contractual equity
to the
question in issue (see, for example,
Eerste
Nasionale Bank van Suidelike Afrika Bpk v Saayman NO
[1997] ZASCA 62
;
1997 (4) SA 302
(SCA) 318-331, per Olivier JA).’
Hoewel hierdie opmerkings
op oënskynlike goedkeuring van die minderheidsuitspraak in die
Saayman
saak dui, was dit terloops gemaak en sonder analise
daarvan.  Voorts het die opmerkings nie deel gevorm van die
ratio decidendi
nie.  Die sienings in die uitspraak van
Olivier AR verteenwoordig dus nog steeds  net dié van ‘n
enkel regter.
[17]
Voorts is die slotsom van Olivier AR se uitspraak grotendeels
gebaseer op wat ons as twyfelagtige
gronde  beskou.  Ons
sal met enkele voorbeelde volstaan.  Die uitspraak, so skyn dit
vir ons, poog om op indirekte
wyse lewe in die
exceptio
doli generalis
te blaas en wesenlik dieselfde beginsels onder ‘n ander vaandel
in te voer.
[10]
Die
vertrekpunt van die uitspraak is ‘n aanhaling uit
Neugebauer
& Co Ltd v Hermann
1923 AD 564
573 waarin Innes HR ‘n algemene stelling gemaak het
oor die bona fides in kontraksverband.  Die probleem is egter
dat
die aanhaling nie die wese van die uitspraak weergee nie.
Wat beslis is, is dat wanneer 'n bieër bedrog pleeg op 'n
veiling, hy hom nie op die veilingsvoorwaardes kan beroep nie.
Dat dit om bedrog gegaan het, is iets wat Innes HR herhaaldelik

duidelik gemaak het.
[18]
Die tweede uitspraak waarop Olivier AR staatgemaak het, is
MacDuff
& Co Ltd (in liquidation) v Johannesburg Consolidated Investment
Co Ltd
1924 AD 573
waar daar ook algemene stellings oor die bona
fides in kontraksverband gemaak is.  Dit is 'n geval waar die
hof beslis het
dat as 'n party opsetlik (overgeset as '
dolo'
)
die vervulling van 'n voorwaarde verhinder, die voorwaarde as vervul
beskou moet word.  Opmerklik is dat die hof nie die
gebrek aan
bona fides as die maatstaf gebruik het nie.
[19]
Wat die buitelandse reg betref, het Olivier AR (op 329-331) vir sy
standpunt steun gevind in
die 'special equity theory' van Scott LJ,
in
Barclays Bank plc v O’Brien and Another
[1992] 4 All
ER 983
(CA), ‘n saak wat spesifiek met borgkontrakte handel.
Behalwe dat die beginsels van ons reg rakende borgkontrakte wesenlik

van die Engelse reg verskil, is die 'special equity theory' deur die
House of Lords verwerp in
Barclays Bank plc v O’Brien and
Another
[1993] UKHL 6
;
[1993] 4 All ER 417
(HL).
[20]
Dit word nou gesê dat die gedagte dat
Shifren
nie toegepas moet word as die toepassing in stryd met die bona
fide-normkompleks is, reeds te vind is in 'n aanhaling uit ‘n

uitspraak van
Resisto
Dairies (Pty) Ltd v Auto Protection Insurance Co Ltd
1962 (3) SA 565
(C) 571E-F (per Rosenow R).  Ten eerste is
hierdie beslissing vóór
Shifren
gelewer.  Daarbenewens is dit op appèl omvergewerp en
blyk dit uit die uitspraak van hierdie Hof dat dit alles om estoppel

gegaan het.
[11]
Meer
belangrik nog is die gesag waarna Rosenow R verwys het.  Die een
uitspraak het op die aangewese plaatse met die
exceptio
doli generalis
gehandel
[12]
en die ander,
Wells
v South African Aluminite Co
1927
AD 69
73, toevallig weer deur Innes HR, is insiggewend:
'No doubt the condition
['n bepaling dat die koper hom nie op 'n wanvoorstelling mag beroep
nie] is hard and onerous; but if people
sign such conditions they
must, in the absence of fraud, be held to them.  Public policy
so demands.'
[21]
Uit gerapporteerde beslissings blyk dat Olivier AR se uitspraak al
tot heelwat debat aanleiding
gegee het.  Van Zyl R
[13]
het die uitspraak uitgelê om gesag te bied vir die stelling dat
van die eeue-oue vereistes van die
actio
quanti minoris
afgewyk kan word wanneer die regter hierdie vereistes as onbillik
beskou.   Davis R
[14]
het weer in die uitspraak 'n basis gevind vir die gedagte dat die
konsep van
boni
mores
,
oftewel die opvattings van die gemeenskap, wat in die deliktereg
toepassing vind, ook vir die kontraktereg geld.  Indien
daarmee
bedoel word dat die afdwingbaarheid van kontraksbepalings van die
gemeenskapsgevoel afhang, kan ons nie daarmee saam stem
nie.
Daar bestaan wesenlike beleidsverskille in die benadering tot
kontrakte en dié wat op delikte van toepassing
is.  In
e g geval reël die partye hulle regsverhouding vrywilliglik en
ag hulle hulself gebonde aan
hulle wilsuitinge.  Hulle bepaal
die aard en omvang van hulle regsverhouding.  In die geval van
delikte het die partye
geen seggenskap in die skep van hulle
regsverhouding nie en bepaal die gemeenskapsoortuiging of ‘n
regsverhouding moet bestaan
en wat die inhoud daarvan moet wees.
Indien hierdie beslissings ongekwalifiseerd aanvaar word, sal dit 'n
toestand van onaanvaarbare
wanorde en onsekerheid in ons kontraktereg
skep.
[22]
Wat die rol van goeie trou betref, stem ons in wese saam met die
siening van prof Hutchison (op
743-744) waarvolgens goeie trou nie 'n
onafhanklike, oftewel 'n 'free-floating', basis vir die
tersydestelling of die nie-toepassing
van kontraktuele bepalings bied
nie.  Goeie trou is 'n grondbeginsel wat in die algemeen
onderliggend is aan die kontraktereg
en wat uiting vind in die
besondere reëls en beginsels daarvan.  Of, soos hy dit t a
p stel:
'What emerges quite
clearly from recent academic writing and from some of the leading
cases, is that good faith may be regarded
as an ethical value or
controlling principle based on community standards of decency and
fairness that underlies and informs the
substantive law of contract.
It finds expression in various technical rules and doctrines, defines
their form, content and
field of application and provides them with a
moral and theoretical foundation.  Good faith thus has a
creative, a controlling
and a legitimating or explanatory function.
It is not, however, the only value or principle that underlies the
law of contract;
nor, perhaps, even the most important one.'
[23]
'n Ander waarde onderliggend aan die kontraktereg is deur Rabie HR in
Magna Alloys and Research (SA)(Pty) Ltd v Ellis
[1984] ZASCA 116
;
1984 (4) SA
874
(A) 893I-894A onderstreep toe hy daarop gewys het dat –
'dit
in die openbare belang is dat persone hulle moet hou aan ooreenkomste
wat hulle aangegaan het.  In laasgenoemde verband
het STEYN HR
in
S A Sentrale Ko-op Graanmaatskappy
Bpk v Shifren en Andere
1964 (4) SA 760
(A) op 767A, gewag gemaak van –
"die elementêre
en grondliggende algemene beginsel dat kontrakte wat vrylik en in
alle erns deur bevoegde partye aangegaan
is, in die openbare belang
afgedwing word.”’
[24]
Die taak van howe in die algemeen en van hierdie Hof in besonder is
om hierdie grondliggende
waardes wat soms met mekaar in botsing kom
teen mekaar op te weeg en om by geleentheid, wanneer dit nodig blyk
te wees, geleidelik
en met verdrag aanpassings te maak.  Of soos
Lord Simon of Glaisdale dit stel in
Miliangos
v George Frank (Textiles) Ltd
[15]
'
... [J]udicial advance should be gradual ... [O]ne step is enough ...
It is, I concede, a less spectacular method of progression
than
somersaults and cartwheels;  but it is the one best suited to
the capacity and resources of a Judge.'
Om
eensklaps aan regters 'n diskresie te verleen om kontraktuele
beginsels te verontagsaam wanneer hulle dit as onredelik of onbillik

beskou is in stryd met hierdie werkswyse.  Die gevolg sal immers
wees dat die beginsel van
pacta
sunt servanda
grotendeels verontagsaam sal word omdat die afdwingbaarheid van
kontraktuele bepalings sal afhang van wat 'n bepaalde regter in
die
omstandighede as redelik en billik beskou.  Die maatstaf is dan
nie meer die reg nie maar die regter.
[16]
Vanuit die hoek van die kontrakterende partye gesien, sal hulle nie
kan handel op die algemene verwagting dat wanneer daar
'n dispuut
tussen hulle ontstaan hulle kontrak ooreenkomstig die terme daarvan
afgedwing sal word nie.  Hulle sal moet wag
en sien of die
individuele regter die bepalings as redelik en billik beskou.
Dat so 'n algemene benadering nie aan die behoeftes
van die
handelsverkeer sal voldoen nie, spreek eintlik vanself.
[17]
'n Hof kan nie skuiling soek in die skaduwee van die Grondwet om
vandaar beginsels aan te val en omver te werp nie; wel in
die lig van
die Grondwet kan en moet die reg
aangepas
word.  In hierdie konteks is vaagweg na konstitusionele waardes
verwys sonder om spesifiek te wees.  'n Vrye regterlike

diskresie is nie so 'n waarde nie en ons is ook nie in staat 'to
discern any societal value which is imperilled'
[18]
deur die handhawing van
Shifren
en die weiering om ‘n ‘special equity theory’ in
die kontraktereg in te voer nie.
[25]
Wat verskansingsklousules in die besonder betref, is, soos reeds ten
dele aangedui, dit duidelik
dat die uiteindelike beslissing in die
Shifren
-saak juis die resultaat is van 'n opweging van
verskillende geldige oorwegings.  So het die Hof byvoorbeeld die
vraag gestel
of daar enigiets verkeerds of onaanvaarbaar is in die
oorwegings wat die verskansingsklousule ten grondslag lê.
Hierop
gee Steyn HR die volgende antwoord (op 766H):
'Hul [dit is die
kontrakterende partye se] klaarblyklike doel met so 'n bepaling is om
te waak teen die geskille en bewysmoeilikhede
wat  by mondelinge
ooreenkomste kan ontstaan.   Om albei daarteen te beskerm
kom hulle uitdruklik ooreen dat mondelinge
wysigende ooreenkomste . .
. al word hulle
animo contrahendi
aangegaan, tussen hul van
nul en gener waarde sal wees.’
[26]
Dit staan dus vas dat 'n verskansingsklousule op sigself nie ongeldig
is nie ten spyte daarvan
dat 'n beroep daarop noodwendig sal neerkom
op 'n weiering om uitvoering te gee aan 'n mondelinge ooreenkoms wat
animo contrahendi
aangegaan is.  Wat beklemtoning uit die
aanhaling verdien, is dat die verskansingsklousule beide partye
beskerm – en
dit was hulle vrye keuse.  Die potensiële
ongelykheid van die partye in hulle bedingingsmag of finansiële
vermoë
en die beskerming van swakkere kontraktante kom dus glad
nie hier ter sprake nie.
[27]
Die standpunt in die
Miller
-saak waarop die huurder steun, kom
in wese daarop neer dat hoewel daar geen beswaar ingebring kan word
teen die verskansingsklousule
nie, 'n beroep op die toepassing van
die klousule in stryd is met die beginsels van goeie trou.
Suiwer logika toon dat so
'n standpunt onhoudbaar is.  Die
alternatiewe betoog was dat selfs al sou die beroep op die
verskansingsklousule in die algemeen
gesproke nie in stryd met die
beginsels van goeie trou wees nie, die afdwinging daarvan in die
onderhawige geval so onbillik sal
wees dat die hof in openbare belang
behoort te weier om dit af te dwing.  As gesag vir hierdie
betoog is ‘n beroep gedoen
op
Magna Alloys
asook op
Sasfin(Pty) Ltd v Beukes
1989 (1) SA 1
(A).
[28]
Magna Alloys
het te make met die afdwingbaarheid van ‘n
ooreenkoms ter beperking van handelsvryheid ('restraint of trade')
wat in twee
opsigte van die verskansingsklousule verskil.
Eerstens is daar, soos uit die uitspraak (te 893-894) blyk, by die
afdwinging
van 'n beperking op handelsvryheid twee grondliggende
oorwegings van openbare belang wat met mekaar in botsing kom en teen
mekaar
opgeweeg moet word.  Aan die een kant is daar die
oorweging wat in die stelreël
pacta sunt servanda
opgesluit is.  Aan die ander kant is die oorweging dat iedereen
toegelaat moet word om vrylik aan die handelsverkeer deel
te neem of
sy beroep te beoefen.  Laasgenoemde oorweging geld uiteraard nie
by verskansingsklousules nie.
[29]
'n Verdere aspek van beperkings op handelsvryheid blyk uit die
volgende uitlating van Botha R
in
National Chemsearch SA (Pty) Ltd
v Borrowman and Another
1979 (3) SA 1092
(T) 1107E-H:
'At first sight it might
be thought strange that a contract can be void at one point of time
and valid at another. But that, I believe,
is not the right way of
looking at a situation where the decisive question is whether the
Court should decline to enforce a contract
in restraint of trade
because of considerations of public policy. In an article in
1941
SALJ
335
at 346,
Aquilius
gives the following
definition of a contract against public policy:
"A contract against
public policy is one stipulating a performance which is not
per se
illegal or immoral, but which the Courts, on grounds of expedience,
will not enforce,
because performance will detrimentally affect
the interests of the community
."
(My italics.) With regard
to agreements in restraint of trade, it seems to me that the Court's
concern is to assess the effect of
an order enforcing the agreement
in the light of the dictates of public policy, and that the proper
time for making that assessment
is the time when the Court is asked
to make the order, taking into account the relevant circumstances
existing at that time.
Public policy does not require the Court to
penalise the party seeking to enforce the agreement, by declining to
do so, because
at the time when it was entered into it was so worded
that it could not be accurately forecast whether it would be
reasonable or
not to enforce it when the occasion for its enforcement
should arise
.’
(Onderstreping bygevoeg.)
[30]
Weens hierdie oorwegings dra 'n ooreenkoms ter beperking van
handelsvryheid reeds by die sluiting
daarvan die kiem in sigself om
later onafdwingbaar blyk te wees en aanvaar die partye hierdie
risiko.  Wat verskansingsklousules
betref, is die effek van
Shifren
egter juis dat dit nie hierdie kiem dra nie.
Gevolglik is die toepassing van oorwegings wat by beperkings op
handelsvryheid
geld nie vanpas by verskansingsklousules nie.
[31]
Sasfin
se saak is 'n toepassing van die beginsel dat
kontraksterme wat dermate onbillik is dat dit in stryd is met
openbare belang, om
dié rede ongeldig is.  Aangesien die
verskansingsklousule op sigself nie ongeldig is nie, vind die
Sasfin
-beginsel geen direkte toepassing nie.  Op die
veronderstelling dat die
Sasfin
-beginsel uitgebrei kan word om
die afdwing van kontraksbepalings (wat nie
per se
in stryd met
die openbare belang is nie) te verhoed, sal  sodanige toepassing
noodwendig beperk moet word tot gevalle wat
analoog is aan
Sasfin
,
synde gevalle waar die afdwinging van die verskansingsklousule so
onbillik sal wees dat dit as 'inimical to the interests of the

community' (op 8C-D) beskryf kan word.  Voorts sal die
oorwegings wat uit die volgende
dicta
van Smalberger AR (op
9B-E) blyk, ook daarop van toepassing te wees:

The
power to declare contracts contrary to public policy should, however,
be exercised sparingly and only in the clearest of cases,
lest
uncertainty as to the validity of contracts result from an arbitrary
and indiscriminate use of the power.  One must be
careful not to
conclude that a contract is contrary to public policy merely because
its terms (or some of them) offend one’s
individual sense of
propriety and fairness.  In the words of Lord Atkin in
Fender
v St John-Mildmay
1938 AC 1
(HL) at 12:

...
the doctrine should only be invoked in clear cases in which the harm
to the public is substantially incontestable, and does
not depend
upon the idiosyncratic inferences of a few judicial minds”
...
In
grappling with this often difficult problem it must be borne in mind
that public policy generally favours the utmost freedom
of contract,
and requires that commercial transactions should not be unduly
trammelled by the restrictions on that freedom.’
[19]
[32]   Selfs al
sou die
Sasfin
-beginsel toepassing vind, skiet die huurder se
saak na ons oordeel ver te kort aan hierdie streng toets van
buitengewone onbillikheid.
Selfs op die huurder se weergawe is
die verhuurder bloot besig om haar op die bepalings van die
verskansingsklousule te beroep.
Die doel van die
verskansingsklousule is onder meer om 'n dispuut oor die bestaan van
'n latere mondelinge ooreenkoms te vermy.
Dit is presies die
doel waarvoor die verhuurder dit nou wil aanwend.  Indien die
huurder gelyk gegee word in die betoog, sal
dit daarop neerkom dat
die onbillikheid van 'n beroep op die verskansingsklousule saamhang
met die bestaan van 'n mondelinge wysigingsooreenkoms;
dit sal in
effek die dispuut wat die verskansingsklousule wou verhoed by wyse
van ‘n sirkelredenasie by die agterdeur inlaat.
[33]
Die huurder se verdere beswaar is dat die verhuurder haar nie nou
sonder kennisgewing op die terme van die huurkontrak
kan beroep nadat
sy in die verlede die huurder toegelaat het om van hierdie terme af
te wyk nie.  Die vraag is:  waarom
nie?
Eerstens is daar bepalings in die ooreenkoms wat ‘n beroep op
estoppel of afstanddoening, bloot op grond
daarvan dat laat betalings
in die verlede toegelaat is, uitdruklik uitsluit.
[20]
Tweedens is die nie duidelik waarom die huurder nou in 'n swakker
posisie is as wat sy sou wees indien die verhuurder by
die eerste
laat betaling van huur die huurkontrak sou kanselleer nie.
[34]   Vir
hierdie redes kan die huurder se beroep op die beginsels van goeie
trou ook nie slaag nie.
[35]   ART
26(3) VAN DIE GRONDWET: Dit bring ons by die laaste deel van die
betoog, nl dat selfs indien die huurkontrak
geldiglik gekanselleer is
die hof
a quo
nie `n uitsettingsbevel moes toegestaan het nie
vanweë die bepalings van art 26(3) van die Grondwet. Die artikel
bepaal soos
volg:

No
one may be evicted from their home, or have their home demolished,
without an order of court made after considering all the relevant

circumstances. No legislation may permit arbitrary evictions.’
Volgens die  huurder
het die blote feit dat die verhuurder die eienaar was en die huurder
die eiendom onregmatig geokkupeer
het, nie die verhuurder op `n
uitsettingsbevel geregtig gemaak nie. Sy voer aan dat die
omstandighede waaronder die huurkontrak
gekanselleer is asook haar en
haar moeder en kind se sosio-ekonomiese omstandighede relevante
omstandighede was wat deur die hof
a quo
in ag geneem moes
word.
[36]
Die huurder steun op die beslissing in
Ross
v South Peninsula Municipality
2000 (1) SA 589
(C)
.
In
daardie saak het die verhuurder aansoek gedoen vir die uitsetting van
die huurder op grond daarvan dat hy die eienaar van die
betrokke
eiendom was en die huurder die eiendom geokkupeer het sonder enige
reg daartoe. Op appèl het die hof, by monde
van Josman Wnde R,
beslis dat art 26 (3) die gemenereg soos neergelê in
Graham
v Ridley
1931 TPD 476
gewysig het. Ingevolge die gemenereg, soos wat dit was
voordat die Grondwet in werking getree het, was `n eiser wat beweer
en bewys
het dat hy die eienaar van eiendom was en dat die verweerder
in besit daarvan was, geregtig op `n uitsettingsbevel tensy die
verweerder
kon aantoon dat hy geregtig was om die eiendom te
okkupeer.
[21]
Volgens Josman
Wnde R het art 26(3) tot gevolg dat `n eiser, wat die uitsetting van
`n okkupeerder verlang wat onregmatiglik sy
eiendom okkupeer, nie
meer bloot op grond van daardie feite kan slaag nie en dit selfs al
word die saak nie deur die okkupeerder
geopponeer nie. Die eiser moet
naamlik boonop addisionele relevante omstandighede aanvoer wat die
hof geregtig maak om so`n bevel
te maak (op 596H).
[37]   Wat méér
die eiser moet beweer en bewys, het Josman Wnde R nie beslis nie.
Volgens hom het dit buite
die bestek van die appèl voor hom
geval om te oorweeg presies welke omstandighede relevant sou wees (op
596I).  Hy
meen nietemin dat die Wet op die Voorkoming van
Onwettige Uitsetting en Onregmatige Besetting van Grond 19 van 1998
in hierdie
verband van hulp kan wees, meer spesifiek art 4(6) en (7)
daarvan, wat aan `n hof `n diskresie verleen om onder sekere
omstandighede
`n uitsettingsbevel te verleen as die hof dit reg en
billik ag na oorweging van die behoeftes van bejaardes, kinders,
gestremde
persone en huishoudings waarvan `n vrou die hoof is (op
599B-C).
[38]
Klaarblyklik is die faktore wat relevant is in die geval waar `n hof
`n diskresie het geen aanduiding van wat relevante
faktore is in die
geval waar die hof geen diskresie het nie. Hy het gevolglik gefouteer
deur in die gemelde wet `n aanduiding te
vind van wat relevante
omstandighede vir doeleindes van art 26(3) sou wees alvorens dit
vasstaan dat art 26(3) aan die hof `n diskresie
verleen het en wat
die aard van daardie diskresie is.
[39]   Die hof
a quo
het in navolging van
Betta Eiendomme (Pty) Ltd v
Ekple-Epoh
2000 (4) SA 468
(W) 473A-B beslis dat
Ross
verkeerd
beslis is en dat art 26 slegs vertikale werking het en dus nie van
toepassing is op natuurlike persone en regspersone anders
as
staatsorgane nie.
[40]   Hoewel
art 26(1) en (2) waarskynlik slegs vertikale werking het en die
laaste sin van art 26(3) ‘n verbod
op die staat plaas om
bepaalde wetgewing aan te neem, het die hof
a quo
na ons
mening verkeerdelik beslis dat dit op die gewraakte deel van art
26(3) van toepassing is. Artikel 8(2) van die Grondwet
bepaal:

A
provision of the Bill of Rights binds natural and juristic persons
if, and to the extent that, it is applicable, taking into account
the
nature of the right and of any duty imposed by the right.’
Daar is geen rede waarom
art 26(3) nie toegepas kan word (of toegepas behoort te word) op alle
natuurlike en regspersone nie. In
Betta
het die hof beslis dat
die geheel van art 26 slegs vertikale werking het omrede dit nie van
persone soos die applikant in daardie
saak verwag kon word om
behuising aan die algemene publiek, ‘all comers’, of die
huurder in daardie saak te verskaf
nie (te 473A).  Daardie
oorwegings is egter geen rede vir `n bevinding dat art 26(3) nie
horisontale werking het nie.
[41]
Dit volg dat ook in `n geval soos die onderhawige art 26(3) vereis
dat `n hof, alvorens `n uitsettingsbevel gemaak
word, oorweging moet
skenk aan alle relevante omstandighede. Davis, Cheadle and Haysom
[22]
sê:

The
relevant circumstances which the court must consider before it makes
such an order should include at least the pesonal circumstances
of
those being deprived of accommodation, and the availability of
alternative accomodation. These were among the factors which
were
considered relevant to the exercise of a court’s discretion in
issuing an ejectment order in terms of s 46(2) of the
repealed Group
Areas Act 36 of 1966 (
S v Govender
1986
(3) 969 (T) at 971H-J). These factors should be weighed against the
reasons for the party seeking the order (for example, an
illegal
occupation, a default on bond or rent payments, the resettlement of a
community in another area).’
[42]   Ons stem
nie saam dat die bogenoemde omstandighede sonder meer relevante
omstandighede sal wees nie. Artikel 26(3)
vereis dat alle relevante
omstandighede in ag geneem moet word maar bepaal nie self dat enige
omstandighede relevant sal wees nie.
Daarvoor moet na die algemeen
geldende reg gekyk word.  Omstandighede kan slegs relevant wees
indien hulle
regtens
relevant is.  Indien die artikel aan
`n hof `n diskresie verleen het om `n uitsettingsbevel te weier onder
sekere omstandighede,
soos byvoorbeeld indien die hof dit reg en
billik sou ag, sou alle omstandighede wat relevant is met betrekking
tot die vraag of
dit in `n bepaalde geval reg en billik sou wees
natuurlik relevant wees by die uitoefening van daardie diskresie. Die
artikel verleen
egter geen diskresie aan die hof om onder sekere
omstandighede te weier om `n uitsettingsbevel toe te staan aan `n
eienaar wat
andersins op so’n uitsettingsbevel geregtig sou
gewees het nie.
[43]
Regtens is `n eienaar geregtig op besit van sy eiendom en op `n
uitsettingsbevel teen `n persoon wat sy eiendom
onregmatiglik
okkupeer behalwe indien daardie reg beperk word deur die Grondwet, `n
ander wet, `n kontrak of op een of ander ander
regsbasis. ‘n
Voorbeeld van sodanige beperking is te vinde in die Wet op die
Voorkoming van Onwettige Uitsetting en Onregmatige
Besetting wat,
soos hierbo aangetoon, `n uitsettingsbevel in die omstandighede
genoem in daardie wet onderhewig maak aan die uitoefening
van `n
diskresie deur die hof.
[23]
Artikel 26(2), wat sekere behuisingsverpligtinge op die Staat plaas,
mag moontlik in bepaalde gevalle so’n beperking
op die Staat se
eiendomsreg plaas. Vir doeleindes van hierdie saak is dit egter nie
nodig om te beslis of dit wel die geval is
nie.
[44]   In
S
v Govender
, waarna Davis, Cheadle en Haysom in die hierbo
aangehaalde passasie verwys, het die hof nie te doen gehad met die
reg op `n uitsettingsbevel
van `n eienaar teen `n okkupeerder nie. In
daardie saak het die hof beslis dat `n hof wat `n persoon skuldig
bevind het aan `n
oortreding van die nou herroepe Groepsgebiedewet 36
van 1966, ingevolge daardie wet `n wye diskresie het om daardie
persoon uit
te sit van die grond wat deur hom geokkupeer word.
Artikel 46(2) van die wet het naamlik bepaal dat die hof wat `n
persoon skuldig
bevind aan `n oortreding van sekere artikels in die
wet, benewens enige straf opgelê,`n uitsettingsbevel
kan
(‘may’) uitvaardig. Goldstone R het in hierdie
verband gesê:

The
power to make such an ejectment order is a wide one. It is one which
may, and in most cases will, seriously affect the lives
of the person
or persons concerned. It may, and frequently will, interfere with the
normal contractual relationship which exists
between landlord and
tenant. Such an order should not therefore be made without the
fullest enquiry. Whether such enquiry takes
place before or after
sentence does not appear to me to matter. However, a court should not
make such an order unless requested
to do so and there appears to me
to be no onus upon the convicted person to dissuade the court from
granting the order.’
Die omstandighede waarna
Goldstone R verwys het, was dus deur hom as relevant beskou omrede
die statuut `n diskresie aan die hof
verleen het.
[45]   In die
onderhawige geval is die verhuurder die eienaar van die betrokke
eiendom. Die huurder se huurkontrak is
gekanselleer en sy het
gevolglik geen kontraktuele reg om die eiendom te okkupeer nie. Die
huurder het ook nie aangevoer dat sy
enige statutêre reg,
anders as wat te vinde mag wees in art 26(3), het om die eiendom te
okkupeer nie en die hof het geen
diskresie om `n uitsettingsbevel te
weier nie. Die omstandighede waarna die huurder verwys as synde
omstandighede wat deur die
hof in ag geneem moet word alvorens `n
uitsettingsbevel toegestaan word, is gevolglik nie relevante
omstandighede wat ingevolge
art 26(3) in ag geneem moet word nie. As
eienaar is die verhuurder geregtig op besit. As die verhuurder nie `n
reg op besit het
nie en die hof nie `n diskresie het om,
desnieteenstaande, `n uitsettingsbevel te weier nie is die enigste
relevante omstandighede
wat `n hof in mag neem die feit dat die eiser
die eienaar is en die feit dat die verweerder in besit is.
Ross
is dus verkeerd beslis.
[46]   Dit volg
dat die hof
a quo
inderdaad alle relevante omstandighede
oorweeg het en tereg bevind het dat die huurder geregtig is op `n
uitsettingsbevel.
[47]   Dit volg
dat die appèl van die hand gewys moet word met koste.
Soos gemeld, maak die kontrak voorsiening
daarvoor dat die huurder
aanspreeklik is vir koste op prokureur-en-kliënt skaal.
Geen redes is aangevoer waarom die
ooreenkoms nie ook in hierdie
verband gehandhaaf moet word nie.
Die
appèl word van die hand gewys met koste getakseer op
prokureur-en-kliënt skaal.
________________
LTC HARMS
APPèLREGTER
________________
PE STREICHER
APPèLREGTER
________________
FDJ BRAND
APPèLREGTER
OLIVIER
AR
OLIVIER
AR
[1]
Op sy eenvoudigste gestel is die
hoofvraag in hierdie appèl of daar van die beginsel neergelê
in
S A Sentrale Ko-op Graanmaatskappy
Bpk v Shifren en Andere
1964 (4) SA 760
(A) ("die Shifren-beginsel") afgewyk moet word, dan wel of
dit gehandhaaf moet word.
Die
antwoord op hierdie vraag bepaal in wese die uitslag van die appèl.
[2]
Ingevolge 'n skriftelike huurkontrak gedateer 15
September 1999 het die respondente ("Drotsky") 'n meenthuis
in Pretoria
waarvan sy eienares is aan die appellante ("Brisley")
verhuur.   Die huurgeld het R3 500,00 per maand beloop,

vooruitbetaalbaar op die eerste dag van elke maand vanaf 1 Oktober
1999.   Brisley het versuim om die gemelde verpligting
na
te kom en het soos volg betaal  :
(i)
Vir Oktober 1999  :
Op
18 Oktober

R 3 000,00
Op 19
Oktober

R    500,00
(ii)
Vir November 1999  :
Op 12
November

R 3 500,00
(iii)
Vir Desember 1999  :
Op 10
Desember

R 3 500,00
(iv)
Vir Januarie 2000  :
Op 15
Januarie

R 3 000,00
(v)
Vir Februarie 2000  :
Op 9
Februarie

R 3 500,00
[3]
Die skriftelike huurkontrak bepaal dat
in geval van wan- of nie-tydige betaling van huurgeld Drotsky die reg
het om die huurkontrak
summier te beëindig.   Dit het
sy laat doen deur op 31 Januarie 2000 'n skriftelike
opseggingskennisgewing aan Brisley
te laat aflewer, waarin
laasgenoemde ook aangesê word om die perseel binne 14 dae te
ontruim.
[4]
Brisley het geweier om aan dié kennisgewing
gehoor te gee, met die gevolg dat Drotsky op 31 Maart 2000 'n aansoek
in die
Transvaalse Provinsiale Afdeling aanhangig gemaak het, waarin
bevestiging dat die huurkontrak gekanselleer is en 'n bevel van
uitsetting
versoek is.
[5]
Brisley het die aansoek ge-opponeer.
Sy ontken nie die datums van die betalings van die huurgelde soos
hierbo vermeld,
nie.   Sy ontken ook nie dat, volgens die
bepalings van die skriftelike kontrak, die betalings laat was nie.

Wat sy wel beweer is dat na sluiting van die huurkontrak
' ... ek die applikant
[Drotsky] genader het vir verligting van die bepaling dat huur
stiptelik op die eerste dag van die maand
betaal moes word en gevra
dat ek toegelaat moes word om vir die eerste ses maande laat te
betaal, en dat ek daarna op of voor die
7
de
van elke maand
sou betaal.
Die
applikant het gesê dat sy glad nie omgee nie;  die
skriftelike kontrak is 'n "CNA-kontrak" wat sy bekom
het
net om iets op skrif te hê en dat ek kan betaal soos
voorgestel, en soos dit my pas in die loop van die betrokke maand,
en
dat sy afstand doen van stiptelike betaling op die eerste van die
maand;  voorts dat ek direk in haar bankrekening moes
inbetaal.'
[6]
Ten  aansien  van  die
kortbetaling  in  Januarie  2000  van R 500,00,
het Brisley aangevoer
dat dit geld is wat sy agterweë gehou het
vir uitgawes vir daardie bedrag om die riool in orde te laat kry.
Sy
beweer dat Drotsky daarvan bewus was en die kortbetaling as in
orde aanvaar het.
[7]
Gesien die feite-dispuut tussen die partye, sou
Drotsky se aansoek nie sonder meer kon slaag nie tensy dit na 'n
verhoor bereg is,
welke verwysing vir verhoor nie deur enige van die
partye gevra of gedoen is nie.   Drotsky se
riposte
lê op 'n ander vlak  :  die verweer waarop Brisley
haar beroep, beide met betrekking tot die laat- en die onvolledige

betaling, nl toestemming verleen deur 'n mondeling ooreenkoms tussen
die partye na sluiting van die skriftelike huurkontrak, is
regtens
onontvanklik, uit hoofde van die bepalings van klousule 19 van die
skriftelike kontrak, wat soos volg lees :
'19:0
ENTIRE AGREEMENT, VARIATION AND WAIVER
:
19.1
This LEASE constitutes the entire agreement between the parties as to
the subject matter hereof.
No warranties,
representations, stipulations or conditions, other than as recorded
herein, shall be binding on the LESSOR.
19.2
No alterations, variation or cancellation of any of the terms or
conditions of this LEASE shall be
of any force or effect unless it is
recorded in writing and signed by the parties hereto.
19.3
No latitude, indulgence, consent or forbearance or any other similar
act by the LESSOR in enforcing
any provision of this LEASE shall
constitute a variation or novation of this agreement or a waiver of
or estoppel in respect of
its rights in terms of this agreement.
19.4
Without derogating from the generality of the aforegoing:
19.4.1
no acceptance by the LESSOR of any rent, or any other payments after
due date (whether on one or more occasions),
shall preclude the
LESSOR from exercising any of its rights under this LEASE by reason
of any subsequent payment not being made
strictly on due date;
19.4.2
the receipt by the LESSOR of any rent or other payment shall in no
way prejudice, or operate as waiver,
recission or abandonment of any
cancellation effected or right of cancellation acquired prior to such
receipt.'
[8]
Die beroep deur Brisley op 'n mondelinge wysigende
ooreenkoms en die teenberoep op klousule 19 plaas die toepaslikheid
van die
Shifren
-beginsel
onvermydelik in ons midde.   Hierdie beginsel hou in dat
waar die kontrakspartye ooreengekom het dat geen latere
wysigings van
die kontraksterme geldig sal wees nie tensy dit aan sekere
formaliteite voldoen nie, geen wysiging, insluitende 'n
wysiging van
die verskanste bepalings self, wat nie aan die afgesproke
formaliteite voldoen nie, afdwingbaar is nie.
[9]
Die hof benede het tereg klousule 19 van die
huurkontrak as so 'n verskanste bepaling beskou, die
Shifren
-beginsel
toegepas en Drotsky se aansoek toegestaan.   Dit is teen
gemelde beslissing wat Brisley, met verlof van die
hof benede, in
hoër beroep kom.
[10]
Die
Shifren
-beslissing
is al dikwels in die regsliteratuur bevraagteken en selfs uitgemaak
as 'surprisingly naïve', 'n ontkenning van
die
estoppel-beginsel, strydig  met die vereistes van goeie trou en
openbare belang, en verouderd, gesien die nuwe benadering
in ons
kontraktereg ten opsigte van kontraktuele geregtigheid.
(Sien J S  M
c
Lennan,
The Demise of the 'Non-variation' clause
in Contract
, 2001 (118) SA Law Journal
574 - 580).   Dit word ook aangevoer dat as die
Shifren
-beginsel
nie op gepaste wyse in die lig van erkende gemeenregtelike beginsels
gekwalifiseer word nie, dit as strydig met die tans
geldende
grondwetlike beginsels oorboord gewerp moet word.   (Dale
Hutchison,
Non-variation clauses in
contract  :  Any escape from the Shifren straitjacket?
2001 (118) SA Law Journal 720 - 746.)
[11]
Namens die respondent is betoog dat die
akademiese kritiek ten spyt, hierdie Hof nie van sy eie vorige
beslissing in
Shifren
sal afwyk nie weens die
stare decisis
beginsel wat hierdie Hof self in
Bloemfontein
Town Council v Richter
1938 AD 195
op
232 soos volg geformuleer het :
'The
ordinary rule is that this Court is bound by its own decisions and
unless a decision has been arrived at on some manifest oversight
or
misunderstanding that is there has been something in the nature of a
palpable mistake a subsequently constituted Court has no
right to
prefer its own reasoning to that of its predecessors  -
such preference, if allowed, would produce endless
uncertainty and
confusion.   The maxim "
stare
decisis
" should, therefore, be
more rigidly applied in this the highest Court in the land, than in
all others.'
Van
'n vorige beslissing kan hierdie Hof ook afwyk indien
'
... its attention was not drawn in the previous decisions to relevant
authorities'  -
sien
John Bell and Co
Ltd v Esselen
1954 (1) SA 147
(A) op 153
in fine
.
[12]
Namens respondent is voorts aangevoer
dat daar nie van die
Shifren
-beslissing
gesê kan word dat dit op 'n klaarblyklike oorsig of
wanopvatting of fout berus nie.   Voor
Shifren
was daar ten aansien van die bindende aard van 'n
verskansingsklousule van die aard tans onder bespreking 'n hele
aantal teenstrydige
provinsiale beslissings.   Vir 'n
nuttige oorsig, sien P M A Hunt in 1963
Annual
Survey of South African Law
137 -
141.   Hunt se oorsig  -  geskryf vóór
die
Shifren
-beslissing
in hierdie Hof, het sterk betoog teen die aanvaarding van die
absolute bindende krag van die soort klousules tans onder

bespreking.   Die debat was dus nie iets nuut nie.
Shifren
het blykbaar om beleidsoorwegings, weens doelmatigheidsredes en
volgens die insigte van die Hof, 'n bepaalde standpunt laat
seëvier.
Daar kan dus nie met reg gesê word
dat
Shifren
op
'n klaarblyklike oorsig of wanopvatting berus of dat enige relevante
gesagsbronne oor die hoof gesien is nie.
Namens Drotsky is dus
aangevoer dat hierdie Hof in elk geval, al sou twyfel bestaan oor die
korrektheid van
Shifren,
nie geredelik van dié
uitspraak sal afwyk nie, ook gesien die feit dat dit 'n oorwoë
en eenparige beslissing was (sien
ook
Tuckers Land and Development
Corporation (Pty) Ltd v Strydom
1984 (1) SA 1
(A) op 16 G - 17
D;
Government of Lebowa v Government of the Republic of
South Africa and Another
1988 (1) SA 344
(A) op 361 B - D;
Catholic Bishops Publishing Co v State President and Another
1990 (1) SA 849
(A) op 866 G - J).
[13]
Ek kan met genoemde benadering en stellings in die
algemeen nie fout vind nie.   Mnr Pieters, wat namens
Brisley in hierdie
Hof opgetree het, kon op geen oorsig of
wanopvatting of negering van bindende gesag in die
Shifren
-beslissing
wys nie.   Hy het wel aangevoer dat die beslissing op 'n
fout in die logika waarop dit gebaseer is, berus.
Hy het
aangevoer dat hierdie Hof in
Shifren
'n 'kategorieverwarring' tussen die materiële bepalings van die
kontrak en formele bepalings oor prosedure by die kontraksluiting
aan
die ander kant begaan het.   Hy het gesê dat hulle
van verskillende ordes is en dat opskrifstelling  slegs
op die
eerste een betrekking kan hê.   Daarom kon die partye
geldiglik mondeling ooreengekom het om die prosedure
waarop hulle
voorheen wilsooreenstemming bereik het, te wysig of daarvan af te
stap.
[14]
Die gemelde kritiek  -  en die logika
daaragter  -  oortuig nie.   Die verskil tussen
materiële
en prosedurele bepalings is een wat die advokaat self
gemaak het en het niks om die lyf nie.   Formele vereistes
vir
geldige kontraksluiting is net so bindend soos die vereiste van
consensus
oor die inhoud van die kontrak.   Dit is minstens net so 'n
wesenlike geldigheidsvereiste.   Aandrang op nakoming
van
die formele vereistes beskerm juis die materiële inhoud van 'n
kontrak teen die soort dispute wat dikwels uit beweerde
mondelinge
ooreenkomste spruit.
[15]
Namens Drotsky is voorts aangevoer dat
die
Shifren
-beginsel
nou al reeds vir byna 40 jaar as geldende reg aanvaar is;  dat
die
Shifren
-klousule
in byna elke skriftelike kontrak voorkom;  dat dit 'n belangrike
komponent van die handelslewe is en dat enige afwatering
daarvan op
hierdie stadium groot regs- en handelsonsekerheid sal meebring, om
van 'n toeloop na die howe nie eens te praat nie.
Daar is
verwys na 'n reeks beslissings van hierdie Hof waarin die bogemelde
kontinuïteits- en regsekerheidsbeginsel telkemale
beklemtoon en
toegepas is, onder andere
Harris and
Others v Minister of the Interior
1952
(2) SA 428
(A) op 454 A - B;
John
Bell and Co Ltd v Esselen
,
supra
,
op 154 A - B;
Attorney General,
Northern Cape v Brühns
1985 (3) SA
688
(A) op 701 C - D;
Cullinan v
Noordkaaplandse Aartappelkernmoerkwekers Koöperasie Bpk
1972
(1) SA 761
(A) op 767 F - 768 A;
Tuckers
Land and Development Corporation (Pty) Ltd v Strydom
1984
(1) SA 1
(A) op 16 G - 17 D.   Die beginsel geld des te
meer, so is aangevoer, waar hierdie Hof in resente tye na
Shifren
verwys het en die tersake beginsel toegepas het  -  vgl
Barclays Western Bank Ltd v Ernst
1988 (1) SA 243
(A) op 253 J;
Randcoal
Services Ltd and Others v Randgold and Exploration Co Ltd
1998 (4) SA 815
(A) op 841 E - G;
Golden
Fried Chicken (Pty) Ltd v Sirad Fast Foods CC and Others
2002
(1) SA 822
(HHA) op 826 F.
[16]
Dit is moeilik om as algemene riglyn die
houdbaarheid van die pas vermelde argument namens Drotsky aan te
kyf.   Om nou
die
Shifren
-beginsel
in sy geheel te begrawe, kan kommersiële  chaos skep, 'n
vraagteken plaas agter talle bestaande kontrakte en,
les bes,
kontra-produktief wees ten aansien van beleggings en ondernemings wat
op die lange duur almal se belange kan bevorder,
soos die oprigting
en verhuur van wooneenhede.   As die risiko van geskille en
hofsake, wat weens beweerde mondelinge
ooreenkomste kan onstaan, nie
effektief uitgeskakel kan word nie, sal verstandige sakelui en selfs
private deelnemers aan die handelsverkeer
hulle óf van
ondernemings en beleggings weerhou óf hul toevlug neem tot
ander, minder gewenste, beskermingsmoontlikhede.
Daar is
dus veel te sê vir die behoud van die
Shifren
-beginsel.
[17]
Nogtans moet toegegee word dat Hutchison korrek is
waar hy (in 2001 118
SA Law Journal
720 op 721) die volgende oor
Shifren
sê.
'The
principle in
Shifren's
case
has consistently been reaffirmed, albeit with the rider in a recent
case that non-variation clauses are to be restrictively
interpreted
since they curtail freedom of contract.   It is therefore
still good law, despite the fact that the courts
have frequently felt
uncomfortable about applying the principle, and have resorted to all
sorts of ingenious stratagems to avoid
doing so.   The
reason is quite simply that, no matter how logical its theoretical
justification, in practice the principle
would be productive of
injustice if applied without a good deal of discretion and
qualification.   For, on the face of
it,
Shifren
appears to allow a party to go back on his or her word, even when
another has in good faith relied thereon.   Take the
all
too common situation represented by
Shifren
itself:  a contract of lease containing a non-variation clause
requires the written consent of the landlord for any cession
by the
tenant of its rights under the contract;  the landlord orally
consents to such a cession but later, after the cession
has taken
place, purports to cancel for breach, averring that the oral
agreement is of no force or effect in view of the non-variation

clause.   To permit the landlord to cancel the contract in
such circumstances seems not merely unjust but a violation
of the
principle that parties to a contract are expected to behave in
accordance with the dictates of good faith.'
[18]
Eerstens, dan, die moontlikheid om in die
onderhawige geval beperkende uitleg toe te pas.   Klousule
19 is reeds hierbo
aangehaal en is m i ondubbelsinnig.
Dit dek alle 'alterations' en 'variations'
en kan dus nie
per se
beperkend uitgelê word nie.
[19]
Maar wat van afstanddoening?   In die
onderhawige soort gevalle kan afstanddoening een van twee vorme
aaneem:  daar
kan afstand gedoen word van die verskanste
bepaling self, of van die reg om weens kontrakbreuk te kanselleer (lg
is vermeld in
Shifren
op 765  B - C).   Maar afgesien van welke vorm van
mondelinge afstanddoening aangevoer word, bly die feit staan
dat
afstanddoening in die konteks waarin dit hier ter sprake kom, 'n
tweesydige regshandeling
in casu
'n ooreenkoms is.
(
Administrator,
Orange Free State v Mokopanele
[1990] ZASCA 69
;
1990 (3)
SA 780
(A) op 787 teenoor F;
Resisto
Dairy (Pty) Ltd v Auto Protection Insurance Co Ltd
1962 (3) SA 565
(C) op 571 A - B;  Hutchison op 723 vir nuttige
bespreking en literatuurverwysings.)   Hieruit volg dat
mondelinge
afstanddoening in hierdie geval neerkom op 'n mondelinge
ooreenkoms wat ongetwyfeld die bepalings van die skriftelike kontrak
wysig
- en
dus vierkantig binne die verbodsbepaling van klousules 19.2 val.
Die bepalings van klousules 19.2 en 19.3 is in
elk geval so wyd dat
dit enige beroep op afstanddoening uitskakel.
[20]
Dieselfde moet ook gesê word ten
aansien van
estoppel
.
Klousule 19.3 verbied enige beroep op estoppel om afbreuk te doen aan
die bepalings van die skriftelike ooreenkoms
(sien die bespreking by
Hutchison op 731 - 739).
[21]
Mnr Pieters het ook aangevoer dat in
die onderhawige geval die
Shifren
-
beginsel nie toegepas behoort te word nie weens die werking van die
norme van die openbare belang, soos uitgekristaliseer in die
bona
fide
- normkompleks.
Hierdie is nie 'n nuwe gedagte nie.   Reeds in
Resisto
Dairy
,
supra
op 571 E - F is gesê
'The
plaintiff Company agreed in advance to a condition which is hard and
onerous, and it seems to me that unless it can be shown
that it
would, indeed, in the circumstances of this case, be fraudulent or
unconscionable, or a manifestation of bad faith, to
rely on this
condition, effect should be given to it.   (
Wells
v. South African Alumenite Co.
1927
A.D. 69
at p. 73;
Zuurbekom Ltd.
v. Union Corporation Ltd.
1947 (1) S.A.
514
(A.D.) at p. 537)'
In
resente tye is die beginsels van die openbare belang en die goeie
trou weer tereg beklemtoon ( sien o a
Sasfin
(Pty) Ltd v Beukes
1989 (1) SA 1
(A) op
7
I
- 9 G;
Magna Alloys and Research (SA) (Pty) Ltd
v Ellis
1984 (4) 874 (A) op 891 G
e v oor die openbare belang en ten aansien van die goeie trou
Eerste
Nasionale Bank van Suidelike Afrika Bpk v Saayman NO
[1997] ZASCA 62
;
1997
(4) SA 302
(A) op 318 H  ev;
NBS
Boland Bank Ltd v One Berg River Drive CC
;
Deeb v Absa Bank Ltd
;
Friedman v Standard Bank of
SA  Ltd
1999  (4)
SA  928  (SCA)  op  937  F  -
G;
Janse
van Rensburg   v   Grieve  Trust  CC
2000  (1)  SA  315
(C)  op  326
I
-
327 D;
Miller and Another
NNO v Dannecker
2001 (1) SA 928
(C) op
938 par 19).
[22]
In onlangse tye is onderskraging van die
toepassing
bona fides
in die kontraktereg ook in die Grondwet en die
penumbra
daarvan gesoek.   So het Davis R in  'n
obiter
dictum
in
Mort
NO v Henry Shields-Chiat
2001 (1) SA
464
(C) op 474 J - 475 F verklaar:
'Like the concept of
boni
mores
in our law of delict, the concept of good faith is shaped
by the legal convictions of the community.   While
Roman-Dutch
law may well supply the conceptual apparatus for our law,
the content with which concepts are filled depends on an examination
of the legal conviction of the community  -  a far more
difficult task.   This task requires that careful account

be taken of the existence of our constitutional community, based as
it is upon principles of freedom, equality and dignity.

The principle of freedom does, to an extent, support the view that
the contractual autonomy of the parties should be respected
and that
failure to recognise such autonomy could cause contractual litigation
to mushroom and the expectations of contractual
parties to be
frustrated.   See     G B Glover
(1998)
61
THRHR
328
at 334.
But
the principles of equality and dignity direct attention in another
direction.   Parties to a contract must adhere
to a minimum
threshold of mutual respect in which the "unreasonable and
one-sided promotion of one's own interest at the expense
of the other
infringes the principle of good faith to such a degree as to outweigh
the public interest in the sanctity of contracts"
Zimmermann
(
supra
at 259-60).   The task is not to disguise equity or
principle but to develop contractual principles in the image of the

Constitution.   For an instructive insight into this
approach see Derek van der Merwe 1998
Tydskrif
vir Suid Afrikaanse Reg
1.
In
short, the constitutional State which was introduced in 1994 mandates
that all law should be congruent with the fundamental values
of the
Constitution.   Oppressive, unreasonable or unconscionable
contracts can fall foul of the values of the
Constitutuion.
In accordance with its constitutional mandate the courts of our
constitutional community can employ
the concept of
boni
mores
to infuse our law of contract
with this concept of
bona fides
.
See in this regard
Janse van Rensburg v
Grieve Trust CC
2000 (1) SA 315
(C) at
325-6.'
[23]
Ook Hutchison lewer 'n sterk pleidooi
dat die
bona fides
,
geskraag deur die Grondwet, groter erkenning in ons kontraktereg
verdien.   In 'n hoofstuk getiteld
'Good
faith in the South African law of contract
'
in Roger Brownsword, Norma J Hird and Geraint Howells
Good
Faith in Contract:  Concept and Context
(1999) 213 op 230-1 skryf hy :
'What
emerges quite clearly from recent academic writings, and from some of
the leading cases, is that good faith may be regarded
as an ethical
value or controlling principle, based on community standards of
decency and fairness, that underlies and informs
the substantive law
of contract.   It finds expression in various technical
rules and doctrines, defines their form,
content and field of
application and provides them with a moral and theoretical
foundation.   Good faith thus has a creative,
a controlling
and a legitimating or explanatory function.   It is not,
however, the only value or principle that underlies
the law of
contract nor perhaps, even the most important one.   In the
words of Lubbe and Murray:
"It
does not dominate contract law but operates in conjunction (and
competition) with notions of individual autonomy and responsibility,

the protection of reasonable reliance in commerce, and views of
economic efficiency in determining the contours of contract
doctrine.
However, it will ensure just results only if
judges are alert to their task of testing existing doctrines and the
operation of
particular transactions against the constantly changing
mix of values and policies of which bona fides is an expression."
On
this view of things, which seems to be correct, the influence of good
faith in the law of contract is merely of an indirect nature,
in that
the concept is usually if not always mediated by some other, more
technical doctrinal device.   Thus, for example,
while good
faith does not empower a court directly to supplement the terms of a
contract, or to limit their operation, it might
in appropriate cases
enable the court to achieve these same results indirectly, through
the use of devices such as implied terms
and the public policy rule.'
[24]
Terwyl bogemelde perspektiewe
onderskryf moet word, is die moeilike vraag hoe die
bona
fides
op kontraktuele geskille toegepas
moet word.   Die werking van die
bona
fides
in ons kontraktereg is nog lank
nie volledig verken en inhoud gegee nie.   Dit sal oor jare
en aan die hand van baie
uitsprake moet geskied.
Uiteindelik sal, hopelik, 'n nuwe raamwerk en denkpatroon in ons
kontaktereg ontstaan.
[25]
Teen 1988 het die meerderheid van hierdie Hof by
monde van Joubert AR nie gehuiwer om 'n grafrede oor die
exceptio
doli generalis
uit te spreek nie, soos
blyk uit
Bank of Lisbon and South Africa
Ltd v De Ornelas
1988 (3) SA 580
(A).
Dié
exceptio
was 'n belangrike regsmiddel wat aan die redelikheid en billikheid 'n
sterk derogerende werking verleen het, d w s dit is gebruik
om die
gestrenge reg in bepaalde gevalle te versag.   Maar slegs
'n jaar later het hierdie Hof nie teruggedeins om kontrakteervryheid

en regsekerheid op te weeg nie teen 'the doing of simple justice
between man and man' - (
Sasfin (Pty) Ltd
v Beukes
1989 (1) SA 1
(A) op 9 A -
C).   Sedertdien, soos reeds genoem, het die redelikheid en
billikheid in die vorm van die
bona
fides
al hoe meer op die voorgrond
getree.   Dit is duidelik dat ons reg in 'n
ontwikkelingsfase is waar
kontraktuele
geregtigheid
meer as ooit tevore as 'n
morele
en
juridiese
norm van groot belang op die voorgrond tree.   Hierdie
tendens sal na alle waarskynlikheid, soos akademici soos
Neels tereg
aantoon, deur grondwetlike waardes versterk word.   (Sien
Jan Neels,
Regsekerheid en die
korrigerende werking van redelikheid en billikheid (deel 3)
in
(1999) 3
TSAR
477
op 489;  sien ook A van Aswegen
The
Future of South African Contract Law
in
Die Toekoms van die Suid-Afrikaanse
Privaatreg,
(1994) 44, 46 - 51;  A
van Aswegen
The implications of a bill
of rights for the law of contract and delict
1995
SAJHR
50
ev).   Daar kan veral gewys word op hoofstuk 2 van die
Grondwet wat waardes soos vryheid, gelykheid en waardigheid beskerm;

art 39 (2) wat vereis dat die howe die gees, strekking en oogmerke
van die handves moet bevorder wanneer die gemereg ontwikkel
word, en
op art 173 wat bepaal dat die hoër howe die inherente
bevoegdheid het om die gemenereg te ontwikkel met inagneming
van die
belang van geregtigheid.
Dit
word ook al hoe meer duidelik dat kontemporêre
gemeenskapsbehoeftes, o a die beskerming van swakkere kontraktante,
van
die howe vereis om meer aktief op te tree.   Ek
vereenselwig my dus met Prof C F C van der Walt se pleidooi in
Beheer
oor onbillike kontraksbedinge  -  quo vadis vanaf 15 Mei
1999)
(2000
TSAR
33
op 41):
'Bykans
80 jaar na die uitspraak in
Neugebauer &
Co Ltd v Hermann
en ten spyte van die
"lyn van beslissings" wat daarop gevolg het, moet
gekonkludeer word dat die howe waarskynlik nie
self die punt sal
bereik waar hulle relevante waardes regstreeks op kontraksbedinge sal
toepas nie.   Vir sover die howe
aan hulleself en die
presedentestelsel oorgelaat word om te onderskei tussen bedinge wat
afgedwing sal word of nie, en tussen bedinge
wat nietig is of nie,
sal hulle nie daarby uitkom nie.   Intussen sal die howe
waarskynlik steeds voortgaan om die "grondliggende
waarde"
van goeie trou onregstreeks, agter die mom van allerlei ander
regsfigure, remedies en diskresies toe te pas.

Laasgenoemde werkswyse moet uit die oogpunt van judisiële
optrede teen onbillike kontraktuele situasies uiteraard nie
geringgeskat
word nie.   Tensy daar egter snel vordering
met die regstreekse benadering kom, sal 'n aanvaarbare ewewig van
regte en
verpligtinge op die kontrakteregterrein (dit wat as billik
en regverdig bestempel word) nie deur die howe bereik kan word nie.'
(Sien ook Neels a w op
489 e v.)
[26]
Die vraag voor ons is soos volg deur
Hutchison ((2002) 118
SALJ
op 746) saamgevat:
'To
what extent the principle of good faith may be used to overcome a
non-variation clause is uncertain.   One possiblity
is that
the principle may be employed directly, on the grounds that it
affords a judge an equitable, discretionary power, based
on public
policy, to refuse to enforce a provision in a contract whenever a
party's attempt to rely on the provision is unconscionable
or in bad
faith.   The more widely accepted view is that good faith
operates indirectly, in that it is always mediated
by other, more
concrete rules or doctrines.   In terms of the latter view,
the courts would be justified, even obliged,
to develop the technical
rules of the common law to ensure that the
Shifren
principle is applied in a way that is consistent with the dictates of
good faith.'
[27]
Welke van die roetes voorgestel deur Hutchison
ookal gevolg word, is die uiteindelike vraag of die toepassing van
die
Shifren
-beginsel
in elke bepaalde geval so onredelik, só sosiaal-eties
onaanvaarbaar is, dat dit nie, of nie ten volle, toegepas
moet word
nie.   Hierdie benaderingswyse verskil geensins van die
analoë geval van ooreenkomste wat die handelsvryheid
beperk
nie.   In
Magna Alloys and
Research (SA) (Pty) Ltd v Ellis
1984
(4) 863 (A) het hierdie Hof die toets vir afdwingbaarheid van so 'n
ooreenkoms as die
openbare belang
gestel.   Op sy beurt word die openbare belang o a aan die
hand van die
redelikheidsvraag
getoets (sien op 891 C -
I
);
893 H - 894 E;  898 A - E).
[28]
Of daar in enige spesifieke geval
gevolg aan 'n
Shifren
-klousule
gegee moet word dan wel of die latere mondelinge wysiging in stand
gehou moet word, moet dus, in die lig van die bogemelde
oorwegings,
aan die hand van die bestaande gemeenskapsopvattings oor die openbare
belang en redelikheid  -  kortom, die
boni
mores
- beoordeel word.
[29]
Hoe moet die
bona
fides
of te wel redelikheid en
billikheid in die kontraktereg toegepas word?   Vanweë
die voortreflike formulering van
die antwoord op gemelde vraag deur
Neels ((1999) 4
TSAR
op 700) haal ek hom woordeliks aan:
'Die
howe, so is reeds herhaaldelik betoog, behoort die bevoegdheid tot
korreksie beginselmatig en terughoudend uit te oefen.
Die
beginsels van regsekerheid en outonomie vereis dat die
wilsooreenstemming wat die partye tot die kontrak bereik het of die

redelike vertroue wat geskep is, as uitgangspunt moet dien
(voorlopige regsoordeel).   Slegs in gevalle waar die
onredelikheid
of onbillikheid van die voorlopige regsoordeel
duidelik, klaarblyklik, kennelik of onmiskenbaar is (marginale
toetsing), moet dit
in die finale regsoordeel gekorrigeer word op die
grondslag van nuutverfynde reëls en beginsels.'
[30]
Vervolgens gaan dit dan om die vraag of dié
klousule gesien die feite van die betrokke geval afgedwing moet word
: is dit,
gesien al die omstandighede en die belang van alle partye,
objektief redelik in die sin so pas bespreek om dit af te dwing?

Na analogie van ooreenkomste +wat die handelsvryheid beperk, sal dit
o a gaan oor die vraag welke belang die party wat hom of haar
op 'n
Shifren
-klousule
beroep, in die strikte afdwing daarvan het?   Tot welke
mate het die ander party op die mondelinge ooreenkoms
vertrou en haar
of sy posisie na aanleiding daarvan verander?   Het die een
wat op die
Shifren
-klousule
staatmaak, die ander redelike kennis gegee dat die mondelinge
afspraak nie meer sal geld nie, maar wel die skriftelike
kontrak?
Wat is die wedersydse gevolge van die handhawing al dan nie van die
klousule?   Hierdie en ander
vrae, sal noukeurig onder die
loep geneem moet word.
[31]
Dit mag so wees dat die voorgestelde benadering 'n
mate van regs- en kommersiële onsekerheid sal invoer, maar dit
is die prys
wat 'n viriele regstelsel, wat billikheid net so
belangrik as regsekerheid ag, moet betaal :  'n balans moet
gevind word tussen
kontinuïteit van die regsisteem en die
aktualiteit van die sosiale werklikheid (Neels, 1999 (2)
TSAR
op 266 e v;  (1998)
TSAR
op 702, 716 - 717;
(1999) 4
TSAR
685
- 698).
[32]
In die onderhawige geval kan nie gesê word
dat 'n beroep op die skriftelike kontrak so onredelik is dat dit nie
toegelaat
moet word nie.   Dit is, enersyds, so dat in die
lig van die mondelinge ooreenkoms (wat vir die doeleindes van die
mosie-verrigtinge
as bewese aanvaar moet word), Drotsky se ommeswaai
deur haar op die skriftelike dokument te beroep, as ongeregverdigd
voorkom.
Behalwe vir wat hieronder gesê word, was
daar geen rede om 'n ongenaakbare houding teenoor Brisley in te neem
nie.
Geen kennis is aan Brisley gegee van die ommeswaai
en die dreigende kansellasie nie.   Geen redelike
geleentheid is aan
Brisley gegee om in die toekoms die bepalings van
die skriftelike huurkontrak na te kom nie.   Die tydperk
van die bestaan
van die mondelinge kontrak was baie kort en uit die
voorgelegde getuienis het geblyk dat alternatiewe en vergelykbare
huisvesting
geredelik beskikbaar was.   Hoewel hierdie
miskien 'n grensgeval is, meen ek dat Drotsky se beroep op die
verskanste
bepalings in die skriftelike kontrak toegelaat moet word.
[33]
Mnr Pieters het, namens Brisley, egter
nie met 'n aanval op
Shifren
volstaan nie.   Hy het as alternatief aangevoer dat sy
kliënt nie uit die gehuurde perseel gesit kan word nie, vanweë

die voorskrifte van art 26 (3) van die Grondwet van ons land, Wet 108
van 1996. Die Engelse teks, tot nog toe die enigste amptelike
een,
lees soos volg:
'26.
(1)        Everyone has the right
to have access to adequate
housing.
(2)
The  state  must  take  reasonable
legislative
and
other measures, within
its available resources, to achieve the progressive realisation of
this right.
(3)
No  one  may be evicted from their home,  or
have
their
home demolished, without an order of court made after considering all
the relevant circumstances.   No legislation
may permit
arbitrary evictions.'
In
die loop van die verrigtinge in die hof benede het Patel Wnde R die
partye beveel om beëdigde verklarings met betrekking
tot hul
'tersaaklike omstandighede' in terme van a 26 (3) voor te lê.
Dit is in oorvloedige mate gedoen.
[34]
Die eerste vraag is of a 26 (3) van die
Grondwet van toepassing is op 'n gewone huurkontrak tussen privaat
individue of instansies
soos maatskappye.   Ek meen van
wel.
[35]
Die betekenis en sosio-ekonomies
strekkingswydte van a 26 van die Grondwet is volledig behandel in
Government of the Republic of South
Africa and Others v Grootboom and Others
2000 (11) BCLR 1169
(CC) in die uitspraak van Yacoob R.
Alhoewel die uitspraak grootliks met die Staat se verpligtinge om
huisvesting te
verskaf, handel, volg dit ook uit wat gesê is
dat        a 26 (3) ook
horisontale werking
het, d w s van toepassing is op private
verhoudings.   Dit word dan ook uitdruklik in par [35] van
gemelde uitspraak
erken :
'A
right of access to adequate housing also suggests that it is not only
the State who is responsible for the provision of houses,
but that
other agents within our society, including individuals themselves,
must be enabled by legislative and other measures to
provide
housing.   The State must create the conditions for access
to adequate housing for people at all economic levels
of our
society.   State policy dealing with housing must therefore
take account of different economic levels in our society.'
Trouens,
dit sou futiel wees as die Staat sy verpligtinge ten aansien van
huisvesting nakom, maar privaatpersone of instansies dit
kan
frustreer.
[36]
Artikel 26 (3) moet teen gemelde agtergrond
ge-interpreteer word en nougesette aandag moet aan die bepaling self
gegee word.
Die Engelse teks bepaal:
'No one may be evicted
... '
'Niemand' en 'No one' is
terme van wye en ongekwalifiseerde betekenis.   Terwyl
spesifieke wetgewing op bepaalde persone
-  soos plakkers
of huurarbeiders  -  van toepassing is, geld die
grondwetlike bepaling vir
alle
persone.   Dit sluit
dus, m i , private huurders in.   Die stelling van Flemming
ARP in
Betta Eiendomme (Pty) Ltd v Ekple-Epoh
2000 (4) SA 468
(W) op 472 J, par [7.2] tot die teendeel is dus verkeerd;  so
ook die stellings in par [7.3].
[37]
Die woorde 'hul woning' ('their home') in a 26 (3)
van die Grondwet dra insgelyks 'n wye en ongedefinieerde betekenis.

In die lig van die
Grootboom
-beslissing
en die gevolgtrekking waartoe ek so pas hierbo gekom het, dra dit dus
ook die betekenis van 'n huis, woning, meenthuis,
woonstel, kamer ens
in 'n stedelike gebied wat 'n privaat persoon of instansie van 'n
ander huur.
[38]
Só gelees behels die eerste verbodsbepaling
van a 26 (3) van die Grondwet niks anders as wat die gemenereg reeds
bepaal nie
:  niemand, ook nie 'n eienaar of verhuurder, mag
eierigting gebruik om 'n huurder uit 'n woning of perseel selfs na
wettige
kansellasie te verwyder nie (sien
Nino
Bonino v De Lange
1906 TS 120
op 122,
125).
[39]
Al wat nuut is in a 26 (3) van die Grondwet ten
opsigte van uitsetting in geval van private huurkontrakte is die
vereiste dat die
hof al die tersaaklike omstandighede in ag moet neem
voordat 'n uitsettingsbevel verleen word.   Volgens die
gemenereg
geld geen sodanige vereiste nie  :  as regmatige
beëindiging van die huurkontrak, hetsy weens tydsverloop of
kansellasie
weens kontrakbreuk van die huurder bewys is, het die hof
geen bevoegdheid om 'n uitsettingsbevel te weier nie (sien
Human
v Rieseberg
1922 TPD 157
veral op 163 -
166 goedgekeur in
Oatarian Properties
(Pty) Ltd v Maroun
1973 (3) SA 779
(A)
op 785).   Of 'n hof die bevoegdheid het om die
tenuitvoerlegging van 'n uitsettingsbevel vir 'n tydperk op te skort,

is aan twyfel onderhewig (sien
Potgieter
and Another v Van der Merwe
1949 (1) SA
361
(A) op 373 - 374;
Evans v
Schoeman, NO
1949 (1) SA 571
(A) op
580;
Bhyat's Departmental
Store (Pty) Ltd v Dorklerk Investments (Pty) Ltd
1975 (4) SA 881
(A) op 886 F - 887 A).
[40]
Wat beteken die woorde ' ... al die
tersaaklike omstandighede ...' ten opsigte van uitsettingsbevele na
beeïndiging van 'n
huurkontrak?   Die waardes van die
goeie trou, redelikheid en billikheid en kontraktuele geregtigheid
sal verloën
word, as dit neergelê word dat summiere
uitsettingsbevele sonder enige uitsondering en sonder oorweging van
die menslikheid
daarvan na regmatige kansellasie of afloop van 'n
huurkontrak, moet en sal volg.   Myns insiens verg die
redelikheid
en billikheid, in gepaste gevalle, ten minste dat die Hof
die tenuitvoerlegging van die uitsettingsbevel vir 'n redelike tyd
kan
opskort.   In die hof
a
quo
is gelas dat Brisley die gemelde
eiendom moet ontruim binne 10 dae vanaf die betekening van die
hofbevel op haar.   Dit
is nie aangevoer dat dié
tydperk onredelik was nie;  in die lig van die0 getuienis met
betrekking tot die geredelike
beskikbaarheid van alternatiewe
behuising en van vervoerkontrakteurs skyn dit my ook 'n billike bevel
te wees.
Ek
sou die appèl van die hand wys met koste.
OLIVIER  AR
CAMERON
JA:
[1]
I have had the benefit of reading the judgment of Olivier JA, as well
as that of Harms,
Streicher and Brand JJA (‘the joint
judgment’).  I concur in the joint judgment, and wish to
add some observations.
All law now enforced in South Africa and
applied by the courts derives its force from the Constitution.
All law is therefore
subject to constitutional control, and all law
inconsistent with the Constitution is invalid.  That includes
the common law
of contract, which is subject to the supreme law of
the Constitution.  The Bill of Rights applies to all law, and
binds the
judiciary no less than the legislature, the executive and
all organs of state.  In addition, the Constitution requires the

courts, when developing the common law of contract, to promote the
spirit, purport and objects of the Bill of Rights.
[2]
These propositions, if they ever were controversial, are no longer
so.  They
derive from the provisions of the Constitution
itself,
[24]
as the
Constitutional Court has interpreted and applied them.
[25]
They bear on this case.  In it, the appellant asks this Court to
reverse the doctrine that contracting parties may validly
agree in
writing to an enumeration of their rights, duties and powers in
relation to the subject matter of a contract, which they
may alter
only by again resorting to writing.  This Court nearly four
decades ago upheld the validity of such clauses.
[26]
It did so after some years of academic and judicial controversy, and
after full argument, which canvassed the opposing contentions.

Its decision expressly considered the paradox at the core of such
provisions:  that they limit contractual freedom, but do
so by
the prior design and agreement of the parties themselves,
[27]
in the exercise of their contractual freedom, and in order to enhance
certainty in their future dealings and to minimise disputes
between
them.
[3]
The appellant’s attack invites us to reconsider that decision.
We are
obliged to do so in the light of the Constitution and of our
‘general obligation’, which is not purely
discretionary,
[28]
to develop
the common law in the light of fundamental constitutional values.
For the reasons the joint judgment gives, I
do not consider that the
attack can or should succeed.  The
Shifren
decision represented a doctrinal and policy choice which, on balance,
was sound.  Apart from the fact of precedent and weighty

considerations of commercial reliance and social certainty, that
choice in itself remains sound four decades later.
Constitutional
considerations of equality do not detract from it.
On the contrary, they seem to me to enhance it.  As the joint
judgment
observes (para 7), it is fallacious to suggest that
insistence on only written alterations to a contractual regimen
necessarily
protects the strong at the expense of the weak.  In
many situations the reverse is likely to be true.  And where a
contracting
party, strong or weak, seeks to invoke the writing-only
requirement in deceit or to attain fraud, the courts will not permit
it
to do so.
[29]
[4]
The jurisprudence of this Court has already established that, in
addition to the fraud
exception, there may be circumstances in which
an agreement, unobjectionable in itself, will not be enforced because
the object
it seeks to achieve is contrary to public policy.
[30]
Public policy in any event nullifies agreements offensive in
themselves – a doctrine of very considerable antiquity.
[31]
In its modern guise, ‘public policy’ is now rooted in our
Constitution and the fundamental values it enshrines.
These
include human dignity, the achievement of equality and the
advancement of human rights and freedoms, non-racialism and
non-sexism.
[32]
[5]
It is not difficult to envisage situations in which contracts that
offend these fundamentals
of our new social compact will be struck
down as offensive to public policy.  They will be struck down
because the Constitution
requires it, and the values it enshrines
will guide the courts in doing so.  The decisions of this Court
that proclaim that
the limits of contractual sanctity lie at the
borders of public policy will therefore receive enhanced force and
clarity in the
light of the Constitution and the values embodied in
the Bill of Rights.
[6]
I share the misgivings the joint judgment expresses about over-hasty
or unreflective
importation into the field of contract law of the
concept of ‘
boni
mores
’.
The ‘legal convictions of the community’ – a
concept open to misinterpretation and misapplication
– is
better replaced, as the Constitutional Court itself has suggested, by
the ‘appropriate norms of the objective
value system embodied
in the Constitution’.
[33]
What is evident is that neither the Constitution nor the value system
it embodies give the courts a general jurisdiction
to invalidate
contracts on the basis of judicially perceived notions of unjustness
or to determine their enforceability on the
basis of imprecise
notions of good faith.
[34]
[7]
On the contrary, the Constitution’s values of dignity and
equality and freedom
require that the courts approach their task of
striking down contracts or declining to enforce them with perceptive
restraint.
[35]
One of
the reasons, as Davis J has pointed out,
[36]
is that contractual autonomy is part of freedom.  Shorn of its
obscene excesses,
[37]
contractual autonomy informs also the constitutional value of
dignity:

If
we look at the law simply from the point of view of the persons on
whom its duties are imposed, and reduce all other aspects
of it to
the status of more or less elaborate conditions in which duties fall
on them, we treat as something merely subordinate,
elements which are
at least as characteristic of law and as valuable to society as
duty.  Rules conferring private powers
must, if they are to be
understood, be looked at from the point of view of those who exercise
them.  They appear then as an
additional element introduced by
the law into social life over and above that of coercive control.
This is so because possession
of these legal powers makes of the
private citizen, who, if there were no such rules, would be a mere
duty-bearer, a private legislator.
He is made competent to
determine the course of the law within the sphere of his contracts,
trusts, wills, and other structures
of rights and duties which he is
enabled to build.’
[38]
[8]
The Constitution requires that its values be employed to achieve a
careful balance
between the unacceptable excesses of contractual
‘freedom’, and securing a framework within which the
ability to contract
enhances rather than diminishes our self-respect
and dignity.  The issues in the present appeal do not imperil
that balance.
E CAMERON
JUDGE
OF APPEAL
[1]
SA
Sentrale Ko-op Graanmaatskappy Bpk v Shifren
1964 (4) SA 760 (A).
[2]
South
African Permanent Building Society v Powell and Others
1986 (1) SA 722 (A).
[3]
Harris
and Others v Minister of the Interior and Another
1952 (2) SA 428 (A).
[4]
Academy
of Learning (Pty) Ltd v Hancock and Others
2001
(1) SA 941
(C) 954C-D
[5]
Vgl
Thoroughbred
Breeders’ Association v Price Waterhouse
2001 (4) SA 551
(SCA) 601A-E.
[6]
Impala
Distributors v Taunus Chemical Manufacturing Co
1975 (3) SA 273
(T) 278H e v.
[7]
Dale
Hutchison ‘Non-Variation Clauses in Contract: Any Escape from
the
Shifren
Straightjacket?
(2001) 118
SALJ
720
bespreek die regspraak.
[8]
Bv
South
African Permanent Building Society v Powell and Others
1986 (1) SA 722 (A).
[9]
Sien
ook
Janse
van Rensburg v Grieve Trust
2000
(1) SA 315
(C) en
Mort
NO v Henry Shields Chiat
2001 (1) SA 464 (C).
[10]
Of
die
exceptio
heroorweging verdien, ontstaan tans nie.
[11]
Resisto
Dairies (Pty) Ltd v Auto Protection Insurance Co Ltd
1963 (1) SA 632
(A) 642F-643C.
[12]
Zuurbekom
Ltd v Union Corporation Ltd
1947 (1) SA 514 (A) 537.
[13]
Janse
van Rensburg v Grieve Trust
2000
(1) SA 315 (C).
[14]
Mort
NO v Henry Shields Chiat
2001
(1) SA 464
(C) 474J-475A.
[15]
[1976]
AC 443
(HL) 481-2 waarna ook verwys word deur MM Corbett in 'n
artikel
Aspects
of the Role or Policy in the Evolution of our Common law
(1987)
104 SALJ 57.
[16]
Vgl
Preller
and Others v Jordaan
1956 (1) SA 483
(A) 500.
Sien
ook  P M Nienaber
Regters
en Juriste
2000 TSAR 190
op 193.
[17]
JJF
Hefer ‘Billikheid in die kontraktereg volgens die
Suid-Afrikaanse regskommissie’ 2000 TSAR 143.
[18]
Thoroughbred
Breeders’ Association v Price Waterhouse
2001 (4) SA 551
(SCA) 604F-G.
[19]
Sien
ook
De
Beer v Keyser and Others
2002 (1) SA 827
(SCA) 837C-E.
[20]
Wat
die saak onderskei van die situasie wat, byvoorbeeld, in
Garlick
Ltd  v  Phillips
1949 (1) SA 121
(A) ter sprake gekom het.
[21]
Graham
v Ridley
op 479 en
Chetty
v Naidoo
1974 (3) SA 13
(A) 20A-E.
[22]
Fundamental
Rights in the Constitution
349-350.
[23]
`n
Ander voorbeeld is die Wet op die Uitbreiding van Sekerheid van
Verblyfreg 62 van 1997 wat  in art 8 daarvan, behoudens
die
bepalings van die artikel, vereis dat die beëindiging van `n
okkupeerder (soos omskryf in daardie wet) se verblyfreg
regverdig en
billik moet wees met inagneming van alle ter saaklike faktore en in
besonder die faktore spesifiek in die artikel
genoem.
[24]
Constitution
of the Republic of South Africa, sections 2, 8(1) and 39(2).
[25]
Pharmaceutical
Manufacturers Association of SA and Another: in re ex parte
President of the Republic of South Africa and Others
[2000] ZACC 1
;
2000
(2) SA 674
(CC) para 44;
Carmichele
v Minister of Safety and Security and Another (Centre for Applied
Legal Studies intervening)
[2001] ZACC 22
;
2001 (4) SA 938
(CC) paras 33-56.
[26]
SA
Sentrale Ko-op Graanmaatskappy v Shifren en Andere
1964
(4) SA 760 (A).
[27]
1964
(4) SA 760
(A) at 767A-B, per Steyn CJ.
[28]
Carmichele
at
para 39.
[29]
See
Dale Hutchison in (2001) 118
SALJ
720;
RH Christie
The
Law of Contract
(4ed, 2001) pages 520-521.
[30]
Sasfin
(Pty) Ltd v Beukes
1989
(1) SA 1
(A);
de
Beer v Keyser and Others
2002 (1) SA 827
(SCA) para 22.
[31]
Robinson
v Randfontein Estates GM Co Ltd
1925
AD 172
, per Innes CJ, who analyses the Roman and Roman-Dutch
authorities at 204-205.
[32]
Constitution,
sections 1(a) and (b).
[33]
Carmichele
para
56.
[34]
As
to which, see A Cockrell
1997
Acta
Juridica
26
at 41ff.
[35]
See
generally RH Christie ‘The Law of Contract and the Bill of
Rights’ Section 3H in
Bill
of Rights Compendium
(1996), especially at paras 3H5, 3H6, 3H8 and 3H13(f).
[36]
Mort
NO v Henry Shields-Chiat
2001
(1) SA 464
(C) 475B-F.
[37]
Compare
Lochner
v New York
[1905] USSC 100
;
198 US 45
(1905), 49 L Ed 937
; discussed by Laurence H Tribe
American
Constitutional Law
(2ed, 1988) chapter 8 pages 560-586, and by Owen M Fiss
History
of the Supreme Court of the United States
vol VIII, chapter VI pages 155-184.
[38]
HLA
Hart,
The
Concept of Law
(1961) pages 40-41.