S v Botha en 'n Ander (336/01) [2001] ZASCA 146; [2002] 2 All SA 577 (A) (30 November 2001)

80 Reportability
Criminal Procedure

Brief Summary

Bail — Appeal against refusal of bail — Legal framework — Appellants, charged with murder and related offences, sought bail after their applications were denied by the lower court — The State contended that the refusal of bail by a higher court is not appealable — Court held that the refusal of bail is a criminal matter, allowing for an appeal to the Supreme Court of Appeal without prior leave, as per the provisions of the Criminal Procedure Act.

Comprehensive Summary

Summary of Judgment


1. Introduction


The proceedings concerned an appeal to the Supreme Court of Appeal against the refusal of bail. The appellants, Riaan Botha (first appellant) and Benjamin Korff (second appellant), were two of nine accused persons facing serious criminal charges. The respondent was the State.


The matter arose after the appellants (described in the judgment as accused 1 and accused 3) appeared with seven co-accused in the regional court, Pietersburg, on charges including murder, two counts of attempted murder, malicious injury to property, and defeating the ends of justice. The trial was transferred to the Transvaal Provincial Division (a “higher court”) in terms of section 75(1)(c) of the Criminal Procedure Act 51 of 1977.


Before the trial commenced in the higher court, six accused (including accused 1 and 3) applied for bail in terms of section 60(1)(a) of the Criminal Procedure Act. Stegmann J granted bail to certain co-accused but refused bail to the appellants. The appellants then appealed to the Supreme Court of Appeal against the refusal of bail.


A preliminary issue was raised by the State in limine, namely whether an appeal lies at all to the Supreme Court of Appeal against the refusal of bail by a higher court acting as a court of first instance, and if so whether leave to appeal is required. The general subject-matter therefore included both (a) a jurisdictional/appellate competence question under the Supreme Court Act and Criminal Procedure Act, and (b) the merits of bail under the statutory scheme applicable to Schedule 6 offences.


2. Material Facts


The appellants and their co-accused were members of a rugby club in Pietersburg. On Saturday 24 March 2001, the group travelled for a weekend to a farm, Inderhiken, about 60 km north of Pietersburg, which belonged to accused 1’s mother. The group stayed overnight and the next day went guinea fowl hunting from an open bakkie.


Certain facts about the encounter on the farm were common cause only at a general level: there was an incident involving suspected poachers; shots were fired; a person later identified as the deceased was found injured; and the deceased’s body was later removed and ultimately recovered from a dam. The court’s summary of the bail record reflected, however, that crucial details were disputed between the State’s version (including witness statements) and the appellants’ affidavits.


According to the evidence relied upon by the State (summarised from witness statements referred to in the judgment), accused 1 at one point stated that there were poachers on the farm and that he would shoot them, and he fired two shots with a rifle. The group then split up to search. Gouws and Fourie later heard shots from the direction of the bakkie, and on reaching it they found the deceased injured and unconscious on the back of the bakkie, with a swollen and bloodied face.


On accused 1’s version in his affidavit, after shooting at dogs he approached and found a person hiding in the veld, attempted to arrest him, and the person resisted but was eventually arrested and placed on the bakkie by other group members. He stated that he later rejoined the bakkie and saw the arrested person had blood on his face, and he was informed the person had fallen off the bakkie while trying to escape.


On Fourie’s statement (as relied upon in the bail record), the deceased was thrown to the ground and accused 1 repeatedly struck him in the face with a rifle butt; accused 3 kicked the deceased once. Fourie stated that the deceased was not moving and he thought the deceased might already have been dead. On Gouws’s statement, accused 1 dragged the deceased behind a bush and said he would not leave him in the sun and that the deceased’s companions could fetch him.


The attempted murder charges related to two schoolboys who stated they had been hunting on Inderhiken with dogs and hid when a bakkie approached. They said they ran and shots were fired at them; one was wounded and spent the night in the veld before escaping and notifying the police. The next day, police were led to a scene where the deceased’s body was observed; four dead dogs were nearby. When police later returned to remove the body, it was no longer there.


Police evidence referred to in the judgment included that officers waited at accused 1’s home and observed marks on his clothing and on the bakkie that appeared to be blood. Accused 1 was arrested that evening, and accused 3 was later arrested at his home. Police later found a boat in a garage at accused 3’s complex, with marks that appeared to be blood spatter on the cover and boat. The deceased’s body was recovered a week later, on 2 April 2001, from a dam about 200 km from Pietersburg. A post-mortem concluded that the cause of death was blunt force injuries to the head and chest. Accused 3 stated in his affidavit that he did not own a motorboat and did not know who placed it in the garage, and he claimed no knowledge about the deceased’s body.


On the personal circumstances placed before the bail court (and relied upon in the appeal), accused 1 was 28, unmarried, in a relationship, owned and operated a filling station employing 13 employees, had farming-related responsibilities connected with the farm, and owned immovable property in Pretoria. Accused 3 was 27, a lieutenant in the Defence Force, unmarried, with family in Pietersburg and the surrounding area, and lived in a townhouse in Pietersburg.


3. Legal Issues


The first central legal question was jurisdictional and interpretive: whether bail proceedings are to be characterised as civil or criminal proceedings for purposes of sections 20 and 21 of the Supreme Court Act 59 of 1959, and, flowing from that characterisation, whether an appeal lies to the Supreme Court of Appeal under section 21(1) against a refusal of bail by a higher court sitting as court of first instance.


Closely related was the question whether any statutory exclusion of appealability applied, particularly whether section 315(4) of the Criminal Procedure Act 51 of 1977 excluded such an appeal (as earlier authority had held under the predecessor provision in the prior Criminal Procedure Act). This involved a question of law turning on statutory text, legislative change, and the interaction between the Criminal Procedure Act and the Supreme Court Act.


If jurisdiction existed, the further issue was the application of law to fact under the bail regime for Schedule 6 offences: whether the appellants, being charged in a manner engaging section 60(11)(a), had shown on the evidence that “exceptional circumstances” existed which permitted their release on bail in the interests of justice. This included whether the indictment’s formulation sufficed to trigger section 60(11)(a), and whether the appellants’ asserted prospects of acquittal and personal circumstances could amount to exceptional circumstances.


The determination of “exceptional circumstances” required an evaluative assessment described in the judgment as involving a value judgment in the context of the specific case, while remaining within the statutory burden and constitutional framework.


4. Court’s Reasoning


Characterisation of bail proceedings (civil vs criminal)


The court approached the characterisation question by applying the principle that the substance and subject matter of proceedings, rather than their procedural form, determines whether they are civil or criminal for purposes of the Supreme Court Act. It relied on the statement in Sita and Another v Olivier NO and Another 1967(2) SA 442 (A) that form is not decisive; the subject matter is.


Applying that approach, the court treated bail proceedings as arising from and being closely connected to the accused’s arrest, detention, and prosecution for criminal offences. Even if bail proceedings might appear “civil in form”, they were regarded as criminal in substance. The court considered that the prior decision in S v Mohamed 1977(2) SA 531 (A) was directly in point and supported this characterisation for purposes of sections 20 and 21 of the Supreme Court Act.


The judgment also addressed contrary holdings in certain provincial decisions (identified in the judgment) that had treated bail proceedings as civil for purposes of those sections. The court indicated that those decisions could not be supported, particularly because they did not engage with the relevant Supreme Court of Appeal authority.


Whether an appeal lies to the SCA from a refusal of bail by a higher court of first instance


Having concluded that bail proceedings are criminal in substance for the relevant purpose, the court turned to the text of section 21(1) of the Supreme Court Act 59 of 1959, which confers jurisdiction on the Appellate Division (now Supreme Court of Appeal) to hear and decide an appeal against any decision of a provincial or local division, subject to the provisions of section 21 and any other statutory provision.


The State’s in limine argument depended on the proposition that the Criminal Procedure Act excluded an appeal of this kind. The court analysed the history of the exclusion clause. It examined earlier decisions under the prior Criminal Procedure Act 56 of 1955—particularly R v Lembada and Another 1961(1) SA 411 (A) and S v Heller 1970(4) SA 679 (A)—where the predecessor exclusion clause (section 362(2)) had been interpreted to limit appeals in criminal matters to those provided for in specified sections, thereby excluding reliance on section 21(1) of the Supreme Court Act in certain first-instance superior court criminal matters. It also revisited S v Mohamed 1977(2) SA 531 (A), which had drawn a distinction between matters originating in magistrates’ courts (where section 362(2) did not apply in the same way) and matters dealt with by higher courts as courts of first instance.


The court then contrasted section 362(2) (old Act) with section 315(4) of the Criminal Procedure Act 51 of 1977. The decisive reasoning was that the current exclusion clause is textually narrower: it provides that an appeal “under this Chapter” may be brought only as provided in sections 316–319, and not by reason of a right of appeal. The court considered that the addition of the words limiting the exclusion to appeals “under this Chapter” (Chapter 31) indicated a legislative change in intention. On this reading, the exclusion in section 315(4) applies only to those appeals for which Chapter 31 itself provides.


The judgment then considered the structure of Chapter 31 and concluded that its provisions—particularly section 316, dealing with applications for leave to appeal against conviction, sentence, or an order following thereon—do not regulate an accused’s appeal against refusal of bail by a higher court acting as court of first instance. Nor did sections 317–319 apply. The court observed that the Criminal Procedure Act does provide elsewhere for certain bail appeals to the Supreme Court of Appeal, notably section 65A(2) (in Chapter 9), which empowers the Director of Public Prosecutions to appeal to the Supreme Court of Appeal against a decision of a higher court granting bail. This was treated as confirmatory that section 315(4) was not intended to exclude all criminal appeals outside Chapter 31.


On that basis, the court held that section 315(4) did not exclude an appeal under section 21(1) of the Supreme Court Act against a refusal of bail by a higher court of first instance. The court further held, by reference to S v Absalom 1989(3) SA 154 (A), that such an appeal did not require leave, even though leave had in fact been granted by the court a quo in this matter.


The court’s interpretation was said to be strengthened by section 39(2) of the Constitution, requiring courts, when interpreting legislation, to promote the spirit, purport and objects of the Bill of Rights. The judgment referred to section 35(3)(o) of the Constitution (right to appeal or review by a higher court) and considered it unfair for the State to have an appeal right in the bail context (under section 65A(2)) without a corresponding right for an accused whose bail has been refused by a higher court at first instance. The court also considered it illogical that an accused refused bail in a magistrates’ court could pursue successive appeals (to the high court and then, with leave, further) whereas an accused refused bail for the first time in the high court would have no appeal.


Merits of bail: Schedule 6, burden, and “exceptional circumstances”


Turning to the merits, the court treated the murder charge as pleaded (murder committed by a group acting in furtherance of a common purpose) as a Schedule 6 offence, thus engaging section 60(11)(a) of the Criminal Procedure Act. Under that provision, detention pending trial is mandatory unless the accused adduces evidence satisfying the court that exceptional circumstances exist which permit release in the interests of justice.


A preliminary submission by the appellants was that the legislature could not have intended that a mere allegation in the indictment that an accused committed a Schedule 6 offence would suffice to trigger section 60(11)(a), and that the bail court should first evaluate the facts to decide whether the State would be able to prove a Schedule 6 offence. The court rejected this submission as inconsistent with the clear wording of the subsection. It held that the formulation of the charge in the indictment, if necessary supplemented by written confirmation under section 60(11A), is decisive for determining whether the section 60(11)(a) onus applies.


The court then explained the meaning of “exceptional circumstances”. It held that the usual balancing considerations in sections 60(4)–(9)—which weigh the detainee’s right to liberty against factors that would render release contrary to the interests of justice—are not on their own sufficient to obtain release under section 60(11)(a). The accused must go beyond merely denying the likelihood of the risks listed in section 60(4)(a)–(e). The court accepted, with reference to authority including S v Dlamini; S v Dladla and Others; S v Joubert; S v Schietekat 1999(4) SA 623 (KH), that the statutory limitation on the constitutional right in section 35(1)(f) (release if interests of justice permit) is constitutionally justified under section 36.


The judgment emphasised that “exceptional circumstances” need not be categorically different from factors considered under sections 60(4)–(9), but they must, in the context of the particular case, be of such a nature that they can properly be regarded as exceptional. It characterised this as requiring a value judgment by the court in the circumstances of the case.


The court then addressed the appellants’ principal merits contention: that the evidence suggested on a balance of probabilities they were not complicit in the murder, and that this constituted exceptional circumstances. The court accepted, as a proposition, that proving a likelihood of acquittal could constitute exceptional circumstances. However, on the factual material placed before the bail court (including the statements implicating accused 1 and accused 3 and the surrounding circumstances involving the disappearance and later recovery of the body), the court held that the facts did not justify a finding that the appellants would probably be acquitted. The court noted that the court a quo had also not made such a finding.


Finally, the appellants relied on personal circumstances as exceptional. The court evaluated the personal circumstances set out in the bail affidavits and concluded that there was nothing in either appellant’s personal circumstances that could qualify as “exceptional circumstances” for purposes of section 60(11)(a).


5. Outcome and Relief


The Supreme Court of Appeal rejected the State’s preliminary jurisdictional objection and proceeded to determine the merits of the bail appeal. It held that a bail application constitutes criminal proceedings for purposes of sections 20 and 21 of the Supreme Court Act, that an appeal lies under section 21(1) against refusal of bail by a higher court acting as court of first instance, and that leave to appeal is not required.


On the merits, the court held that the appellants had not discharged the burden under section 60(11)(a) to show exceptional circumstances permitting release on bail in the interests of justice. The appeals by both appellants were accordingly dismissed.


The judgment did not record any costs order, and no costs order was made as part of the relief set out.


Cases Cited


The judgment referred to the following authorities: Sita and Another v Olivier NO and Another 1967(2) SA 442 (A); S v Mohamed 1977(2) SA 531 (A); S v Absalom 1989(3) SA 154 (A); S v Swiegers 1969(1) PH H110 (A); S v Tsedi 1984(1) SA 565 (A); Moch v Nedtravel (Pty) Ltd t/a American Express Travel Service 1996(3) SA 1 (A); R v Lembada and Another 1961(1) SA 411 (A); S v Heller 1970(4) SA 679 (A); S v Mtimkulu 1975(1) SA 209 (T); S v Pienaar 1992 (1) SASV 178 (W); S v Maki en Andere (1) 1994 (2) SASV 630 (OK); S v Ndjadayi 1995(2) SASV 583 (E); S v Dlamini; S v Dladla and Others; S v Joubert; S v Schietekat 1999(4) SA 623 (KH); S v Vanqa 2000(2) SASV 371 (TkH); S v Mauk 1999(2) SASV 479 (W); S v Mohammed 1999(2) SASV 507 (K); S v Yanta 2000(1) SASV 237 (TkH); S v Jonas 1998(2) SASV 677 (SOK).


Legislation Cited


The judgment referred to the Criminal Procedure Act 51 of 1977, including sections 60(1)(a), 60(4)–(9), 60(11)(a), 60(11A), 65, 65A(2), 75(1)(c), 315, 315(4), 316, 316(6), and 316(1A)(a). It also referred to the Supreme Court Act 59 of 1959, including sections 20 and 21 (especially section 21(1) and section 20(4)).


For historical and interpretive comparison, the judgment referred to the Criminal Procedure Act 56 of 1955, including sections 97, 362(2), and 363–366.


The judgment referred to the Constitution of the Republic of South Africa, 1996 (Act 108 of 1996), including sections 35(1)(f), 35(3)(o), 36, and 39(2).


Rules of Court Cited


No rules of court were cited in the judgment.


Held


The Supreme Court of Appeal held that a bail application is, for purposes of sections 20 and 21 of the Supreme Court Act 59 of 1959, criminal in substance even if civil in form, because it originates in and is closely connected with arrest, detention, and prosecution.


It held further that section 315(4) of the Criminal Procedure Act 51 of 1977 does not exclude an appeal under section 21(1) of the Supreme Court Act against a refusal of bail by a higher court acting as court of first instance, because section 315(4) is limited to appeals “under” Chapter 31 and Chapter 31 does not provide for such a bail appeal by an accused. On this footing, an appeal lies to the Supreme Court of Appeal without leave.


On the merits, the court held that the appellants, charged with a Schedule 6 offence, bore the onus under section 60(11)(a) to adduce evidence satisfying the court that exceptional circumstances existed permitting their release on bail in the interests of justice. The court held that neither the evidential material bearing on the alleged offences nor the appellants’ personal circumstances established exceptional circumstances. The bail appeals were dismissed.


LEGAL PRINCIPLES


Bail proceedings are classified by reference to their substance and subject matter, not their procedural form, when determining whether they are civil or criminal for purposes of appellate jurisdiction under the Supreme Court Act. Because bail proceedings arise from and are closely associated with criminal arrest, detention, and prosecution, they are criminal in substance for purposes of sections 20 and 21 of the Supreme Court Act.


The jurisdiction of the Supreme Court of Appeal under section 21(1) of the Supreme Court Act 59 of 1959 extends to “any decision” of a provincial or local division unless excluded by section 21 itself or another statute. The exclusion in section 315(4) of the Criminal Procedure Act 51 of 1977 is confined to appeals brought “under” Chapter 31, and does not exclude appeals that are not provided for in that Chapter. As a result, an accused may appeal to the Supreme Court of Appeal under section 21(1) against a refusal of bail by a higher court acting as court of first instance, and the judgment treated such an appeal as not requiring leave.


Where an accused is charged with a Schedule 6 offence, section 60(11)(a) imposes a burden on the accused to adduce evidence satisfying the court, on a balance of probabilities, that exceptional circumstances exist which permit release on bail in the interests of justice. The applicability of section 60(11)(a) is determined by the formulation of the charge in the indictment (if necessary supplemented under section 60(11A)), and the bail court is not required, as a precondition to applying section 60(11)(a), to decide whether the State will ultimately prove a Schedule 6 offence at trial.


The content of “exceptional circumstances” is not exhaustively defined by the statute. The circumstances relied upon need not be of a categorically different kind from the considerations in sections 60(4)–(9), but must, in the case’s context, be sufficiently cogent to be regarded as exceptional; this assessment entails a value judgment. Proof that an accused is likely to be acquitted may, in principle, amount to exceptional circumstances, but only where the material before the court justifies such a conclusion.

About SAFLII
Databases
Search
Terms of Use
RSS Feeds
South Africa: Supreme Court of Appeal
SAFLII
>>
Databases
>>
South Africa: Supreme Court of Appeal
>>
2001
>>
[2001] ZASCA 146
|

|

S v Botha en 'n Ander (336/01) [2001] ZASCA 146; [2002] 2 All SA 577 (A); 2002 (2) SA 680 (SCA); 2002 (1) SACR 222 (SCA) (30 November 2001)

RAPPORTEERBAAR
DIE
HOOGSTE HOF VAN APPÈL
VAN
SUID-AFRIKA
SAAK
NR
:
336/2001
In
die saak tussen:
RIAAN BOTHA Eerste Appellant
BENJAMIN KORFF Tweede
Appellant
- en -
DIE
STAAT
Respondent
_____________________________________________________________________
Coram: VIVIER WND AHR,
OLIVIER, SCOTT, STREICHER en MTHIYANE ARR
Verhoor: 1 NOVEMBER 2001
Gelewer:
30
NOVEMBER 2001
'n Borgaansoek is
strafverrigtinge vir doeleindes van arts 20 en 21 van Wet 59 van
1959; Daar is 'n reg van appèl sonder
vooraf verlof na die
Hoogste Hof van Appèl teen die weiering van borgtog deur 'n
hoër hof as hof van eerste instansie.
_____________________________________________________________________
U I T S P R A A K
_____________________________________________________________________
VIVIER WND
AHR
VIVIER WND AHR:
[1]
Die twee appellante
("beskuldigdes 1 en 3") het saam met sewe ander
("beskuldigdes 2, 4, 5, 6, 7, 8 en 9")
in die streekhof op
Pietersburg verskyn op een aanklag van moord, twee aanklagte van
poging tot moord en een aanklag elk van opsetlike
saakbeskadiging en
regsverydeling. Die verhoor is ingevolge art 75(1)(c) van die
Strafproseswet 51 van 1977 ("die Wet")
deur die Direkteur
van Openbare Vervolging na die Transvaalse Provinsiale Afdeling
oorgeplaas. Op 21 Mei 2001, en voordat die
verhoor in daardie Hof 'n
aanvang geneem het, het beskuldigdes 1, 3, 5, 6, 7 en 8 ingevolge art
60(1)(a) van die Wet voor
Stegman R
aansoek gedoen om op
borgtog vrygelaat te word. Die aansoeke van beskuldigdes 1 en 3 is
geweier en dié van die ander is
toegestaan. Met verlof van
die Hof
a quo
appelleer beskuldigdes 1 en 3 na hierdie Hof
teen die weiering van borgtog.
[2]
In
hierdie Hof is namens die Staat
in
limine
aangevoer dat
'n weiering van borgtog deur 'n hoër hof as hof van eerste
instansie nie appelleerbaar is nie en dat hierdie
Hof gevolglik geen
regsbevoegdheid het om die appèl aan te hoor nie.
[3]
Artikel
65 van die Wet maak uitdruklik voorsiening vir 'n appèl na die
hoër hof teen die weiering van borgtog deur
'n laer hof. Van
hierdie appèl is daar ingevolge art 21(1) van die Wet op die
Hooggeregshof 59 van 1959 'n verdere appèl
na hierdie Hof
moontlik, óf met verlof van die hof
a
quo
óf, indien
dit geweier word, met verlof van hierdie Hof (
S
v Mohamed
1977(2) SA
531 (A) op 541 C-D).
Artikel 65A(2) van die Wet
maak verder voorsiening vir 'n appèl na hierdie Hof deur die
Direkteur van Openbare Vervolging
teen 'n beslissing van 'n hoër
hof om 'n beskuldigde op borgtog vry te laat. Die bepalings van
art 316 van die Wet met
betrekking tot 'n aansoek om verlof om
te appelleer is in so 'n geval van toepassing (art 65A(2)(b) van
die Wet).
Die Wet maak egter geen
voorsiening vir 'n appèl deur 'n beskuldigde teen die
weiering van borgtog deur 'n hoër hof
as hof van eerste
instansie nie.
[4]
Die
vraag is gevolglik of daar voorsiening vir so 'n appèl
te vinde is in arts 20 of 21 van die Wet op die Hooggeregshof,
en
indien wel, of vooraf verlof daarvoor nodig is. Om hierdie vrae te
beantwoord is dit heel eerste nodig om te bepaal of
borgverrigtinge
as siviele of strafverrigtinge vir doeleindes van hierdie artikels
beskou moet word. Oor die toepaslike beginsels
by hierdie ondersoek
het
Botha AR
die volgende in
Sita
and Another v Olivier NO and Another
1967(2) SA 442 (A) op 449 B-E gesê:
"It is in my view not the
form of the procedure adopted but the subject matter of the
proceedings which determines their character
as either a civil or
criminal matter ... Nor in my view does the fact that the relief was
sought by way of a declaratory order,
interdict and
mandamus
make the proceedings before the Court
a
quo
a civil matter
originating in that Court."
In die
Mohamed
-saak,
supra
,
het die beskuldigde ingevolge art 97 van die Strafproseswet 56 van
1955 ("die vorige Strafproseswet") na die hoër
hof
teen die weiering van borgtog deur die landdros geappelleer. Artikel
97 was die voorganger van die huidige art 65. Sowel
die appèl
as 'n aansoek aan die hoër hof om verder te appelleer, het
misluk. 'n Petisie aan hierdie Hof om verlof
om te appelleer is vir
argument na vyf regters verwys. In die uitspraak van hierdie Hof het
Trollip AR
die volgende gesê omtrent die vraag of 'n
borgappèl ingevolge art 97 siviele of strafverrigtinge
was (op 539G-540A):
"[I]t would seem at the
first blush that the proceedings are civil. In that event a decision
by the W.L.D. thereon would be
appealable to the full Court of the
Transvaal Provincial Division ("T.P.D.") and not direct to
this Court unless the
parties consent thereto in writing (see
sec 20(1)(a) and (3) of the Supreme Court Act). However, the
proceedings under sec 97
of the Code originate in and are
closely associated with the accused's arrest, detention and
prosecution for a criminal offence.
Hence, although they are civil
in form, they are criminal in substance, and must be so regarded for
the purposes of the relevant
sections of the Supreme Court Act. See
Sita's
case,
supra
, 1967(2) SA at pp 448
in fin.
to 449E, which is directly in point."
Ek keer later
terug na die
Mohamed
-saak.
In
S
v Absalom
1989(3) SA
154 (A) is die beskuldigde in die landdroshof aan 'n misdryf skuldig
bevind en gevonnis. Daarna het hy by die hoër
hof 'n
kennisgewing van appèl teen sy skuldigbevinding en vonnis
sowel as 'n aansoek om kondonasie vir die laat-aantekening
van sy
appèl geliasseer.
Die
aansoek om kondonasie is deur die hoër hof afgewys. Hierdie Hof
het beslis dat die beskuldigde 'n reg van appèl
het om sonder
verlof teen die afwysing van sy aansoek om kondonasie na hierdie Hof
te appelleer. In sy uitspraak verwys
Grosskopf
AR
na twee vorige beslissings van hierdie Hof in
S
v Swiegers
1969(1) PH H110 (A) en
S
v Tsedi
1984(1) SA 565 (A) waarvolgens 'n beskuldigde sy reg om sonder vooraf
verlof teen die afwysing van kondonasie te appelleer aan
art 21(1)
van die Wet op die Hooggeregshof ontleen (op 161 B-C).
Grosskopf
AR
verwys vervolgens na die wysigings wat sedert daardie beslissings aan
artikels 20 en 21(2) van die Wet op die Hooggeregshof aangebring
is,
onder andere dat ingevolge art 20(4) verlof vereis word vir 'n
appèl teen 'n "uitspraak of bevel van die Hof
van 'n
Provinsiale of Plaaslike Afdeling in 'n siviele geding". Dit
laat die vraag ontstaan of 'n aansoek om kondonasie vir
die
laat-aantekening van 'n strafappèl van die landdroshof 'n
siviele geding is. Die geleerde Regter antwoord die vraag
ontkennend
(op 161 I). Hy verwys met goedkeuring na die passasies in die
Sita-
en
Mohamed
-sake
wat ek hierbo aangehaal het, en vervolg op 162 A-B as volg:
"In die onderhawige geval
is die aansoek om kondonasie so nou verbonde met die beskuldigde se
skuldigbevinding, vonnis en appèl
dat dit na my mening 'n
strafgeding is."
[5]
Die
beslissings van hierdie Hof waarna ek hierbo verwys het, veral dié
in
S v Mohamed
wat direk van toepassing is, is duidelik en daar is nie voor ons
betoog dat dit nie gevolg moet word nie. Gevolglik moet bevind
word
dat die huidige borgverrigtinge vir doeleindes van arts 20 en 21 van
die Wet op die Hooggeregshof as 'n strafgeding, en nie
as 'n siviele
geding nie, beskou moet word. Soos dit in die aangehaalde passasie
in die
Mohamed
-saak
gestel is, ontstaan 'n borgaansoek uit, en is dit so nou verbonde aan
die beskuldigde se arrestasie, aanhouding en vervolging
vir 'n
misdaad dat dit in wese strafregtelik van aard is, en moet dit as
sodanig vir doeleindes van arts 20 en 21 van die Wet op
die
Hooggeregshof beskou word. Na my mening doen die voorsiening vir
borg in die Grondwet van die Republiek van Suid-Afrika, Wet
108 van
1996 ("die Grondwet"), waarop ek later terugkom, nie
afbreuk aan hierdie gevolgtrekking nie. Vir soverre in
uitsprake
soos
S v Pienaar
1992 (1) SASV 178 (W),
S
v Maki en Andere (1)
1994 (2) SASV 630 (OK) en
S
v Ndjadayi
1995(2)
SASV 583 (E) beslis is dat borgverrigtinge vir doeleindes van arts 20
en 21 van die Wet op die Hooggeregshof siviele verrigtinge
is, kan
dit nie ondersteun word nie. Geeneen van hierdie uitsprake bevat
enige verwysing na die genoemde vorige beslissings van
hierdie Hof
nie.
[6]
Ek
keer terug na die vraag of daar voorsiening vir 'n borgappèl
soos die huidige is in arts 20 of 21 van die Wet op die

Hooggeregshof. Artikel 21(1) lees as volg:
"Benewens enige
regsbevoegdheid deur hierdie Wet of ander wetsbepaling aan hom
verleen, is die appèlafdeling regsbevoeg,
behoudens die
bepalings van hierdie artikel en enige ander wetsbepaling, om 'n
appèl teen enige beslissing van die hof van
'n provinsiale of
plaaslike afdeling te verhoor en te beslis."
Uit die gebruik van die woorde
"benewens" ("in addition to") en "enige
beslissing" is dit duidelik
dat die Wetgewer in hierdie
subartikel bedoel het om 'n jurisdiksie te vestig wat hierdie Hof nie
ingevolge art 20(1) het
nie (
Moch v Nedtravel (Pty) Ltd t/a
American Express Travel Service
1996(3) SA 1 (A) op 8 B-C). Die
bewoording van die subartikel is wyd genoeg om appèlle in
beide siviele en strafgedinge
te dek (
R v Lembada and Another
1961(1) SA 411 (A) op 420D).
Die appèlbevoegdheid
ingevolge art 21(1) is onderhewig aan "die bepalings van
hierdie artikel en enige ander wetsbepalings".
Die vraag wat
dan ontstaan is of 'n appèl soos die onderhawige deur enige
bepaling van die Wet uitgesluit word.
[7]
In
drie vorige uitsprake van hierdie Hof in
R
v Lembada and Another
,
supra
,
S v Heller
1970(4) SA 679 (A) en
S
v Mohamed
,
supra
,
is beslis dat art 362(2) van die vorige Strafproseswet so 'n
uitsluitingsklousule bevat. Artikel 362(2) is die voorganger
van art
315(4) van die Wet. Artikel 362(2) het as volg gelees:
"'n Appèl na die
appèlhof kan slegs soos in artikels
driehonderd
drie-en-sestig
tot en met
driehonderd ses-en-sestig
bepaal, aangeteken word, en nie uit hoofde van enige vanselfsprekende
reg nie."
Artikels 363 tot 366 van die vorige
Strafproseswet was die onderskeie voorgangers van die huidige
arts 316 tot 319.
In
R v Lembada and Another
,
supra
, is die beskuldigdes in 'n Rondgaande Hof skuldig bevind
en gevonnis. Hulle het ingevolge art 363(1) van die vorige
Strafproseswet,
die voorganger van die huidige art 316(1), by
die verhoofhof aansoek gedoen vir verlof om teen hul vonnisse te
appelleer en
terselfdertyd om kondonasie vir die laat indiening van
die aansoek gevra. Kondonasie en verlof om te appelleer is geweier.
Na
'n petisie het hierdie Hof bevind dat dit geen jurisdiksie het om
'n appèl aan te hoor teen die weiering van kondonasie vir
die
laat indiening van 'n aansoek vir verlof om te appelleer ingevolge
art 363(1) nie omdat art 363 (soos dit destyds
bewoord was)
dit nie magtig nie en omdat art 362(2) enige appèl
ingevolge art 21(1) van die Wet uitsluit. Artikel
363(4) van
die vorige Strafproseswet het destyds slegs voorsiening gemaak vir 'n
versoekskrif aan hierdie Hof indien 'n aansoek
vir verlof om te
appelleer deur die hoër hof geweier is, en nie ook, soos tans
bepaal deur art 316(6), vir 'n versoekskrif
ingeval kondonasie
geweier is nie. Die gevolgtrekkings van hierdie Hof in die
Lembada
-saak blyk uit die volgende gedeelte in die uitspraak
(op 420
in fine
- 421C):
"As already demonstrated
above, secs 363(4) and 364(5) respectively restricted approach to
this Court to those cases wherein
leave to appeal, as distinct from
condonation, has been refused. In other words, the Legislature,
while specifically referring
to condonation of delay in relation to
applications for leave to approach this Court either by way of appeal
or special entry,
has deliberately refrained from giving this Court
jurisdiction to entertain a petition against a refusal of condonation
by a Superior
Court pursuant to the provisions of either sec 363(1)
or 364(1). Such last-mentioned refusal is, therefore, the subject
of 'the
provisions of any other law' (namely of the Code) within the
meaning of that expression as used in sec 21(1) of Act 59 of
1959.
Sec 362(2)
of the Code specifically provides that an appeal shall lie
to this Court 'only as provided in secs 363 to 366 inclusive'.
Accordingly
the refusal of condonation under sec 363(1) or 364(1),
even if it can rightly be called a 'decision', is not appealable
under sec
21(1) of Act 59 of 1959, and Mr
Slovo's
second
submission must also fail."
[8]
Die
beslissing in die
Lembada
-saak
is gevolg in
S v
Heller
,
supra
.
In daardie saak is die beskuldigde in 'n hoër hof aan 'n
misdryf skuldig bevind en gevangenisstraf opgelê. Hy is

verlof verleen om na hierdie Hof te appelleer, maar sy aansoek om op
borgtog vrygelaat te word hangende die appèl is geweier.
Die
verhoorregter het 'n aansoek om verlof om na hierdie Hof teen die
weiering van borgtog te appelleer, afgewys op grond daarvan
dat dit
nie 'n bevel was wat volg op 'n skuldigbevinding of vonnis ingevolge
art 363 van die vorige Strafproseswet (die huidige
art 316)
nie, en enige reg van appèl ingevolge art 21(1) van die
Wet op die Hooggeregshof uitgesluit is deur
art 362(2).
Rumpff
AR
haal op 686 A-C die bo-aangehaalde passasie uit
Lembada
aan en gaan dan voort om die volgende te sê (op 686
C-D):
"The reasoning adopted in
Lembada's case applies in the present matter. In terms of sec 362 of
Act 56 of 1955 an appeal to
this Court in a criminal matter lies only
as provided in secs 363-366 inclusive, and not as a right. Once it
is held that the
refusal to grant bail is not "an order
following thereon" in terms of sec 363(1) of Act 56 of 1955,
such refusal is not
appealable"
[9]
Soos
reeds aangedui, was die vraag in
Mohamed
,
of 'n hoër hof se afwysing van 'n appèl ingevolge art 97
van die vorige Strafproseswet (die voorloper van die
huidige art 65)
teen die weiering van borgtog deur 'n landdros, verder
appelleerbaar was. In sy uitspraak handel
Trollip
AR
soos volg met 'n
betoog namens die Staat dat art 362(2), appèlle in
strafsake beperk tot dié in arts 362
tot 366 genoem, met
die gevolg dat hierdie Hof se jurisdiksie om enige ander
strafappèl aan te hoor, uitgesluit
is (op 541 A-D):
"In my view
the answer to Mr Stephen's contention is that the limitation on
appeals in criminal cases contained in sec 362(2)
only extends to
those cases that are dealt with by Superior Courts as Courts of first
instance; both
Lembada's
and
Heller's
were cases of that kind; it does not apply to those criminal matters,
like appeals under sec 97, which originate in the magistrate's
courts
and are dealt with by Superior Courts as Courts of second instance.
That is clear, I think from the whole context of Chap.
XX of the Code
that contains,
inter
alia
, secs 362 to
366.
Lembada's
case,
supra
,
in fact recognized and drew that distinction at p 420 C-F. It also
seems to have been assumed in
Sita's
case,
supra
.
And in
S v Mtimkulu
,
1975(1) SA 209 (T), the distinction was expressly and correctly
affirmed and given effect to. It was there held that the refusal
by
the TPD to condone an inadequate notice of appeal against a
magistrate's decision in a criminal case was appealable under sec

21(1) of the Supreme Court Act. It follows that, according to sec
21(1), an appeal against a Superior Court's decision under sec
97 of
the Code does lie to this Court."
Volgens
Trollip
AR
dek die beperking
in art 362(2) gevolglik slegs eerste instansie appèlle
met ander woorde waar die hoër hof as
hof van eerste instansie
borgtog geweier het.
[10]
Dit
is nou nodig om art 362(2) met sy opvolger, die huidige
art 315(4), te kontrasteer. Artikel 315(4) bepaal as volg:
"'n Appèl ingevolge
hierdie Hoofstuk kan slegs soos bepaal in artikels 316 tot en met 319
aangeteken word, en nie op
grond van 'n reg van appèl nie."
Dit val dadelik op dat die
subartikel nie voorgee om, soos sy voorganger, alle appèlle in
strafsake te dek nie. Die sub-artikel
is beperk tot appèlle
"ingevolge hierdie Hoofstuk". Dit is Hoofstuk 31. Die
invoeging van hierdie sinsnede in
art 315(4) toe die huidige Wet
opgestel is, dui na my mening onteenseglik op 'n verandering van
bedoeling aan die kant van
die wetgewer naamlik dat in daardie
gevalle waarvoor Hoofstuk 31 vir 'n appèl voorsiening maak, so
'n appèl slegs
soos in arts 316 tot en met 319 bepaal,
aangeteken kan word en nie vanweë 'n reg van appèl nie.
Appèlle
in strafgedinge waarvoor nie in Hoofstuk 31
voorsiening gemaak word nie, word gevolglik nie uitgesluit nie.
[11]
Die vraag is
dan of 'n eerste instansie borgappèl
"'n
appèl ingevolge hierdie Hoofstuk is"
.
Die
eerste artikel in Hoofstuk 31, art 315
, bepaal welke hof
die appèl moet aanhoor. Ingevolge art 315 is hierdie Hof
die hof van appèl ten opsigte van
appèlle in strafsake
wat
'n hoër hof verhoor het, met die uitsondering
in subartikels (2) en (3) genoem.
Artikel 315(2) bepaal dat
in 'n strafsaak wat deur 'n enkele regter van 'n hoër hof
verhoor is en waar ingevolge
art 316 verlof om te appelleer
toegestaan word, die hof onder sekere omstandighede kan gelas dat die
appèl deur 'n
volle hof verhoor word. In so 'n geval bepaal
art 315(3) dat die volle hof regsbevoegdheid sou hê met
betrekking tot
sodanige appèl. Ingevolge art 316(1) kan
'n beskuldigde wat voor 'n hoër hof aan 'n misdryf skuldig
bevind word,
binne 'n tydperk van 14 dae vanaf die oplegging van
vonnis of binne 'n langer tydperk wat na 'n kondonasie-aansoek
toegelaat word,
aansoek doen om verlof om teen sy skuldigbevinding of
teen 'n vonnis of bevel wat daarop gevolg het, te appelleer. Artikel
316(6)
bepaal dat indien 'n aansoek ingevolge subartikel (1) om
kondonasie of om verlof om te appelleer, geweier word, 'n beskuldigde
binne 'n bepaalde tydperk 'n versoekskrif aan die Hoofregter kan rig
vir sodanige kondonasie of verlof om te appelleer. Artikel
316
(1A)(a) maak voorsiening vir 'n verdere appèl teen 'n
beslissing van 'n volle hof wat ingevolge art 315(3) opgetree

het.
Uit hierdie bepalings is dit
duidelik dat art 316 glad nie van toepassing is op borgappèlle
deur 'n beskuldigde teen
die weiering van borgtog deur 'n hoër
hof as hof van eerste instansie nie. Artikels 317 tot en met 319 is
ook nie van toepassing
nie en hoef nie hier uiteengesit te word nie.
[12]
Alhoewel
Hoofstuk 31 nie voorsiening maak vir borgappèlle vanaf die
hoër hof as hof van eerste instansie na hierdie
Hof nie, is daar
elders in die Wet beperkte voorsiening daarvoor. Soos reeds
aangedui, bepaal art 65A(2) in Hoofstuk 9 dat
die Staat na
hierdie Hof kan appelleer teen 'n beslissing van 'n hoër hof om
'n beskuldigde op borgtog vry te laat. Artikel
65A(2)(b) bepaal dat
by so 'n appèl die bepalings van art 316 met betrekking
tot 'n aansoek of appèl in daardie
artikel bedoel deur 'n
beskuldigde,
mutatis
mutandis
van
toepassing is. Hieruit is dit duidelik dat die Wetgewer nie bedoel
het om in art 315(4) alle strafappèlle uit
te sluit nie,
maar dat die uitsluiting beperk is tot appèlle waarvoor
Hoofstuk 31 voorsiening maak.
[13]
Ek is gevolglik van
mening dat die beslissings in
Lembada
,
Heller
en
Mohamed
onderskei kan word vanweë die verandering in
die bewoording van die uitsluitingsklousule, en dat bevind moet word
dat art 315(4)
van die Wet nie 'n appèl ingevolge
art 21(1) van die Wet op die Hooggeregshof uitsluit om teen
die weiering van
borgtog deur 'n hoër hof as hof van eerste
instansie na hierdie Hof te appelleer nie. Soos in die geval van
Absalom
het die beskuldigde nie hiervoor verlof nodig nie
(
Absalom
se saak op 162 B-D).
[14]
Ek
word versterk in my uitleg van art 315(4) van die Wet deur die
bepalings van art 39(2) van die Grondwet waarvolgens
'n hof by
die uitleg van enige wetgewing die gees, strekking en oogmerke van
die Handves van Regte moet bevorder. Artikel 35(3)(o)
van die
Handves bepaal dat elke beskuldigde die reg op 'n billike verhoor
het, waarby inbegrepe is die reg op appèl na,
of hersiening
deur, 'n hoër hof. Na my mening is dit onbillik dat die Staat
kan appelleer teen 'n beskuldigde se vrylating
op borgtog deur 'n
hoër hof as hof van eerste instansie sonder dat die beskuldigde
kan appelleer as borgtog geweier word.
Dit is ook onbillik en
onlogies dat 'n beskuldigde wie se borgtog deur 'n landdros geweier
word, na beide die hoër hof en
daarna met die nodige verlof na
hierdie Hof kan appelleer, terwyl 'n beskuldigde wie se borgtog vir
die eerste keer deur die hoër
hof geweier word, geen appèl
het nie.
[15]
Ek
kom nou by die meriete van die appèl. In aanklag 1 word die
beskuldigdes van moord gepleeg deur 'n groep persone wat
ter
bevordering van 'n gemeenskaplike opset gehandel het, aangekla. Die
beskuldigdes word dus van 'n Bylae 6 misdryf aangekla
sodat die
bepalings van art 60 (11)(a) van die Wet van toepassing is. Artikel
60(11), soos vervang deur art 4(f) van Wet 85 van
1997, lees soos
volg:
"(11) Ondanks enige
bepalings van hierdie Wet, waar 'n beskuldigde aangekla word van 'n
misdryf bedoel -
(a) in Bylae 6, moet die hof
gelas dat die beskuldigde in bewaring aangehou word totdat daar met
hom of haar ooreenkomstig die
reg gehandel is, tensy die beskuldigde,
nadat hy of sy 'n redelike geleentheid daartoe gebied is om dit te
doen, getuienis aanbied
wat die hof oortuig dat daar buitengewone
omstandighede bestaan wat sy of haar vrylating in die belang van
geregtigheid veroorloof;
(b) in Bylae 5, maar nie in
Bylae 6 nie, moet die hof gelas dat die beskuldigde in bewaring
aangehou word totdat daar met hom of
haar ooreenkomstig die reg
gehandel is, tensy die beskuldigde, nadat hy of sy 'n redelike
geleentheid daartoe gebied is om dit
te doen, getuienis aanbied wat
die hof oortuig dat belang van geregtigheid sy of haar vrylating
veroorloof."
[16]
Namens beskuldigdes 1 en
3 is ter aanvang voor ons betoog dat die Wetgewer nie kon bedoel het
dat 'n blote bewering in die akte
van beskuldiging dat 'n beskuldigde
aan 'n Bylae 6 misdryf skuldig is, voldoende is om art 60(11)(a)
van die Wet van toepassing
te maak nie. Volgens die betoog moet die
hof wat die borgaansoek aanhoor, self eers die feite evalueer ten
einde te bepaal of
die Staat by die verhoor 'n Bylae 6 misdryf sal
kan bewys, voordat art 60(11)(a) toepassing vind. Ek kan nie
met die betoog
saamstem nie. Die bewoording van die subartikel is
duidelik en ondubbelsinnig en is vir net een uitleg vatbaar. Dit is
dat die
formulering van die aanklag in die akte van beskuldiging,
indien nodig aangevul deur 'n skriftelike bevestiging ingevolge
art 60(11A),
beslissend is vir die vraag of 'n beskuldigde hom
van die bewyslas in art 60(11)(a) moet kwyt om sy vrylating op
borgtog te
verkry.
[17]
Ingevolge art 60(11)(a)
word borgtog nie toegestaan nie tensy "buitengewone
omstandighede" deur die beskuldigde
bewys word. Hierdie
vereiste beperk die reg van 'n aangehoudene ingevolge art 35(1)(f)
van die Grondwet om vrygelaat te word
indien die belang van
geregtigheid dit toelaat. Die Konstitusionele Hof het egter in
S
v Dlamini; S v Dladla and Others; S v Joubert; S v Schietekat
1999(4) SA 623 (KH) (para 77) bevind dat die beperking redelik en
regverdigbaar is ingevolge art 36 van die Grondwet.
[18]
Die vereiste van
"buitengewone omstandighede" beteken dat die gewone
oorwegings vir die verlening van borgtog wat in
art 60(4) - (9)
uiteengesit word, waar die aangehoudene se reg op vrylating opgeweeg
word teen die faktore wat sy
vrylating in die belang van geregtigheid
sou verhinder, nie voldoende is om sy vrylating te verkry nie. 'n
Blote ontkenning van
die waarskynlikheid van die gebeure in
art 60(4)(a) - (e) sou dus nie voldoende wees nie.
[19]
Artikel 60(11)(a)
meld nie die aard van die vereiste "buitengewone omstandighede"
nie. Dit word nie vereis dat
"buitengewone omstandighede"
verskillend van aard, of andersoortig moet wees as die omstandighede
wat in subartikels
(4) - (9) genoem word nie. Gewoonlik,
maar nie noodwendig nie, sal dit omstandighede wees wat daarop gemik
is om die
onwaarskynlikheid van die gebeure genoem in
art 60(4)(a) - (e) te bewys. Met betrekking tot
daardie gebeure, of
andersins, moet die aangevoerde omstandighede, in
die konteks van die besondere saak, van so 'n aard wees dat dit as
buitengewoon
aangemerk kan word (
S
v Vanqa
2000(2) SASV
371 (TkH) op 376 b-d). Dit is vir die hof om in elke saak in die
besondere omstandighede van daardie saak 'n waarde-oordeel
te vel of
die bewese omstandighede van so 'n aard is dat dit as buitengewoon
aangemerk kan word.
In
die
Dlamini
-saak
het
Kriegler
R
die volgende omtrent die vereiste van "buitengewone
omstandighede" gesê (paras 75 en 76):
"An applicant is given
broad scope to establish the requisite circumstances, whether they
relate to the nature of the crime,
the personal circumstances of the
applicant or anything else that is particularly cogent. .............
I do not agree that, because
of the wide variety of 'ordinary
circumstances' enumerated in ss (4)-(9), it is virtually
impossible to imagine what would
constitute 'exceptional
circumstances' and that the prospects of their existing are
negligible. In requiring that the circumstances
proved be
exceptional, the subsection does not say they must be circumstances
above and beyond and generically different from those
enumerated.
Under the subsection, for instance, an accused charged with a
Schedule 6 offence could establish the requirement by
proving that
there are exceptional circumstances relating to his or her emotional
condition that render it in the interests of
justice that release on
bail be ordered notwithstanding the gravity of the case."
[20]
Ingevolge
beide art 60(11)(a) en (b) is daar 'n formele bewyslas op 'n
beskuldigde wat om borgtog aansoek doen "om getuienis
aan te
bied wat die hof oortuig". Die verskil in die twee subartikels
lê in die vereiste dat 'n Bylae 6 beskuldigde
getuienis moet
aanbied wat die hof oortuig dat "buitengewone omstandighede"
bestaan wat sy of haar vrylating veroorloof,
terwyl 'n Bylae 5
beskuldigde slegs getuienis hoef aan te bied wat die hof oortuig dat
die belang van geregtigheid sy of haar vrylating
veroorloof.
Art 60(11)(a) bevat twee afsonderlike vereistes waarvan die
beskuldigde die hof op 'n balans van waarskynlikhede
moet oortuig:
eerstens dat daar buitengewone omstandighede bestaan wat sy of haar
vrylating toelaat en, tweedens, dat sodanige
buitengewone
omstandighede die vrylating in die belang van geregtigheid
verloorloof. Ek stem met die Hof
a
quo
saam dat die
vereistes nie in 'n bepaalde volgorde oorweeg hoef te word nie.
[21]
Namens
beskuldigdes 1 en 3 is betoog dat die getuienis wat voor die Hof
a
quo
geplaas was, op
'n balans van waarskynlikhede daarop dui dat hulle nie aandadig was
aan die pleging van die moord nie, en dat hierdie
faktor
"buitengewone omstandighede" daarstel wat hul vrylating op
borgtog in die belang van geregtigheid verloorloof.
Na my mening sou
bewys deur 'n beskuldigde dat hy waarskynlik onskuldig bevind sal
word, wel as "buitengewone omstandighede"
kon dien (
S
v Mauk
1999(2) SASV
479 (W) op 488 a-b;
S
v Mohammed
1999(2)
SASV 507 (K) op 517 i-j; S v Yanta 2000(1) SASV 237 (TkH) op 243 j.
Die bewyslas is te hoog gestel in
S
v Jonas
1998(2) SASV
677 (SOK) op 678 f-g).
[22]
Die
tersaaklike feite wat voor die Hof a quo geplaas was, is die
volgende:
Op Saterdag 24 Maart 2001 het
die nege beskuldigdes, almal lede van die rugbyklub op Pietersburg,
saam met twee ander, ene Gouws
en ene Fourie, vir 'n
naweek-uitstappie na die plaas Inderhiken, ongeveer 60 km noord van
Pietersburg, gegaan. Die plaas behoort
aan beskuldigde 1 se moeder.
Beskuldigde 1 woon nie op die plaas nie maar op Roodepoort, ongeveer
12-15 km wes van Pietersburg
en hy bedryf 'n motorvulstasie op
Pietersburg. Die groep het die Saterdagaand op die plaas geslaap en
na 'n laat ontbyt die volgende
oggend in 'n oop bakkie tarentale gaan
jag. Op 'n stadium het die bakkie gestop en beskuldigde 1 het
uitgeklim en gesê dat
daar wilddiewe op die plaas is en dat hy
hulle sou doodskiet. Hy het twee skote met 'n geweer afgevuur. Die
groep het hierna
verdeel, blykbaar om na die wilddiewe te soek.
Beskuldigde 3, Gouws en Fourie is te voet verder terwyl die ander met
die bakkie
gery het. Volgens Gouws en Fourie se verklarings het
hulle kort daarna geweerskote uit die rigting van die bakkie gehoor
en toe
hulle by die bakkie kom, het hulle die oorledene in 'n
beseerde toestand agterop aangetref. Sy gesig was geswel en bebloed
en
hy was bewusteloos. In sy beëdigde verklaring ter
ondersteuning van sy borgaansoek sê beskuldigde 1 dat, nadat hy
honde
gesien en na hulle geskiet het, hy nader beweeg het en 'n
persoon in die veld gekry het wat wegkruip. Hy wou hom arresteer.
Die
persoon het hom verset, maar hy is uiteindelik gearresteer en
deur ander lede van die groep op die bakkie gelaai. Hierna het die

groep weer verdeel. Volgens Gouws en Fourie se verklarings het hulle
saam met beskuldigdes 1, 2 en 9 te voet na verdere verdagtes
of honde
gesoek terwyl die ander vir hulle in die bakkie by 'n sekere plek
moes wag. Beskuldigde 1 beskryf die verdere gebeure
in sy beëdigde
verklaring as volg:
"Ek het later weer by die
bakkie aangesluit waar ek die groep en die gearresteerde persoon
gevind het. Ek het gemerk dat die
gearresteerde persoon bloed in sy
gesig het, en het verneem dat hy van die bakkie afgeval het in
'n poging om te ontsnap.
Hy is daar gelos, waarna ons terug kamp toe
is."
Volgens Fourie se verklaring
het hy gesien dat die oorledene op die grond gegooi word waarna
beskuldigde 1 hom herhaaldelik met
'n geweerkolf in die gesig geslaan
of gestamp het. Beskuldigde 3 het die oorledene een keer geskop.
Volgens Fourie het die oorledene
op hierdie stadium nie meer beweeg
nie en hy het gedink dat hy alreeds dood was. Volgens Gouws het
beskuldigde 1 die oorledene
agter 'n bos ingesleep en gesê dat
hy nie die man in die son gaan los nie en dat sy maatjies hom maar
moet kom haal.
Beskuldigde 1 het ontken dat hy
op enigeen gevuur het of enigeen aangerand het. Beskuldigde 3 het in
sy beëdigde verklaring
ter ondersteuning van sy borgaansoek gesê
dat toe hy weer by die bakkie kom nadat die groep die eerste keer
verdeel het,
hy 'n vreemde persoon agterop die bakkie gesien het. Hy
het toe van die ander verneem dat die persoon gearresteer was en van
die
bakkie afgeval het in 'n poging om te ontsnap. Hy het enige
aanranding op die oorledene ontken.
[23]
Die
klaers op die tweede en derde aanklagte is albei skoolseuns van 'n
nabygeleë woongebied. Uit hul verklarings blyk dit
dat hulle
die betrokke Sondag saam met die oorledene wild gejag het op
Inderhiken met die hulp van honde. Hulle het die bakkie
sien aankom
en weggekruip. Toe die bakkie stilhou het hulle opgespring en
weggehardloop en daar is op hulle geskiet. Die eerste
klaer is
gewond en het die nag in die veld deurgebring.
Die
volgende oggend het hy daarin geslaag om weg te kom en die polisie is
ontbied. Die tweede klaer het reeds die Sondagmiddag
daarin geslaag
om sy huis te bereik. Die Maandagoggend het hy die polisie na die
toneel vergesel waar hul die lyk van die oorledene
sien lê het.
Naby die lyk het vier honde dood gelê.
Toe
die polisie later die lyk wou kom haal, was dit nie meer daar nie.
[24]
Sersant
van der Pohl en inspekteur Soër van die Polisie op Pietersburg
het laat die Maandagmiddag by beskuldigde 1 se huis
aangekom en daar
vir hom gewag waar hy, volgens Van der Pohl getuig het, tussen
sewe-uur en agtuur die aand aangekom het.
Van
der Pohl het getuig dat beskuldigde 1 merke op sy hemp en broek gehad
het wat na bloedmerke gelyk het. Op die bakkie waarin
beskuldigde 1
by sy huis aangekom het, was daar soortgelyke merke. Beskuldigde 1
is gearresteer en beskuldigde 3 is later dieselfde
aand by sy huis in
Pietersburg gearresteer. Van der Pohl het getuig dat hy die volgende
dag na 'n motorhuis by die meenthuiskompleks
waar beskuldigde 3 woon,
gegaan het. Daar het hy 'n boot gevind. Op beide die seil waarmee
die boot toegetrek was en die boot
self het hy merke wat na
bloedspatsels gelyk het, gevind. Dieselfde dag het beskuldigde 2 die
polisie na 'n dam ongeveer 200 km
vanaf Pietersburg geneem waar 'n
soektog na die lyk van die oorledene geloods is. Die lyk is 'n week
later, op 2 April 2001, in
die dam gevind. 'n Na-doodse ondersoek
het die oorsaak van dood aangegee as stompgeweld-beserings aan die
kop en bors. In sy
verklaring sê beskuldigde 3 dat hy verneem
het dat daar 'n boot in sy motorhuis, wat hy as 'n tweede motorhuis
vir addisionele
ruimte gebruik, gevind is. Hy besit nie 'n motorboot
nie en hy weet nie wie die motorboot daar geplaas het nie. Hy weet
niks
van die oorledene se lyk af nie.
[25]
Na
my mening regverdig die feite wat ek hierbo uiteengesit het, nie 'n
bevinding dat beskuldigdes 1 en 3 waarskynlik onskuldig
bevind sal
word nie. Die Hof
a
quo
het ook nie so 'n
bevinding gemaak nie.
[26]
Namens beskuldigdes 1 en
3 is voorts betoog dat hulle persoonlike omstandighede van so 'n aard
is dat dit vir doeleindes van art 60(11)(a)
as "buitengewone
omstandighede" aangemerk kan word.
[27]
Beskuldigde 1 is 28 jaar
oud. Hy is ongetroud maar woon saam met 'n dame wie se ouers
Suid-Afrikaanse burgers is wat tans in Zambië
woon waar haar
vader tydelik werksaam is. Na verwagting sal beide haar ouers binne
enkele maande na Suid-Afrika terugkeer. Beskuldigde
1 is die eienaar
van die vulstasie wat hy in Pietersburg bedryf en het 13 werknemers
wat saam met hulle families van die voortbestaan
van sy besigheid
afhanklik is. Sy ouers woon reeds vir die afgelope 23 jaar op
Naboomspruit waar hy die hoofseun in standerd 10
was. Hy het in 1995
'n B.Sc.-graad in Landbou verwerf. Hy is in beheer van die beeste,
skape en jagbesigheid op die plaas wat
hy elke tweede dag besoek. Hy
is die eienaar van 'n vaste eiendom in Pretoria.
Beskuldigde 3 is 'n 27-jarige
luitenant in die Weermag en is ongetroud. Sy ouers is oorlede maar
hy het twee susters en ander
familie wat almal in Pietersburg en
omgewing woon. Soos reeds gesê woon hy in 'n meenthuis in
Pietersburg.
Na my mening is daar niks in die
persoonlike omstandighede van óf beskuldigde 1 óf
beskuldigde 3 wat as "buitengewone
omstandighede" kan dien
nie.
[28]
Die
appèlle van beide beskuldigdes 1 en 3 word afgewys.
VIVIER WND AHR
OLIVIER AR)
SCOTT AR) STEM SAAM
STREICHER AR)
MTHIYANE AR)