About SAFLII
Databases
Search
Terms of Use
RSS Feeds
South Africa: Supreme Court of Appeal
SAFLII
>>
Databases
>>
South Africa: Supreme Court of Appeal
>>
1997
>>
[1997] ZASCA 13
|
|
Pretorius v Coopers Theron Du Toit (602/95) [1997] ZASCA 13; ; [1998] 2 All SA 171 (A); (14 March 1997)
CASE NO. 602/95
In the matter between
HERMANUS STEPHANOS PRETORIUS
APPELLANT
and
COOPERS THERON DU TOIT
RESPONDENT
BEFORE
: SMALBERGER, HOWIE, SCHUTZ, PLEWMANJJA
and STRETCHER AJA
HEARD
: 21 FEBRUARY 1997
DELIVERED
: 14 MARCH 1997
SCHUTZ JA
2
JUDGMENT
SCHUTZJA
:
I differ from my brother Streicher only in the respect that I
consider that the judgment in favour of the respondent should not be
reduced by the sum of R56 845,90, which is claimed by the appellant to
represent legitimate deductions from the price determined under the
dissolution agreement. It will be recalled that the respondent's case is
that at the meeting of 3 June 1992 the indebtedness of NCK Hydraulics
("NCK") was established to be the only deduction in respect of both the
3
writing off of existing debtors and of the writing off of sums for work
in progress that had not yet been charged to debtors. The appellant's
case, on the other hand, is that further amounts could be written off in terms of cl. 8.1 of the dissolution agreement as in the normal
and usual
course of drawing up Coopers's statements.
The appellant has a finding against him, based both on the
respective credibilities of the witnesses and the probabilities, as to what
transpired at that meeting. Notwithstanding, in argument in this Court
appellant's counsel, Mr Lacock, sought to confine this finding so that it
does not extend to work in progress. The discussion involving NCK. as
described by Theron and Dreyer, so it is argued, was concerned only
with debtors already debited and not with work in progress as well, so
4
that any entitlement to write off work in progress against pre-dissolution
income depends entirely upon whether the same would have been written
off in the normal run of business, ignoring the special circumstances of
the dissolution. Alternatively, so I understood the argument, if the evidence of Theron and Dreyer should be construed to include
work in
progress among the excluded deductions, that part of their evidence
should be rejected as being against the probabilities and false.
There is no room for reversing the credibility findings of the Court a quo
. The record shows that the defences advanced by the appellant
were advanced by means of unacceptable evidence. This applies also to
his version that a limitation on deductions was not discussed on 3 June
1992. This is underlined by his failure to answer the respondent's letter
5
of 18 August 1992, in which the following comment was made on the appellant's proposed list of corrections:
"Ook het u persoonlik, so onlangs as 3 Junie 1992 aan
die firma bevestig dat, met die uitsondering van NCK
Hydraulics, die firma geen risikos op of debiteure of onvoltooide
wert op kli
nte waarvoor u verantwoordelik
was het nie" (own emphasis).
Nor do I think that there is any substance in the argument that the
discussion did not extend to work in progress. Theron said that it did,
and the probabilities strongly support him. It is clear that the appellant
was out of favour. Theron and Dreyer, on behalf of the remaining
partners, were anxious to find out what losses arising in the appellant's
section of the practice they might be called upon to share. If they had
not been satisfied in that regard the negotiations would have taken
6
another course, probably involving a detailed investigation of the
appellant's activities. Thus there was nothing casual about their
enquiries. They wanted clear, precise answers. They say that is what
they got. It would have been an exercise in futility to gain assurance on
debtors while leaving a gaping hole in respect of work in progress. No
experienced accountant could have done such a thing. Nor do the
appellant's protestations that he did not know what the other partners'
strategy was carry any weight. He, also as an experienced accountant,
could not have been in doubt as to what was going on.
The argument that the discussion did not lead to an actual
agreement in my opinion also lacks substance. Theron said several times
that agreement was reached. He was cross-examined, not on the basis
7
that this was not so, but rather that the discussion took a different course.
Mr Lacock, in answer to a question from a member of the Court, agreed that the issue was whether the version of Theron and Dreyer
was to be accepted. Later, in response to a question from another member of the
Court, he adopted the proposition that even if their version be accepted
it did not establish a contract. To my mind, at least a tacit contract has
been established. Theron and Dreyer could not, understandably,
remember exactly what had been said. But they were both men professionally and commercially experienced. They knew what they
were out for. And they say they got it. There is no reason to doubt it.
My brother Streicher has reached two conclusions which, in my
respectful view, are erroneous. The first is that even if an agreement was
8
reached it could extend only to "write-offs" that were needed on 3 June
1992 and that it did not affect any further ones subsequently found
necessary, particularly on the day of ultimate reckoning, 30 June 1992. The second conclusion is that in any event the oral agreement
which the
respondent contends was reached on 3 June was in conflict with the later
written agreement and thus inadmissible.
The respondent pleaded an agreement which was partly oral and
partly written. What the evidence established was that the parties, after
discussion of matters which would determine the price (in whole or in part) and having agreed thereon decided to have a written dissolution
agreement prepared. The provisions of that agreement which related to
the preparation of accounts which would reflect or determine the
9
financial consequences of the dissolution and, in particular, the phrase
that accounts would be prepared "ingevolge die normale en gewone
gebruik van Coopers" did not imply that any renegotiation of that which
had been agreed upon should take place. Indeed I take it that this phrase
is a standard formula which one can expect in many agreements of this
nature. The usual practice was to debate and decide on what was to be
written off at monthly partners' meetings. No doubt on such occasions
certain well-established principles were taken into account. To my mind,
the circumstances being unusual and the matter urgent, the meeting of 3 June 1992 served in lieu of the usual monthly meeting and,
for whatever
reason, agreement was reached. The work in progress component of the
account which was to be a component of the price was thereby
10
established.
The further conclusion that an oral agreement with regard to the
"write-offs" of amounts reflecting work in progress would be in conflict
with the written agreement is also not justified. It overlooks the fact that
the oral agreement contended for by the respondent preceded and indeed
gave rise to the call for a written agreement. If, as the Court a quo
found, the oral agreement was intended to be conclusive on the question
of work in progress and thus to define the content of a part of the
account that was to be mentioned in the written agreement, there is no
contradiction or variation of the writing which was later signed - cf Johnst
on v Leal
1980 (3) SA 927
(A) at 944 B - D. It was as if one of
the pages of the account of 30 June 1992 had already been prepared and
11
approved.
A further point might be added. In his plea the appellant admitted
that agreement was reached about NCK, but prior to 3 June 1992. It is
therefore common cause that consensus was reached on this item
although there is a difference as to the date. Thus it was established that
NCK's debt would be written off against the price to be paid by the
appellant. But the subject matter was the same as the item now disputed:
what was and what was not to be written off. On the appellant's version
the agreement as to NCK would therefore presumably have been reached at the same sort of discussion as occurred on 3 June. So we have
the
position that the appellant himself takes advantage of a discussion about
a "write off", admits that the discussion led to agreement, and one
12
binding and not capable of being revisited on 30 June, but says that a
like discussion led to no agreement on 3 June. An implausible story,
when contrasted with the items claimed to be in dispute.
Accordingly the amount of R58 845,90 is not to be deducted from
the respondent's claim.
The appeal is dismissed with costs.
W P SCHUTZ
JUDGE OF APPEAL
SMALBERGER JA)
HOWIE JA) CONCUR
PLEWMAN JA)
Saak No 602/95
DIE HOOGSTE HOF VAN APP
L
In die saak tussen:
HERMANUS STEPHANUS PRETORIUS APPELLANT
en
COOPERS
THERON DU
TOIT
RESPONDENT
VOOR
: SMALBERGER, HOWIE, SCHUTZ, PLEWMAN ARR
en STREICHER Wnd AR
DATUM VERHOOR
: 21 FEBRUARIE 1997
DATUM
GELEWER:
14 MAART 1997
UITSPRAAK
STREICHER. Wnd AR
:
Die appellant is 'n rekenmeester wat te Kimberley
2
gepraktiseer het as 'n vennoot in die firma Coopers Theron Du Toit
("Coopers"). Op 3 Junie 1992 het die appellant, Theron, die
beherende vennoot te die Kimberley kantoor van die vennootskap,
Dreyer, die streeksvoorsitter van die vennootskap en Visagie, 'n
mede-besturende vennoot, nasionaal, van die vennootskap,
ooreengekom dat die appellant uit die vennootskap sou tree. Opdrag
is aan 'n prokureur gegee om 'n ontbindingsooreenkoms op te stel.
Die ontbindingsooreekoms deur die prokureur opgestel is later deur
die appellant en, namens die oorblywende vennote, deur Dreyer
onderteken.
Ingevolge die skriftelike ontbindingsooreenkoms het die
partye onder andere ooreengekom:
1.
Die appellant sou op 30 Junie 1992 uit die vennootskap tree.
2.
Vanaf die datum van uittrede sou al die bates van die
1.
3
vennootskap die oorblywende vennote van Coopers toekom.
3.
Die oorblywende vennote van Coopers sou geregtig wees om
die besigheid van Coopers voort te sit en die appellant sou
geregtig wees om as ouditeur en rekenmeester te praktiseer te
Kimberley of elders.
4.
Klousules 7 en 8 van die ontbindingsooreenkoms het soos volg
bepaal:
"7. Dit word geboekstaaf dat Pretorius oor 'n lys van die
kli
nte van Coopers beskik wat hy as rekenmeester en ouditeur
bedien en waarvoor hy teenoor die vennootskap
verantwoording moet doen. Sodanige kli
nte sal die reg h
om
hul eie keuse uit te oefen om te bepaal wie voorts hul werk sal
behartig. Die partye sal so spoedig moontlik gemelde kli
nte
in kennis stel van Pretorius se uittrede uit die vennootskap en
terselfdertyd die kli
nte versoek om 'n keuse uit te oefen om
te bepaal of Coopers of Pretorius voorts dienste vir hulle moet
lewer. Sodanige kennisgewing sal skriftelik geskied in 'n vorm
wat deur albei partye goedgekeur word en daarbenewens sal
die partye ooreenkom watter kli
nte persoonlik genader sal
word om te bepaal wat hul keuse is. In geval van persoonlike
4
benadering van kli
nte sal Pretorius en 'n vennoot van Coopers
sodanige benadering gesamentlik doen.
8.
8.1
Coopers sal finansi
le state met betrekking tot die
vennootskap laat opstel soos op 30 Junie 1992 naaml
k
die datum van uittrede van Pretorius en sodanige state
sal vir die partye beskikbaar gestel word nie later nie as
25 Augustus 1992. Gemelde state sal opgestel word
ingevolge die normale en gewone gebruik van Coopers
met dienverstande dat die bedrae van Pretorius se
uitstaande debiteure (dit wil s
bedrae wat Pretorius se
kli
nte waarna in paragraaf 7 verwys word aan Coopers
skuld) en die waarde van onvoltooide werk van Pretorius
se gemelde kli
nte soos op 30 Junie 1992 afsonderlik openbaar sal word en deel van die state sal uitmaak.
Gemelde bedrae ten opsigte van debiteure en
onvoltooide werk sal die bedrae wat Pretorius aan
Coopers verskuldig sal wees verteenwoordig.
8.2
Dit word voorts geboekstaaf dat gemelde state die
bedrae van Pretorius se lopende rekening en kapitale
rekening soos op 30 Junie 1992 afsonderlik sal openbaar
en bepaal. Gemelde bedrae sal die bedrae wat Coopers
aan Pretortus verskuldig is verteenwoordig.
8.3
Op 30 September 1992 sal die waarde van die gemelde
onvoltooide werk van kli
nte van Pretorius en die
debiteure van Pretorius (ten opsigte van Pretorius se
gemelde kli
nte en soos in paragraaf 8.1 omskryf) wat
5
'n keuse uitgeoefen het waarvolgens Coopers hul werk
sal behou, afgetrek word van die bedrae van Pretorius se
gemelde debiteure en onvoltooide werk soos hierbo
uiteengesit en soos bepaal op 30 Junie 1992, en
sodoende dic bedrag wat Pretorius aan Coopers
verskuldig is finaal te bepaal. Die bedrae wat dan deur
die partye aan mekaar verskuldig (synde die bedrae
gemeld in paragrawe 8.1 en 8.2 soos aangepas hierbo,
en 9) is sal op 30 September 1992 bepaal gewees het, en
skuldvergelyking sal ten opsigte van die bedrae toegepas
word. Die balans wat dan deur een party aan die ander
verskuldig is sal rente dra teen die prima rentekoers van
Standard Bank van Suid-Afrika Beperk, Kimberley tak,
soos van tyd tot tyd vasgestel, gereken te word vanaf 1
Oktober 1992. Rente sal maandeliks vooruit bereken
word en betalings sal aangewend word eerstens ter
delging van rente en daarna ter delging van kapitaal.
8.4 Sodanige balans as wat na skuldvergelyking verskuldig
sal wees sal deur die party wat dit skuld, aan die ander
party betaal word in ses (6) gelyke maandelikse
paaiemente, die eerste waarvan op of voor 5 November
1992 sal geskied en daarna op of voor dieselfde dag van
elke daaropvolgende maand
"
Die verhoorhof het ten gunste van die respondent bevind
dat klousule 7 van die ontbindingsooreenkoms soos volg gerektifiseer
6
moes word (die woorde wat geskrap is word in hakies aangedui en
die woorde wat ingevoeg is is onderstreep):
"Die partye sal so spoedig moontlik gemelde kli
nte in kennis
stel van Pretorius se uittrede uit die vennootskap en
(terselfdertyd die kli
nte te)
'n ooreengekome groep kli
nte
versoek om 'n keuse uit te oefen om te bepaal of Coopers of
Pretorius voorts diens
e vir hulle moet lewer."
Die appellant voer aan dat die verhoorhof in hierdie
opsig fouteer het en beweer
Dat die partye verplig was om alle kli
nte van die eiser,
wat voorheen deur die verweerder bedien is, skriftelik in
kennis te stel van die uittrede van die appellant en om
terselfdertyd sodanige kli
nte te versoek om 'n keuse uit te
oefen om te bepaal of die respondent of die appellant voorts
dienste vir hulle moes lewer.
7
Dat die respondent versuim het om hierdie verpligting na
te kom.
Dat, tot tyd en wyl die respondent sy vermelde
verpligting nagekom het, die respondent nie geregtig is op
enige vordering teen die appellant nie.
Ek sal vir doeleindes van die app
l ten gunste van die
appellant aanvaar dat die verhoorhof fouteer het wat betref die
rektif
kasie van klousule 7.
Na my mening het die verhoorhof tereg bevind dat die
appellant afstand gedoen het van enige reg wat hy mag gehad het dat
die respondent self, of tesame met die appellant, die betrokke kli
nte
moes versoek om 'n keuse uit te oefen. Ingevolge die ooreenkoms
sou die kennisgewing aan die kli
nte geskied in 'n vorm wat deur
albei partye goedgekeur sou word. Twee verskillende kennisgewings
8
is uitgestuur. Aan sommige kli
nte is die een kennisgewing gestuur
en aan ander kli
nte die ander kennisgewing. Die twee
kennisgewings is uitgestuur in die naam van die vennote van Coopers d.w.s. ook in die naam van die appellant wat op daardie stadium
een
van die vennote was. Die kennisgewings bevat nie 'n versoek dat 'n keuse tussen die respondent en die appellant uitgeoefen word nie.
Hulle is egter aan die appellant voorgel
en volgens Theron het
appellant hulle goedgekeur. Volgens appellant het hy hulle nie
goedgekeur nie maar het hy hulle ook nie afgekeur of enige beswaar
geopper nie. Die kennisgewings is klaarblyklik aan die appellant voorgel
as synde die respondent se voorstel ten aansien van die
kennisgewing wat deur die partye uitgestuur moes word. Deur nie
enige beswaar teen die inhoud van die kennisgewings te opper nie het
die appellant hulle na my mening stilswyend goedgekeur. Deur die
9
kennisgewings goed te keur het die appellant, tot die mate wat die
kennisgewings nie die kli
nte uitgenooi het om 'n keuse uit te oefen
nie, afstand gedoen van enige reg wat hy mag gehad het dat die
respondent die kli
nte uitdruklik moes versoek om 'n keuse uit te
oefen. Dat dit die geval is word gestaaf deur die feit dat appellant
nooit van die respondent verlang het om 'n ander kennisgewing uit
te stuur nie; nie in die be
digde verklaring ter opponering van die
summiere vonnis aansoek beweer het dat die respondent nie sy
verpligtinge ingevolge klousule 7 nagekom het nie; nie aanvanklik
hierdie verweer geopper het in sy verweerskrif nie; en dit eers gedoen
het toe die saak in April 1993 vir die eerste keer op die rol was vir
verhoor. Die appellant het op geen stadium die respondent versoek
om gevolg te gee aan die bepalings van klousule 7 en om
samewerking te verleen tot die uitstuur van 'n kennisgewing aan alle
10
kli
nte met 'n versoek om 'n keuse uit te oefen nie. Die appellant het
dit inderdaad in sy eie belang beskou dat die respondent nie 'n
uitnodiging aan kli
nte stuur om in die toekoms van hulle dienste
gebruik te maak nie. Die appellant het selfs 'n teeneis ingestel op die
basis dat die bedrag verskuldig deur hom ten opsigte van sy kli
nte se skulde en onvoltooide werk behoorlik bepaal is.
In ieder geval meen ek dat die verhoorhof tereg bevind
het dat voldoening deur die respondent aan die bepalings van
klousule 7 nie 'n voorvereiste was vir die afdwinging van 'n eis
ingevolge klousule 8.4 soos aangevoer deur die appellant nie. Die
appellant steun in hierdie verband op die beslissing in Ese Financial Services
(Pty) Ltd v Cramer
1973 (2) SA 805
(K) te 808H-809G. Te
809D-E s
Corbett R:
"For reciprocity to exist there must be such a relationship
11
between the obligation to be performed by the one party and
that due by the other party as to indicate that one was
undertaken in exchange for the performance of the other ..."
Die appellant betoog dat sonder die bied van 'n keuse
aan kli
nte die bedrag verskuldig deur die een of ander party nie
bereken kon word nie. Ek stem nie saam met hierdie be
oog nie.
Kli
nte kon in ieder geval 'n keuse uitoefen. Die bepaling dat die
partye 'n kennisgewing sou uitstuur waarin aan kli
nte 'n keuse
gebied word ten aansien van wie hulle werk in die toekoms moes
verrig en dat die kennisgewing deur be
de partye goedgekeur moes
word, het na my mening 'n reg aan elke party verleen om saam te
werk tot die uitstuur van so 'n kennisgewing en het nie 'n verpligting
op enige een van die partye gel
om dit te doen nie. Dit is so omdat
enige een van die partye sonder die medewerking van die ander party
gevolg kon gee aan die bepaling. Indien een party geen stappe sou
12
doen om so 'n kennisgewing uit te stuur nie en dit aan die ander
party sou oorlaat om dit te doen, indien hy dit wou doen, in sodanige
vorm as wat hy sou goeddink, kon hy hom nie daaroor bekla nie. In
hierdie geval voer die appellant ook nie aan dat hy enigsins benadeel
is deur die feit dat so 'n gesamentlike kenn
sgewing nie uitgestuur is
nie. Die appellant het trouens sy eie kennisgewing afsonderlik aan
die kli
nte gestuur.
Tydens die voorverhoorsamesprekings gehou deur die
partye het hulle onder andere soos volg ooreengekom:
"Indien die eiser gelyk gegee word in sy vertolking van die
kontrak, bevestig die verweerder dat onderhewig aan paragraaf
3 hieronder die eiser geregtig is op vonnis in die bedrag van
R438 240,13 tesame met rente daarop teen die voormelde
koers, maar dat rente slegs betaalbaar is op die bedrag van
R438 240,13 minus die bedrag van R180 000 synde die
omvang van die verweerder se kapitaalrekening by eiser."
Die onderskeie vertolkings van die partye is nie in
die
13
voorverhoornotule vermeld nie. Tydens die verhoor het dit geblyk
dat die vertolking ter sprake, die vertolking van klousule 8.3 was. Die
respondent het aangevoer dat slegs die kli
nte van appellant, wat
voor 30 September 1992 uitdruklik 'n keuse uitgeoefen het om by die respondent te bly, nie deur die appellant oorgeneem sou word nie
en
dat die bedrae deur hulle aan Coopers verskuldig en die waarde van
hulle onvoltooide werk afgetrek moes word van die bedrag deur die
appellant aan die respondent verskuldig ingevolge klousule 8.1. Die
appellant, daarenteen, se vertolking van die ooreenkoms was, en is
steeds, dat kli
nte, wat nie uitdruklik gekies het om by die appellant
te bly nie, by implikasie gekies het om by die respondent te bly en
dat die bedrae deur hulle aan Coopers verskuldig en die waarde van
hulle onvoltooide werk afgetrek moes word van die bedrag deur die
appellant aan die respondent verskuldig ingevolge klousule 8.1. Die
14
verhoorhof het die respondent gelyk gegee.
Namens die appellant word betoog dat kli
nte wat nie 'n
keuse aangedui het nie stilswyend gekies het dat respondent hulle
werk moes doen omrede hulle voor die uittrede van appellant uit die
vennootskap inderwaarheid kli
nte van die respondent en nie van
appellant was nie.
n hierdie verband verwys die appellant na die
kennisgewings, wat deur Coopers uitgestuur is, waarin kennis gegee
is dat die firma steeds van dieselfde adres sou praktiseer. Kli
nte
moes volgens appellant besef het dat hulle aanspreeklikheid vir gelde
verskuldig aan Coopers teenoor die respondent l
en dat die
respondent verantwoordelik was vir die behartiging van hulle
belange. By ontvangs van die onderskeie kennisgewings moes die
kli
nte volgens appellant aanvaar het dat, tensy hulle die appellant
sou nader met 'n uitdruklike versoek om voortaan hulle werk te doen,
15
die bestaande regsverhouding tussen hulle en die respondent sou
voortduur. Indien 'n kli
nt nie d
e appellant uitdruklik versoek het om
voortaan sy werk te doen nie volg dit, aldus die appellant, by
noodwendige implikasie, dat sodanige kli
nt die keuse uitgeoefen het
dat die respondent steeds sy werk moes behou.
Hierdi
betoog van die appellant misken die effek van
die uittrede van die appellant uit die vennootskap. Deur die appellant
se uittrede uit die vennootskap het die vennootskap tot 'n einde
gekom. 'n Nuwe vennootskap is wel gevorm maar die kli
nte van die
ou vennootskap het nie outomaties kli
nte van die nuwe vennootskap
geword nie en hulle skuld teenoor die ou vennootskap het nie
outomaties 'n skuld aan die nuwe vennootskap geword nie. Om kli
nte van die nuwe vennootskap
e word sou hulle die nuwe vennootskap moes kies en 'n kli
nte-verhouding met die nuwe
16
vennootskap moes aanknoop. 'n Aanvaarding deur 'n kli
nt dat, tensy
hy die appellant sou nader met die uitdruklike versoek om voortaan
sy werk te doen, sy bestaande regsverhouding met die ou vennootskap voortgesit word met die nuwe vennootskap sou 'n
foutiewe aanvaarding wees en kan nie beskou word as die uitoefening
van 'n keuse dat die nuwe vennootskap, en nie die appellant, voortaan
sy werk moes doen nie.
Na die ontbinding van die vennootskap het die kli
nte
van appellant nie 'n kli
nte-verhouding met hom of met die ander
vennote gehad nie. Ten einde so 'n verhouding aan te knoop moes die
kli
nte 'n keuse uitoefen. Alvorens 'n kli
nt sy keuse bekend gemaak
het, het hy geen keuse uitgeoefen nie. Die nie-uitoefening van 'n
keuse kan dus nie beskou word as by implikasie die uitoefening van
'n keuse dat die respondent die kli
nt se werk moes doen nie.
17
Die partye het ooreengekom dat, met sekere
uitsonderings, die waarde van onvoltooide werk gedoen vir appellant se kli
nte en die bedrae verskuldig deur kli
nte van die appellant,
deur appellant aan die respondent verskuldig sou wees. Deur so
ooreen te kom het die partye klaarblyklik van die veronderstelling
uitgegaan dat die appellant se Wi
nte hom, en nie die ander vennote
nie, sou volg, d.w.s dat die nie-uitoefening van 'n keuse dat die
respondent die kli
nt se werk moes doen daarop sou dui dat die
appellant dit moes doen. Indien die partye bedoel het dat die nie-
uitoefening van 'n keuse die uitoefening van 'n keuse ten gunste van
die respondent sou wees, sou hulle immers ges
het dat slegs die
bedrag van onvoltooide werk gedoen vir appellant se kli
nte en die
bedrag verskuldig deur kli
nte van appellant, wat verkies het dat
appellant hulle werk moes behou, deur appellant betaalbaar sou wees.
18
Dit volg dus dat die respondent ingevolge die
voorverhoornotule, onderhewig aan paragraaf 3 van die notule,
geregtig was op betaling van 'n bedrag van R438 240,13.
Paragraaf 3.2 van die voorverhoomotule het betrekking
op die appellant se aanspraak dat R61 831,66 van die debiete wat by
die bedrag van R438 240,13 ingesluit is, afgeskryf moes gewees het.
Die paragraaf lees soos volg:
"Eiser weet nie of die bedrag van R61 831,66 deur die eiser
volgens normale Coopers Theron praktyk afgeskryf sou word nie. Eiser se interpretasie van die ooreenkoms is dat
verweerder nie geregtig is op sodanige krediet nie. Indien
verweerder die Hof oortuig dat hy geregtig is op 'afskrywings
volgens normale Coopers Theron beleid', is eiser bereid om
sonder bewys daarvan toe te gee ter vermindering van die
geskilpunte dat dit 'n bedrag van R61 831,66 sou beloop."
Tydens die verhoor het die partye 'n verdere ooreenkoms
bereik wat soos volg bewoord is:
19
"Na aanleiding van die onsekerheid vervat in paragraaf 3.2 van
die re
l 37 Notule, word dit as volg vervang.
1.
Die eiser erken dat die items vermeld onder die hoof 'Afskrywings Volgens Normale Coopers Beleide' op pagina 69
van die pleitstukke volgens normale Coopers beleid afskryfbaar
is.
2.
Die eiser erken dat die voormelde bedrae onder die
voormelde items deur eiser afgeskryf sou word.
3.
Die eiser ontken dat die bedrag van R61 831,66 daarin
vermeld, uit hoofde van die ooreenkomste tussen die partye
bereik, van die verskuldigde bedrag deur die verweerder aan
die eiser verskuldig (indien enige) afgetrek kan word.
4.
Die verweerder beweer dat die gemelde bedrag wel in
berekening gebring kan word."
Volgens Theron het die bedrae uitstaande ten opsigte van
appellan
se kli
nte swak vergelyk met die van die res van die
Kimberley kantoor. Die aangeleentheid is op 'n vergadering van die
Kimberley vennote bespreek. Die uiteinde daarvan was dat die
appellant besluit het om te bedank altematiewelik om 'n verplasing
na 'n ander kantoor te aanvaar. Die sentrumbestuur en die twee
20
besturende vennote van Coopers het die saak oonveeg en het opdrag
gegee aan Visagie, Dreyer en Theron om die saak verder te
ondersoek. Theron het 'n gedetailleerde ontleding van die debiteure-
en onvoltooide werkle
rs van die Kimberley kantoor per vennoot laat
doen met die oog op die appellant se posisie. Die rekords
waarvolgens die opsomming gedoen is, is gedateer 19 Mei 1992. Op
3 Junie 1992 was die inligting gereed en het Visagie, Dreyer en
Theron bymekaargekom. Volgens Theron het hy, Visagie en Theron
op 'n strategie besluit en al wat toe nog moes plaasvind was om in
terme van die strategie tot 'n ooreenkoms met die appellant te kom.
Theron het egter nie geopenbaar wat die strategie was waarop besluit
is nie.
Volgens Theron het die appellant toe by hulle aangesluit.
Visagie het aan hom uit elke risikogroep-kli
nte steekproefvrae
21
gestel. Hierdie getuienis strook met die getuienis van die appellant.
Volgens die appellant is baie oorsigtelik gehandel met sekere
wesenlike syfers ten einde Visagie en Dreyer agtergrond te gee oor
sekere kli
nte. Nieteenstaande sy getuienis dat Visagie steekproefvrae
gestel het, het Theron getuig dat die spesif
eke vraag wat gevra is,
was welke van hierdie risiko-kli
nte werklik 'n risiko was waarop die
appellant se oorhoofse antwoord was dat daar geen risiko was nie. Hy
het voortgegaan om te getuig dat Visagie die appellant herhaaldelik
gevra het of daar nog risiko's was op die betrokke kli
nte-basis en dat
appellant herhaaldelik bevestig het dat daar geen probleem was met
die debiteure en debiete ten aansien van onvoltooide werk nie met die
uitsondering van die skuld van NCK Hydraulics. Later het hy bygevoeg dat Dreyer toegestem het dat die skuld van NCK
Hydraulics afgeskryf kon word. Hierdie gesprek het volgens Theron
22
plaasgevind voordat aan die appellant te kenne gegee is dat sy
bedanking aanvaar word en voordat die voorwaardes waarop die
appellant sou uittree, beding is. Theron se getuienis lees soos
volg:
"U Edele, nadat herhaalde bevestiging verkry is dat daar geen
afskrywings op verweerder se verantwoordelikhede ter sprake
is nie, behalwe vir NCK Hydraulics, het mnr. Visagie aan verweerder ges
ons gaan jou bedanking aanvaar onder die
volgende voorwaardes:
1.
Jy vat hierdie hele lys kli
nte.
2.
Ons
HOF
: O. Nou maar watter kli
nte moes meneer, is meneer
- Die waarvoor mnr. Pretorius verantwoordelik was en
verantwoordbaar was vir die Grma, teenoor die firma. Met
ander woorde, alle kli
nte geklassifiseer onder sy naam.
MNR. VAN ROOYEN
: Maar mnr. Theron, dit is die
gemeensaak, dit is waaroor in die Re
l 37 ooreengekom het,
dit is die R700 000-'odd' en ek kan net vir u verwys dit is die
ronde bedrag waarop ons op die ou end ooreengekom het, nie
bewys moet word nie in die Re
l 37 en ek vat nou rowwe
syfers net. Dit is die R700 000,00 en iets, is dit reg? - Korrek
U Edele.
23
MNR. LA COCK
:
(E)k het geen beswaar teen wat die
mondelingse onderhandelinge was rondom die gee van
kennisgewing aan kli
nte nie. Maar hierdie getuienis van
watter kli
nte jy vat, watter kli
nte ons hou, U Edele, ek maak
beswaar daarteen en ek vra dat dit uit die rekord geskrap sal
word.
HOF
: Maar die getuienis, soos Advokaat La Cock nou betoog,
die getuienis wat mnr. Theron nou gec, kan net in ag geneem
word, die onderhandelings kan net in ag geneem word om te
bepaal oor die rektiGkasiegedeelte.
MNR. VAN ROOYEN
: Oor die rektifikasie, dit is so. U
Edele, ek gee dit toe
HOF
:
Maar die getuienis, so verstaan ek mnr. La Cock se
argument, is, kan nie gebruik word om byvoorbeeld die res van
die kontrak te interpreteer nie.
MNR. VAN ROOYEN
: Hy kan nie, om dit te vertolk nie U
Edele, ek gee dit toe,
"
Die getuienis van Dreyer het soor
gelyk verloop. Volgens
hom is die appellant ingeroep nadat hy, Visagie en Theron die saak
bespreek het en op die vraag wat toe gevra en ges
is, het hy soos
24
volg geantwoord:
"Dit kom daarop neer in wese dat mnr. Visagie ons sienswyse
van hoe ons graag die saak sou wou oplos, is aan die
verweerder oorgedra. Met ander woorde, dat ons stel voor dat
hy die hele pakket kli
nte met die risiko's daaraan verbonde en
die bedrae wat verskuldig is, oorneem vir sy eie rekening."
Namens die appellant is weer eens beswaar gemaak teen die aanbied van getuienis oor die onderhandelinge andersins as in
soverre dit betrekking gehad het op die rektifikasie en weer eens het
die respondent se advokaat aangedui dat die getuienis aangebied word op die basis dat dit toelaatbaar is ten aansien van die rektifikasie
geskilpunt.
Betreffende die bespreking aangaande die lys van
debiteure het Dreyer soos volg getuig:
"Wat het julle met hom gemaak of wat het mnr. Visagie met
hom gemaak?
—
Ons het die dokument gebruik om te probeer
bepaal wat is die aard van verhaalbaarheid van die debiteure.
23
Goed. - Dit is 'n lys van debiteure.
Nou het julle dit toe via mnr. Pretorius, die verweerder,
bepaal?
—
Ek onthou dat mnr. Visagie het pertinent vrae gevra
rondom die verhaa
baarheid. Hy was duidelik daarop uit om
deur verdere inligting te kry, die verhaalbaarheid van die
rekenings te probeer bepaal.
Nou wat s
die verweerder van die verhaalbaarheid toe?
—
Die
verweerder se reaksie daarop was dat die stel debiteure
behalwe, met die uitsondering van een wat ek prominent
onthou, almal verhaalbaar is."
Volgens Dreyer het hy toe toegestem dat die skuld van
NCK Hydraulics afgeskryf word.
Soos reeds gemeld, het appellant getuig dat Visagie 'n
kort oorsig wou h
van sekere kli
nte wat by name genoem is. Alhoewel NCK Hydraulics se naam nog op die lys was, was die
skuld van NCK Hydraulics, volgens appellant, Gsies reeds afgeskryf
op 3 Junie 1992. Die appellant het getuig dat, toe hy by die
vergadering ingestap het, hy nie kennis gedra het van die strategie
26
van die respondent nie en dat, toe die kli
nte bespreek is, nie aan
hom gemeld is wat die doel van die oorsig was nie. Hy het die
stelling deur respondent se advokaat dat maandeliks afskrywings
gedoen is, beaam en het bygevoeg:
"Die op- en afskrywings wat daar maandeliks gedoen is, het
hoofsaaklik gegaan oor die kli
nte wat gedurende daardie
betrokke maand gefaktureer is. Dit is moontlik dat daar
tussentydse fakture ook uitgemaak is waar die werk oor 'n
aantal maande gestrek het. Alle afskrywings is derhalwe nie
elke maand gedoen nie."
Die appellant het verder getuig dat dit nie moontlik was
om in 'n vergadering, van die aard van die vergadering wat gehou is
op 3 Junie 1992, te bepaal wat die presiese afskrywings op elke
kli
nt se rekening was nie. Dit kon volgens hom slegs gedoen word
indien in detail op elke kli
nt se rekord ingegaan word. Hy het
ontken dat hy enige waarborg gegee het dat daar geen afskrywings
27
sou wees nie.
Die respondent voer aan dat ooreengekom is dat geen
afskrywings anders as die van die skuld van NCK Hydraulics gedoen sou word nie. Die appellant ontken dat so 'n ooreenkoms aangegaan
is.
Die verhoorhof het bevind dat die partye voor
ondertekening van die skriftelike ooreenkoms ooreengekom het dat
daar nie verdere afskrywings sou wees nie en dat die bedrag van
R61 831,66 nie afgeskryf kon word nie.
Daar is geen rede om nie appellant se getuienis te
aanvaar dat hy, toe hy by die vergadering ingestap het, nie kennis
gedra het van die strategie van die respondent nie en dat toe die
kli
nte bespreek is nie aan hom gemeld is wat die doel van die oorsig
was nie. Verder is die getuienis van appellant, dat dit nie moontlik
28
was, in 'n vergadering van die aard wat gehou is op 3 Junie 1992, om
te bepaal wat die presiese afskrywings op elke kli
nt se rekening was
nie en dat dit slegs gedoen kon word nadat in detail op eike kli
nt se
rekord ingegaan is, waarskynlik waar. Appellant is waarskynlik
bygestaan deur assistente en tensy hy versoek is om hom voor te
berei in hierdie verband kon hy beswaarlik in 'n posisie gewees het
om die verhaalbaarheid van alle debiete, insluitende debiete ten
opsigte van onvoltooide werk, te waarborg.
Op die getuienis is daar in ieder geval geen sprake van
'n ooreenkoms soos beweer nie. Op sowel Theron en Dreyer se
weergawe het die appellant te kenne gegee dat, met die uitsondering
van die skuld van NCK Hydraulics, alle debiete verhaalbaar was.
Volgens Theron het appellant dit herhaalde male gedoen. Theron het wel te kenne gegee dat ooreengekom is dat geen verdere afskrywings
29
gedoen sou word nie maar dit is duidelik dat hy nie wou te kenne
gee dat uitdruklik so ooreengekom is nie. Sy getuienis da
so
ooreengekom is, is gebaseer op die voormelde getuienis dat appellant
sou ges
het dat alle debiete verhaalbaar was. Stawing dat dit die
geval is blyk uit die briefwisseling van die partye ten aansien van die
afskrywings waarop die appellant aanspraak gemaak het. Op 18
Augustus 1992 het Theron naamlik soos volg aan die appellant
geskryf:
"Met verwysing na u skrywes van 16 Julie en 10 Augustus
1992 waarby u sekere aansuiwerings teen debiteure en
onvoltooide werk soos op 30 Junie 1992 aan ons voorstel,
wens ons u aandag daarop te vestig dat sodanige aansuiwerings nie sonder die Grma se goedkeuring sal kan plaasvind nie. Ook
het u persoonlik, so onlangs as 3 Junie 1992 aan die firma bevestig dat, met die uitsondering van NCK Hydraulics, die
Grma geen risikos op of debiteure of onvoltooide werk op
kli
nte waarvoor u verantwoordelik was het nie."
In die brief word nie beweer dat 'n ooreenkoms
30
aangegaan is t.o.v. debiteure of onvoltooide werk nie.
Theron se getuienis onder kruisondervraging, dat op 3
Junie 1992 ooreengekom is met verweerder "by herhaalde
bevestiging
deur homself, dat hy geen verdere afskrywings op sy debiteure en
onvoltooide werk versoek" kan, in die lig van sy vroe
re getuienis
oor wat ges
is en ook in die lig van die inhoud van die voormelde
brief, bloot 'n afleiding wees wat Theron gemaak het uit die feit dat
die appellant sou ges
het dat alle debiete verhaalbaar was.
Ten einde 'n ooreenkoms, uitdruklik of stilswyend, daar
te stel moes beide die appellant en die respondent die bedoeling
gehad het om te kontrakteer. Uit die voorgaande getuienis blyk dit
dat op die stadium toe die appe
lant, hetsy in die algemeen, soos
getuig deur Theron, hetsy ten aansien van besondere kli
nte, soos
getuig deur die appellant, inligting in verband met debiteure verskaf
31
het, n
g die appellant n
g die respondent die bedoeling gehad om te
kontrakteer. Eers daarna het Visagie te kenne gegee dat die
oorblywende vennote die appellant se bedanking sou aanvaar onder
sekere voorwaardes en is die terme van die ontbindingsooreenkoms
beding. Geen ooreenkoms, hetsy uitdruklik hetsy stilswyend, dat
geen afskrywings gedoen sou word kon voordat oorgegaan is tot die
bedinging van die terme van die ontbindingsooreenkoms tot stand
gekom het nie.
Volgens Theron se getuienis was dit vir hom en sy mede
vennote belangrik om te weet of daar nog afskrywings was wat
gedoen moes word. Sou daar nog afskrywings wees sou hulle
anders opgetree het en sou die ooreenkoms anders gelyk het aldus
Theron. Die feit dat dit vir die ander vennote belangrik was om te
weet of daar nog afskrywings was wat gedoen moes word, verander
32
nog geensins aan die feit dat, toe die afskrywings bespreek, is die
partye geensins besig was met die onderhandeling van 'n ooreenkoms
nie. Ten beste vir die respondent het die appellant 'n wanvoorstelling
gemaak wat die respondent beweeg het om die ontbindings-ooreenkoms te sluit.
In ieder geval kon 'n stelling op 3 Junie 1992,
verwysende na 'n staat gedateer 19 Mei 1992, dat alle debiete vereffen was, ten beste vir die respondent, tot gevolg h
'n
stilswyende ooreenkoms dat geen afskrywings op daardie datum
nodig was nie. So 'n stelling kon nie tot gevolg h
'n stilswyende ooreenkoms dat geen afskrywings in die toekoms nodig sou word nie.
Op die stadium toe die stellings gemaak sou gewees het, was nog
geen besluit geneem dat appellant uit die vennootskap sou tree nie.
Appellant het voorheen te kenne gegee dat hy op 30 September 1992
33
uit die vennootskap sou tree of dat hy 'n verplasing na 'n ander
kantoor sou aanvaar. Eers op 'n latere stadium, nadat die voormelde
stelling na bewering gemaak is, is ooreengekom dat appellant op 30
Junie 1992 uit die vennootskap sou tree. Verdere debiete sou
gevoeg word by die debiete volgens die staat gedateer 19 Mei 1992.
Afskrywings het maandeliks geskied. Dit is onwaarskynlik dat
appellant op 3 Junie 1992 sou te kenne gee dat daar geen
afskrywings sou wees tot op die datum waarop hy sou uittree wat
daardie datum ookal mog wees. Hy sou ditveral nie doen op 'n
stadium toe sy uittrede nie eers die onderwerp van bespreking was
nie.
Dreyer het in antwoord op die vraag of hy s
dat
uitdruklik ooreengekom is dat geen van die regstellings waarop die
appellant aanspraak maak in berekening gebring sou word nie, soos
34
volg geantwoord:
"(O)ns het nie die negatiewe ooreengekom nie. Ons het oor die
prys ooreengekom daardie dag en as jy oor die prys
ooreengekom het, hom vasgemaak het, sluit dit sekere goed
uit, onder andere hierdie regstellings. Ek s
dit was die
ooreenkoms volgens my."
Die terme van die ontbindingsooreenkoms wat beding is
nadat inligting betreffende debiteure bekom is en nadat Visagie ges
het dat appellant se bedanking aanvaar sou word onderhewig aan
sekere voorwaardes, is op skrif gestel. Ingevolge die skriftelike
ontbindingsooreenkoms sou Gnansi
le state opgestel word ingevolge
die normale en gewone gebruik van Coopers met dien verstande dat
die bedrae wat appellant se kli
nte aan Coopers geskuld het en die
waarde van onvoltooide werk van appellant se kli
nte soos op 30
Junie 1992 afonderlik openbaar sou word en deel van die sta
e sou
uitmaak. Gemelde bedrae sou die bedrae wat appellant aan die
35
respondent verskuldig was verteenwoordig onderhewig aan die
aftrekking van die bedrag wat ingevolge klousule 8.3 daarvan
afgetrek moes word.
Die prys waarop ooreengekom is, was dus die bedrag
wat appellant se kli
nte aan Coopers geskuld het en die waarde van
onvoltooide werk van appellant se kli
nte soos op 30 Junie 1992 soos getoon sou word in die finansi
le state wat ingevolge die normale en
gewone gebruik van Coopers opgestel sou word, onderhewig aan die
vermindering daarvan teweeggebring deur die uitoefening van 'n
keuse deur kli
nte ten gunste van die respondent. Die partye het
uitdruklik ooreengekom dat die items waaruit die bedrag van R61 831,66 saamgestel is volgens normale Coopers beleid
afskryfbaar was en dat die bedrae inderdaad deur die respondent
afgeskryf sou word. Die prys waarop ooreengekom is, het gevolglik
36
nie afskrywings waarop appellant aanspraak maak uitgesluit nie.
Dit volg dat ook ingevolge Dreyer se getuienis geen
ooreenkoms bereik is dat geen verdere afskrywings gedoen sou word
nie.
Daar is dus nie getuienis dat ooreengekom is dat daar nie
verdere afskrywings sou wees nie en dat die bedrae waaruit die
bedrag van R61 831,66 saamgestel is nie afgeskryf sou word nie. In
ieder geval sou enige getuienis van 'n voorafgaande mondelingse
ooreenkoms dat bedrae, wat volgens Coopers beleid afskryfbaar was
en normaalweg afgeskryf sou word, nie afgeskryf sou word nie, in
stryd met die skriftelike ooreenkoms en gevolglik ontoelaatbaar wees.
Dit sou die geval wees selfs indien aanvaar sou word dat die partye
nie hulle gehele ontbindingsooreenkoms op skrif wou stel nie
(Johnston v Leal
1980(3) SA 927(A) te 944C). Soos hierbo
37
aangetoon het die respondent se advokaat gedurende die verhoor
toegegee dat getuienis ten aansien van die onderhandelinge oor die
voorwaardes waaronder die appellant uit die vennootskap sou tree
ontoelaatbaar was en is sodanige getuienis aangebied as synde
relevant tot die rektifikasiegeskilpunt. 'n Bepaling wat in stryd is met
'n bepaling in die skriftelike ooreenkoms kan natuurlik ook nie 'n
ge
mpliseerde term van die skriftelike ooreenkoms wees nie.
Die respondent het tydens die aanhoor van die app
l vir
die eerste keer aangevoer dat die appellant in sy pleit erken het dat
die partye mondelings ooreengekom het dat alle debiete van kli
nte
wat deur appellant hanteer is verhaalbaar was. Ek stem nie saam met
hierdie betoog nie. In paragraaf 3 van die deklarasie het die
respondent beweer dat 'n deels mondelinge deels skriftelike
ooreenkoms aangegaan is. In paragraaf 6.2 het die respondent
36
beweer dat by die sluit van die mondelinge gedeelte van die
ooreenkoms ooreengekom is dat NCK Hydraulics die enigste debiteur
was wat nie in die staat, wat voorberei moes word, getoon moes
word nie en dat alle debiete van kli
nte wat deur appellant hanteer
is, verhaalbaar was. In sy verweerskrif het die appellant in die
paragraaf waarin hy gehandel het met die bewerings in paragraaf 6.2
van die deklarasie, erken dat die partye ooreengekom het om die
debiet van NCK Hydraulics as slegte skuld af te skryf maar het hy beweer dat daardie ooreenkoms bereik is voor die sluiting van die
ontbindingsooreenkoms. In daardie paragraaf het die appellant nie
gehandel met die bewering aangaande die ander debiete nie en op
grond daarvan het die respondent betoog dat die bewering aangaande
die ander debiete erken is. Die betoog het egter uit die oog verloor
dat die appellant in paragraaf 2.1 van die verweerskrif d
e bewering
39
dat die ooreenkoms deels mondeling en deels skriftelik aangegaan is,
ontken het en beweer het dat die skriftelike ooreenkoms die geheel
van die ooreenkoms tussen die partye daargestel het. Tydens die
ondervraging van Theron het die respondent se advokaat ook
uitdruklik die hof meegedeel dat die mondelingse ooreenkoms in
geskil was. Dit was deurgaans een van die groot geskilpunte in die
saak soos ook blyk uit die gedeelte uit die voorverhoor notule en die
ooreenkoms tussen die partye wat hierbo aangehaal is.
Die mondelingse ooreenkoms is nie bewys nie. Dit volg
dus dat die ooreengekome bedrag van R438 240,13 verminder moes
word met R61 831,66 (R4 985,76 hiervan is tydens die verhoor
toegegee). Tydens die verhoor het die respondent ook toegegee dat
die bedrag van R438 240,13 verminder moes word met 'n bedrag van
R32 110,17 synde 'n bedrag deur debiteure aan die respondent betaal
40
maar wat die appellant toekom.
Die vonnisbedrag deur die verhoorhof toegestaan behoort
gevolglik met R56 845,90 verminder te word. Indien dit gedoen word
is die appellant wesenlik suksesvol in die app
l en is hy geregtig op
sy koste.
Ek sou gevolglik die app
l handhaaf met koste en die
bevel van die verhoorhof wysig deur die bedrag van R401 144,20
waar dit ookal in die bevel voorkom te vervang met die bedrag van
R344 298,30.
Laastens moet dit vermeld word dat die onderhawige
app
l verkeerdelik na hierdie Hof verwys is. Dit word duidelik deur
art 20(2)(a) van die Hooggeregshofwet 59 van 1959 neergel
dat
waar verlof verleen word om teen die uitspraak van 'n enkele regter
in 'n siviele geding te appelleer, daar gelas moet word dat die app
l
41
deur 'n volle hof verhoor word tensy die hof wat verlof verleen
oortuig is dat die betrokke regsvrae, feitegeskille of ander oorwegings
in die saak die aandag van hierdie Hof verg. Niks in die
onderhawige app
l het die aandag van hierdie Hof benodig nie. Die
advokate het nie net dit geredelik toegegee nie maar ook die feit dat
die vereistes van gemelde subartikel deur almal betrokke by die
aansoek om verlof in die Hof benede heeltemal oor die hoof gesien
is.
P
E
STREICHER
Wnd APP
LREGTER