S v Deetlefs (361/95) [1996] ZASCA 36 (28 March 1996)

80 Reportability
Criminal Law

Brief Summary

Criminal Law — Theft — Elements of theft — Appellant convicted of theft of diamonds after purchasing them from complainant — Appellant's claim of innocence rejected by court — Evidence from complainant and witnesses corroborated — Court finds appellant's version implausible — Conviction upheld. The appellant was convicted in the Regional Court for violating the Diamonds Act by purchasing uncut diamonds and subsequently stealing them from the complainant during a transaction. The complainant, an Angolan citizen, testified to the events leading up to the theft, supported by witness accounts. The appellant's defense was dismissed as implausible by the trial court, which found the complainant's testimony credible. The appeal against conviction was dismissed.

Comprehensive Summary

Summary of Judgment


1. Introduction


The matter concerned a criminal appeal to the then Appellate Division (now the Supreme Court of Appeal) against convictions and sentences imposed for conduct arising from a single episode involving 23 uncut diamonds. The appellant was Willem Johannes Deetlefs, and the respondent was the State.


The appellant was tried in the Bellville Regional Court, where he was convicted on two counts. The first count alleged a contravention of section 20 of the Diamonds Act 56 of 1986 on the basis that the appellant had bought uncut diamonds while not being authorised to do so. The second count alleged theft of the same diamonds, committed after the purported purchase agreement but before delivery could occur. Substantial custodial and financial penalties were imposed.


On appeal to the Cape Provincial Division, the convictions were upheld and the sentence on the theft count was confirmed, but the sentence on the statutory count was reduced. With leave, the appellant appealed further to the Appellate Division against both convictions and both sentences.


The general subject-matter of the dispute was twofold. First, it concerned factual disputes about what happened during the parties’ meetings and the credibility of witnesses in relation to the alleged theft. Second, it concerned a legal question of statutory interpretation and criminal fault: whether a person who never intended to buy but only created the appearance of a purchase in order to steal could nevertheless be convicted of “buying” under section 20.


2. Material Facts


The complainant, an Angolan citizen living in Kuilsrivier, asserted that he acquired the relevant 23 uncut diamonds in Angola in 1992 and returned with them to South Africa, initially intending to sell them later in Portugal. He later decided to sell them in South Africa after being introduced to the appellant as a prospective purchaser by a mutual acquaintance, André (since deceased).


At a first meeting at André’s home, attended by the complainant and his brother-in-law (Pires) on the one side and the appellant and a person named Mike on the other, the complainant presented the diamonds to the appellant. On the version accepted by the court, the appellant inspected them carefully (including weighing and confirming a total mass of 100 carats) and made an offer of US$60 000, which the complainant rejected, stating that his minimum price was US$95 000. The meeting ended without a concluded deal.


A second meeting was arranged a few days later. On the accepted evidence, the appellant requested to view the diamonds again in daylight, and the complainant drove the appellant to the complainant’s home while others remained behind at André’s house. At the complainant’s home, the appellant initially offered US$90 000, which was rejected, and then indicated acceptance of the complainant’s price of US$95 000.


The complainant’s version, corroborated in key respects by Pires and by the complainant’s wife, was that the parties then packaged the diamonds and sealed the parcel with masking tape, intending to mark it so that tampering would be detectable. The appellant created the impression that the purchase money was available in a bag he had brought earlier. While the complainant held the sealed parcel in his open hand and the complainant’s wife was briefly in the kitchen preparing coffee at the appellant’s request, the appellant snatched the parcel and ran out of the house. The complainant and his wife pursued him unsuccessfully; the appellant could not be located, and the complainant reported the matter to the police approximately two months later.


The appellant’s version differed materially. He claimed he was only asked to value diamonds and that the total mass was far lower (about 47 carats). He denied bringing a bag of money and denied agreeing to purchase. He further claimed that, at the complainant’s home, the complainant produced stones that were not genuine diamonds (suggesting substitution or deception), whereupon the appellant pushed the complainant away and fled.


The trial court accepted the complainant’s evidence as credible and rejected the appellant’s account as not reasonably possibly true. The Appellate Division proceeded on the same factual basis, emphasising that the case had to be assessed on the footing that the appellant’s true and continuous intention was to steal rather than to buy, and that any discussion of price and acceptance was a contrived device to facilitate the theft.


3. Legal Issues


The court was required to determine, first, a set of issues largely concerned with fact and credibility, namely whether the lower courts were correct to accept the complainant’s version (supported by Pires and the complainant’s wife) and to reject the appellant’s version, including the appellant’s challenge based on asserted contradictions between witnesses.


The central legal issue on the statutory count concerned the application of law to facts and statutory interpretation, namely the meaning of “buy” in section 20 of the Diamonds Act 56 of 1986 and, specifically, the content of the required mens rea. The key question was whether a conviction under section 20 required proof that the accused subjectively intended to buy, or whether it was sufficient that he objectively acted as if he were buying (creating an appearance of a purchase agreement), even though his true intention was to steal.


A further issue, concerning sentencing, involved the exercise of discretion: whether the sentence for theft was vitiated by misdirection or was disturbingly inappropriate, including whether the complainant’s unlawful possession of diamonds ought to have mitigated sentence and whether correctional supervision should have been imposed instead of direct imprisonment.


4. Court’s Reasoning


On the factual disputes, the court approached the appeal on the basis that interference with credibility findings is not warranted absent proper grounds. It considered the appellant’s submission that the magistrate erred in treating the complainant’s wife as corroborative because of differences between her testimony and the complainant’s regarding, among other things, the tape used, the amount offered, and whether the complainant had marked the package. The court treated these differences as not material, and as the kind of divergence that can be expected where a witness was not continuously present and did not maintain uninterrupted attention to all details. The court was not persuaded that the magistrate’s conclusion on this aspect was incorrect.


The court rejected the argument that Pires should have been treated as an accomplice requiring special caution. It emphasised that it had never been put to Pires that he was more than a spectator, and it found no basis on the record for treating him as an accomplice. Consequently, there was no reason to interfere with the magistrate’s favourable credibility assessment of Pires.


The court also identified several improbabilities in the appellant’s narrative. It considered it unlikely that André, purportedly the person who needed the valuation, would be absent from the critical inspection and absent again when the appellant allegedly returned to verify the diamonds. It regarded it as improbable that the appellant would determine the total mass and value of such significant stones without a scale. It also found the appellant’s explanation for sealing the parcel inconsistent with a mere valuation exercise: sealing made little sense if a future buyer still needed to inspect the stones. Finally, the claimed substitution of genuine diamonds with “slenters” (fakes) was treated as implausible on the appellant’s own account, particularly because he said the difference was immediately apparent without removing the stones from the bag, and because such a scheme would not sensibly advance the complainant’s interests, especially if André was supposedly the complainant’s agent.


Having accepted the complainant’s version and rejected the appellant’s, the court held that the theft conviction necessarily followed. The evidence supported that the appellant deliberately engineered the circumstances (including requests for a pen and coffee) to create a moment of opportunity to take the parcel and flee, and that the bag which created the impression of payment was later shown to be empty.


The more difficult question was the statutory count under section 20. The court noted that the parties accepted that the offence created by section 20 was not one of absolute liability; mens rea in the form of intention was an essential element. The court then analysed what the prohibited conduct was and what state of mind must accompany it.


The court emphasised that sections 19 and 20 are framed not as prohibitions on the conclusion of a “purchase agreement” but as prohibitions on the unilateral conduct of each party: section 19 prohibits “selling” and section 20 prohibits “buying”. Each party’s conduct is assessed separately, and the offence does not depend on the formation of a valid contract. In this respect the court referred to authority indicating that a “purchase” in the statutory sense may occur even if a valid contract does not come into being, for example because consensus is lacking on some basis or because the seller lacks capacity, provided that the would-be buyer intends to buy and assents to the essential terms. This analysis was reinforced by the statutory recognition of law enforcement “trap” arrangements in section 91(1) of the Diamonds Act, under which persons may be convicted despite the special investigative context.


However, the court distinguished between the absence of a need for a valid contract and the separate requirement that the accused must have intended to buy. It held that, on the facts accepted, the appellant never had such intention: his consistent intention was to steal, and he simulated a bargain only to create the opportunity for theft.


The court then considered earlier decisions dealing with similar statutory prohibitions in the context of raw gold and the use of traps. It discussed differing approaches in the Transvaal decisions and addressed the reasoning in S v Ohlenschlager 1992 (1) SACR 695 (T), where an objective, contract-like approach was adopted, treating it as sufficient that the accused acted as if entering the prohibited transaction, with the accused’s concealed contrary intention treated as irrelevant. The court rejected that approach for the present statutory context. It reasoned that the objective approach in contract law is directed at protecting induced reliance, but there is no comparable rationale in section 20, which does not aim to protect reliance interests but to prohibit unauthorised buying. On the court’s interpretation, reading section 20 as if it prohibited “acting as though one is buying” would impermissibly alter the statutory language.


Accordingly, the court concluded that a conviction under section 20 required proof that the accused had the subjective intention to buy (within the statutory meaning). Since the appellant lacked that intention, he could not be convicted of contravening section 20 on the accepted factual basis, despite his outward conduct creating the impression of a purchase.


On sentence for theft, the court rejected the submission that the complainant’s unlawful possession of the diamonds should mitigate punishment. It considered that this did not lessen the appellant’s moral blameworthiness and that the appellant had exploited the circumstances to commit a carefully planned theft. The court also noted that the magistrate had considered correctional supervision but decided against it in light of all circumstances, and that no misdirection was shown. The sentence was not so severe as to justify appellate interference.


5. Outcome and Relief


The appeal against the conviction on count 1 (contravention of section 20 of the Diamonds Act 56 of 1986) succeeded. The conviction and sentence on that count were set aside.


The appeal against the conviction on count 2 (theft) was dismissed. The appeal against the sentence imposed on the theft count was also dismissed, and the sentence on count 2 remained in place.


No separate order as to costs was made in the judgment.


Cases Cited


R v Goldflam 1904 TS 794.


R v Rubenstein and Others 1949 (1) SA 15 (A).


S v Sellem [1992] ZASCA 48; 1992 (2) SA 795 (A).


S v De Bruyn 1992 (2) SACR 574 (Nm).


S v Aldridge and Another 1991 (1) SACR 611 (C).


S v Tsochlas 1974 (1) SA 565 (A).


R v B 1952 (3) SA 265 (W).


R v Salmonson and Another 1960 (4) SA 748 (T).


S v Ohlenschlager 1992 (1) SACR 695 (T).


Adonis v Die Staat 1964 (2) PH H166 (400–401).


Legislation Cited


Diamonds Act 56 of 1986, sections 1 (definition of “buy”), 19, 20, 40(1)(b), 82(a), and 91(1).


Wet 15 van 1898 (Transvaal), section 142.


Transvaalse Goudwet 35 van 1908, section 113.


Wet op Mynregte 20 van 1967, section 143(1).


Rules of Court Cited


No rules of court were cited in the judgment.


Held


The court upheld the trial court’s acceptance of the complainant’s evidence and rejection of the appellant’s version, finding the appellant’s account materially improbable and the alleged contradictions between the complainant and his wife not material. The theft conviction was therefore confirmed.


On the statutory count, the court held that a contravention of section 20 of the Diamonds Act 56 of 1986 requires subjective intention to buy an uncut diamond within the statutory meaning. Where the accused’s true and continuous intention is to steal, and the apparent negotiations are a mere contrivance to facilitate theft, the required intention to buy is absent and section 20 is not contravened. The conviction and sentence on count 1 were set aside.


The court further held that the complainant’s unlawful possession of the diamonds did not materially mitigate the appellant’s blameworthiness for theft, and that the custodial sentence imposed for theft disclosed no misdirection and was not so severe as to warrant interference.


LEGAL PRINCIPLES


The judgment applied the principle that, where a statutory offence is not one of strict or absolute liability, mens rea is an essential element, and the required content of that mens rea must be determined by interpreting the statute and identifying the nature of the prohibited conduct.


In interpreting section 20 of the Diamonds Act 56 of 1986, the judgment applied the principle that the statute prohibits the unilateral conduct of “buying” rather than the conclusion of a valid sale contract. The existence of a valid and enforceable purchase agreement is therefore not a prerequisite for liability; however, the would-be purchaser must still have the subjective intention to buy (and must assent to the essential terms) for the prohibited act to occur.


The judgment further applied the principle that an objective, contract-law style approach to intention—treating a party’s undisclosed contrary intention as irrelevant because of outward manifestations—is not automatically transferable to statutory criminal prohibitions of conduct, particularly where the statute is not concerned with protecting reliance or induced belief. For section 20, “acting as if buying” is not equivalent to “buying” where the accused lacked the intention to purchase.


On sentence, the judgment applied the principle that appellate interference with sentence requires misdirection or a sentence so disproportionate that it warrants intervention, and that the unlawfulness of a complainant’s possession does not necessarily mitigate an offender’s moral blameworthiness where the offender deliberately exploits that situation to commit a planned theft.

About SAFLII
Databases
Search
Terms of Use
RSS Feeds
South Africa: Supreme Court of Appeal
SAFLII
>>
Databases
>>
South Africa: Supreme Court of Appeal
>>
1996
>>
[1996] ZASCA 36
|

|

S v Deetlefs (361/95) [1996] ZASCA 36 (28 March 1996)

Saak nr 361/95
IN DIE HOOGGEREGSHOF VAN SUID-AFRIKA (APP
LAFDELING)
In die saak tussen:
WILLEM JOHANNES DEETLEFS
APPELLANT
-en-
DIE STAAT
RESPONDENT
CORAM: E M GROSSKOPF, VIVIER, F H GROSSKOPF
SCHUTZ ARR et PLEWMAN Wnd AR.
VERHOOR: 5 Maart 1996.
GELEWER: 28 Maart 1996.
UITSPRAAK
VIVIER AR/
2
VIVIER AR:
Die appellant is in die Streekhof in Bellville op twee
aanklagte skuldig bevind : eerstens dat hy art 20 van die Wet op Diamante 56 van 1986 ("die Wet") oortree het deurdat hy
23 ongeslypte diamante van ene Victor Azevedo ("die klaer") gekoop het (aanklag 1) en tweedens dat, nadat die koopooreenkoms
aangegaan is maar voor lewering kon geskied, hy dieselfde diamante van die klaer gesteel het (aanklag 2). Op aanklag 1 is die appellant
'n boete van R50 000 of 12 maande gevangenisstraf, plus 'n verdere 18 maande gevangenisstraf wat vir 5 jaar op sekere voorwaardes
opgeskort is, opgel
en op aanklag 2 is hy tot 4
jaargevangenisstraf, waarvan 1
jaar vir 5 jaar op sekere voorwaardes opgeskort is, gevonnis. Op app
l na die Kaapse Provinsiale Afdeling is die skuldigbevindings sowel as die vonnis op aanklag 2 gehandhaaf maar die vonnis op aanklag
1 is tersyde gestel en vervang met 'n boete van R25 000 of 6 maande
3
gevangenisstraf plus 'n verdere 18 maande gevangenisstraf wat vir 5 jaar op sekere voorwaardes opgeskort is. Met die nodige verlof
appelleer die appellant na hierdie Hof teen die skuldigbevindings en vonnisse op beide aanklagte.
Die klaer is 'n Angolese burger wat sedert ongeveer 1975 permanent in Kuilsrivier woon. Sy getuienis was dat hy gedurende 1992 tydens
'n besoek aan Angola die betrokke diamante, met 'n gesamentlike massa van 100 karaat, vir die bedrag van ongeveer $90 000 gekoop
het. In Angola is die handel in ongeslypte diamante tussen Angolese burgers nie verbode nie. Toe hy voorheen in Angola gewoon het,
het hy heelwat ondervinding en kennis van diamante opgedoen en hy ken die verskil tussen egte en onegte stene. Gedurende Desember
1992 het hy na Suid-Afrika teruggekeer en sy aanvanklike plan was om later die diamante in Portugal te gaan verkoop. Nadat 'n vriend
4
van hom, ene Andr
, wat sedertdien oorlede
s, die appellant as 'n voomemende koper gedurende die eerste week van Februarie 1993 aan hom voorgestel het, het hy egter besluit
om die diamante hier te verkoop. Die ontmoeting het volgens afspraak een aand in Andr
se huis, nie ver van Kuilsrivier af nie, plaasgevind. Die klaer was vergesel van sy swaer, Alberto Pires, terwyl ene Mike saam met
die appellant was. In die kombuis waar almal van hulle behalwe Andr
teenwoordig was, het die klaer die diamante in 'n klein dosie aan die appellant oorhandig wat dit een vir een sorgvuldig deur 'n
vergrootglas ondersoek, daarna op *n diamantskaal geweeg en die totale massa van 100 karaat bevestig het. Hy het 'n aanbod van $60
000 vir die diamante gemaak wat die klaer verwerp het met die woorde dat sy minimum prys $95 000 is. Die klaer het die diamante geneem
en hy en Pires is daar weg.
5
Die klaer het voorts getuig dat Andr
'n paar dae later 'n tweede ontmoeting by sy huis met die appellant gere
l het. Die appellant het toe gevra om weer na die diamante te kyk en sy rede was dat hy ongelukkig was oor die geel kleur van sommige
daarvan en dit in die daglig wou sien. Die klaer het nie die diamante by hom gehad nie en hy het die appellant toe in sy voertuig
na sy huis in Kuilsrivier geneem om na die diamante te kyk terwyl Pires en Mike, wat ook by die tweede ontmoeting by was, by Andr
se huis agtergebly het.
Volgens die klaer het hy in sy huis die d
amante aan die appellant gegee wat dit slegs met die blote oog besigtig het en hom toe $90 000 daarvoor aangebied het. Die klaer het
die aanbod van die hand gewys waama die appellant ges
het dat hy die klaer se prys van $95 000 sou aanvaar. Daar is verder besluit om die diamante in 'n pakkie op te maak en dit met maskeerband
te se
l
wat hulle sou merk sodat mens later kon sien indien daar intussen met die pakkie gepeuter is. Die klaer het aanvaar dat die koopsom
in 'n briewetas was wat die appellant die dag by Andr
se huis gehad en daar gelaat het. Die appellant het die diamante in 'n plastieksakkie gesit en in 'n klein pakkie opgerol, maskeerband
wat die klaer se seun intussen gaan koop het, 'n paar keer om die pakkie gedraai, dit met 'n pen gemerk en dit daama aan die klaer
oorhandig met die versoek dat hy sy eie merk daarop maak. Toe hy die pakkie aan die klaer gee, het die appellant vir 'n koppie koffie
gevra en die klaer se vrou, wat op daardie stadium by hulle was, is toe na die kombuis om die koffie te maak. Terwyl die klaer met
die pakkie in die oop hand staan, het die appellant dit skielik uit sy hand gegryp en by die huis uitgehardloop. Die klaer en sy
vrou het die appellant tevergeefs agtemagesit. Alle pogings om hom op te spoor was vrugteloos en na twee maande
7
het die klaer die saak by die polisie aangegee.
Pires het die klaer se getuienis bevestig dat by die eerste geleentheid die appellant die diamante een vir een onder 'n vergrootglas
bekyk, op 'n skaal geweeg, berekenings op 'n sakrekenaar gedoen en uiteindelik 'n aanbod van $60 000 vir al 23 stene gemaak het.
Hy het verder bevestig dat die klaer ges
het dat hy nie die aanbod kan aanvaar n
e en dat sy prys $95 000 is. Pires het ook bevestig dat by die tweede ontmoeting in Andr
se huis die appellant met 'n swart tas opgedaag en gevra het om die stene in die daglig te sien en dat hy en die klaer toe na laasgenoemde
se huis is om na die stene te kyk terwyl die ander in Andr
se huis gewag het. Ongeveer 'n uur later het hy gehoor dat die stene weg is en hy het later die dag vir die klaer gehelp soek na
die appellant.
Die klaer se vrou het getuig dat sy die betrokke dag besig
8
was om die motor voor die huis te was toe die appellant en die klaer daar aankom. Sy het kort-kort by die huis ingegaan en deur die
eetkamer geloop waar die klaer en die appellant besig was en het gedeeltes van hulle gesprek gehoor. Sy het gesien dat die klaer
die diamante uit 'n papiersakkie haal en op die eetkamertafel plaas en dat die appellant daama kyk. Sy het gehoor dat hulle oor 'n
prys praat en dat die appellant uiteindelik ingewillig het om die klaer se prys te betaal. Sy het ook gehoor dat die appellant die
stene in *n pakkie wou opmaak en dat hy vir maskeerband vra. Sy het 'n rol plastiese kleefband in die kombuis gaan haal maar die
appellant was nie daarmee tevrede nie en haar seun is toe gestuur om maskeerband te gaan koop wat die appellant om die pakkie diamante
gedraai het. Hy het die pakkie met 'n pen gemerk en wou toe nog 'n ander kleur pen h
. Sy het haar seun gestuur om 'n ander pen te kry. Die appellant het toe 'n koppie koffie
9
gevra en sy is na die kombuis om die koffie te maak. Vanuit die oop-plan kombuis het sy gesien dat die appellant by die eetkamertafel
opstaan en sy skoen vasmaak. Op daardie stadium het die klaer die pakkie in sy hand gehad terwyl hy vir die ander pen wag. Die appellant
het skielik die pakkie uit die klaer se hand gegryp en by die voordeur uitgehardloop. Die klaer het agter die appellant aangehardloop
en sy het hulle in die motor gevolg maar die appellant het spoorloos verdwyn.
Die appellant se getuienis was dat hy in Warrenton, wat hy as 'n diamant-w
reld beskryf het, in 'n familie van diamant-delwers grootgeword het, dat hy self kennis het van diamante en dat hy van tyd tot tyd
handel dryf in geslypte diamante. Hy is deur Mike gevra om sekere diamante te waardeer wat Andr
namens die klaer sou verkoop. Vir daardie doel is hy en Mike die eerste geleentheid na Andr
se huis waar hy die klaer en Pires
10
ontmoet het. By die kombuistafel het die klaer 23 egte, ongeslypte diamante te voorskyn gehaal en voor hom neergesit en hy het dit
een vir een onder 'n vergrootglas bekyk, elkeen se gewig geskat en dit op 'n stukkie papier neergeskryf. Die totale massa van die
stene was ongeveer 47 karaat. Hy het nie 'n diamantskaal by hom gehad nie. Hy het sy berekenings gedoen en 'n totale waarde van tussen
R60 000 en R90 000 op die diamante geplaas wat hy later aan Andr
, wat nie in die kombuis teenwoordig was nie, gegee het. Die klaer het ges
dat sy waardasie te laag was. Daama is hy en Mike daar weg. 'n Paar dae later het Andr
hom gevra of hy seker was van sy waardasie en hy het toe ges
dat hy die diamante in die daglig wo
sien ten einde heeltemal seker te maak. Vir hierdie doel is hy en Mike weer na Andr
se huis toe waar hulle weer die klaer en Pires gekry het. Hy het nie 'n briewetas by hom gehad soos deur die
11
klaer en Pires getuig nie. Daarvandaan is hy en die klaer na laasgenoemde se huis om na die diamante te kyk. Daar het hulle by die
eetkamertafel gaan sit en die klaer het voorgestel dat hy 'n rol plastiese kleefband wat op die tafel gel
het, kan gebruik om die pakkie diamante te verse
l nadat hy daama sou gekyk het. Die appeUant het ges
dat dit nie sal werk nie omdat 'n mens nie daarop merke kan maak nie. Die klaer het sy seun gestuur om 'n rol maskeerband te gaan
koop. Daama het die klaer 'n geel plastieksakkie gaan haal en voor hom kom neersit. Die appellant het met sy vinger daarin gekrap
en kon dadelik sien dat die stene daarin nie egte diamante was nie. Toe hy dit vir die klaer s
het die klaer 'n aggressiewe houding ingeneem. Hy het die klaer weggestoot en by die voordeur uitgehardloop na sy huis wat ongeveer
een kilometer van die klaer se huis af is.
Die landdros het die getuienis van die klaer as geldofwaardig
12
aanvaar en di
van die appellant verwerp as so onwaarskynlik dat dit nie redelik moontlik waar kan wees nie. Pires, wat die klaer op wesenlike aspekte
staaf, het die landdros veral gunstig be
ndruk. Die landdros het bevind dat die klaer se getuienis ook deur di
van sy vrou gestaaf word. Hy het die verskille tussen die klaer en sy vrou se getuienis ontleed en tot die slotsom gekom dat dit
nie afbreuk doen aan die klaer se geloofwaardigheid nie en daaraan toe te skryf is dat sy nie die heeltyd teenwoordig was en haar
volle aandag gegee het aan wat tussen die klaer en die appellant gebeur het nie.
In hierdie Hof is namens die appeUant betoog dat die landdros fouteer het deur te bevind dat die klaer se vrou sy getuienis staaf.
Daar is betoog dat daar wesenlike teenstrydighede tussen hulle getuienis is oor die gebeure in die klaer se huis. Daar is in hierdie
verband veral op die volgende gewys. Volgens
13
die klaer is slegs maskeerband gebruik om die pakkie te verse
l terwyl sy vrou getu
g het dat beide kleefband en maskeerband gebruik is; volgens die klaer het die appellant 'n aanbod van $90 000 gemaak terwyl die appellant
se aanbod volgens haar $60 000 was; die klaer het getuig dat hy wel die pakkie met 'n pen gemerk het terwyl sy vrou getuig het dat
hy dit nog nie gedoen het nie. Die teenstrydighede is, na my mening, nie wesenlik nie en is te verwagte onder die omstandighede.
Dit is deur die landdros oorweeg en ek is nie oortuig dat sy gevolgtrekking verkeerd was nie.
Wat Pires betref, is namens die appellant betoog dat hy as 'n medepligtige van die klaer beskou moet word en dat die landdros nie
sy getuienis met die nodige versigtigheid benader het nie. Dit is nooit aan Pires gestel dat hy meer as 'n blote toeskouer was nie
en daar bestaan geen basis vir die betoog dat hy as 'n medepligtige
14
van die klaer beskou moet word nie. Daar is geen rede om met die landdros se geloofwaardigheidsbevinding oor hom in te meng nie.
Soos die landdros en die Hof a quo vind ek die appellant se weergawe totaal onwaarskynlik. Ek noem enkele aspekte. Volgens die appellant
was dit eintlik Andr
wat die waarde van die diamante wou weet omdat hy dit namens die klaer sou verkoop. Nogtans is hy nie in die kombuis teenwoordig
wanneer die diamante deur die appeliant ondersoek en die waarde bepaal word nie, en gaan hy ook nie saam wanneer die appellant weer
daama kyk nie. Dat die appellant die totale massa van sulke groot en waardevolle diamante sou vasstel sonder 'n skaal is onwaarskynlik.
Sy getuienis dat hy diamante se massa goed kan skat en nie 'n skaal benodig om 'n waardasie te doen nie, is moeilik om te aanvaar.
15
Wat die gebeure by die klaer se huis betref, is dit moeilik om te aanvaar dat dit nodig was om die pakkie diamante te verse
l indien die appellant bloot die diamante waardeer het. Volgens die appellant moes Andr
nog die diamante verkoop en die koper sou klaarblykl
k eers die diamante wou sien. Dit sou dus geen doel dien om dit op daardie stadium te se
l nie. 'n Verdere onwaarskynlikheid in die appellant se weergawe is dat die klaer die egte diamante met slenters vervang het. In die
eerste plek kon die klaer tog nie gedink het dat hy 'n kenner soos die appellant om die bos kon lei nie. Daar is betoog dat slenters
baie eg kan lyk. Dit mag so wees maar volgens die appellant het die slenters in hierdie saak so duidelik van die egte diamante verskil
dat hy dit dadelik gesien het sonder om dit eers uit die papiersakkie te haal. Verder sou die bedrog die klaer niks gebaat het nie
omdat die stene nog verkoop moes word. Derdens is dit onwaarskynlik dat die
16
klaer sy eie agent, Andr
, sou wou bedrieg met slenters.
Vir die redes hierbo genoem is ek gevolglik van mening dat die landdros tereg die kiaer se weergawe aanvaar en di
van die appellant verwerp het. Dit is duidelik dat die appellant gevolglik tereg skuldig bevind is aan die diefstal van die diamante.
Die vraag is egter of hy ook aan 'n oortreding van art 20 van die Wet skuldig is.
Die probleem ontstaan omdat dit op die klaer se weergawe duidelik is, soos die landdros en die Hof a quo ook tereg bevind het, dat
die appellant regdeur die oogmerk of direkte opset gehad het om die diamante te steel en nie te koop nie. Die briewetas wat by die
klaer die indruk gewek het dat die appellant die koopsom gereed het, het later geblyk leeg te wees. Deur vir nog 'n pen en later
koffie te vra, het die appellant op behendige wyse gesorg dat hy alleen met die klaer in die vertrek was toe hy die diamante
17
uit die klaer se hand gegryp het. Die vraag of die appellant aan 'n oortreding van art 20 van die Wet skuldig is, moet gevolglik beoordeel
word op die feitebasis dat hy te alle tye die direkte opset gehad het om te steel en nie om te koop nie en dat sy gesprek oor die
prys en sy aanvaarding van die klaer se prys alleenlik daarop gerig was om 'n skyn te verwek dat 'n koopooreenkoms gesluit word ten
einde 'n geleentheid te skep om die diamante te steel. Art 20 van die Wet lees as volg :
"20 Niemand mag 'n ongeslypte diamant koop nie tensy -
(a)
hy 'n lisensiehouer is; of
(b)
hy die houer is van 'n permit in artikel 40(1) (b) bedoel."
Art 19 van die Wet bevat 'n verbod in identiese woorde teen die verkoop van ongeslypte diamante: "Niemand mag 'n ongeslypte
diamant verkoop nie tensy
". Ingevolge art 82 (a) van
die Wet is iemand wat die verbodsbepalings van artikels 19 en 20
18
oortree aan 'n misdryf skuldig. Dit was gemene saak by die verhoor dat die appellant nie ingevolge paras (a) en (b) van art 20 van
die verbodsbepaling vrygestel is nie. Ingevolge die woordomskrywing in art 1 van die Wet sluit die woord "koop" in art
20 ook die volgende handelinge in: om in verband met 'n ongeslypte diamant sake te doen of om dit by wyse van ruil, pand of op 'n
dergelike wyse te verkry.
Die advokate was dit eens dat die wetteregtelike misdaad wat deur art 20 geskep word, nie een is van absolute of skuldlose aanspreeklikheid
nie, maar dat skuld of mens rea in die vorm van opset 'n onontbeerlike element daarvan is. Die vraag ontstaan dan wat die inhoud
van die mens rea is wat ingevolge art 20 vereis word. Is die opset om te "koop" 'n vereiste, of is dit voldoende as die
opset slegs is om die skyn van 'n koopooreenkoms te skep ondanks die koper se subjektiewe bedoeling tot die teendeel.
19
By die beantwoording van hierdie vraag is dit nodig, in die eerste plek, om te bepaal wat die aard van die verbode handeling is. Dit
val dadelik op dat die verbodsbepalings van artikels 19 en 20 nie op 'n koopooreenkoms gemik is nie. Die artikels bevat nie 'n selfstandige
naamwoord nie: daar word nie ges
dat die partye
tot 'n koopooreenkoms 'n misdaad begaan nie tensy
Instede daarvan bepaal art 19 dat niemand 'n ongeslypte diamant mag verkoop nie, en art 20 dat niemand 'n ongeslypte diamant mag koop
nie. Elke artikel word dus beperk tot die optrede van slegs een van die partye, of anders gestel, tot slegs een kant van die transaksie.
Die optrede van elke party word afsonderlik van di
van die ander party beoordeel. En hieruit blyk, myns insiens, reeds dat die verbodsbepalings in arts 19 en 20 nie afhanklik is van
die sluiting van 'n geldige koopooreenkoms nie. Teneindete "koop" binne die betekenis van art 20 moet die
20
koper die bedoeling h
om te koop en hy moet verder sy instemming tot die essensialia van 'n koopkontrak gee. Dan het hy gekoop. Non constat dat 'n geldige
ooreenkoms tot stand hoef te kom. Consensus mag op geen basis aanwesig wees nie of die verkoper se handelingsbevoegdheid mag ontbreek.
Nogtans het die koper "gekoop" binne die betekenis van art 20. Vgl R v Goldflam
1904 TS 794
op 796 waar dit gegaan het oor die onwettige koop van ru-goud in stryd met art 142 van Wet 15 van 1898 (T) en beslis is dat daar
'n "koop" binne die betekenis van die betrokke artikel plaasgevind het. Sien verder R v Rubenstein and Others
1949 (1) SA 15
(A); S v Sellem
[1992] ZASCA 48
;
1992 (2) SA 795
(A) op 804 B-F; S v De Bruyn 1992 (2) SASV 574 (Nm) op 581 f-g en S v Aldridge and Another 1991 (1) SASV 611 (C) op 614 h-i.
Dat 'n "koop" ingevolge art 20 nie afhanklik is van die
21
totstandkoming van 'n geldige koopkontrak nie, is ook volkome in ooreenstemming met die erkenning by implikasie deur die Wetgewer
van die gebruik van lokvinke in art 91 (1) van die Wet. Hierdie subartikel beoog dat inspekteurs van die Diamantraad en lede of verteenwoordigers
van die polisie ooreenkomste vir die lewering of verkryging van ongeslypte diamante met ander persone mag aangaan, en dat sodanige
ander persone as gevolg daarvan aan misdrywe ingevolge die Wet skuldig bevind mag word. Sien S v Tsochlas
1974 (1) SA 565
(A) op 573 H - 574 A oor die voorganger van die huidige art 91 (1).
Die kwessie van die koper se vereiste opset om te "koop" het in drie sake in die Transvaal waarvan die feite byna soortgelyk
was, ter sprake gekom. In R v B 1952(3) SA 265 (W) is die beskuldigde daarvan aangekla dat hy art 113 van die Transvaalse Goudwet
35 van 1908, wat die ontvangs van ru-
22
goud van 'n nie-blanke persoon by wyse van koop, ruil, pand of skenking verbied, oortree het. Hy het die transaksie erken maar die
verweer geopper dat hy die ru-goud van 'n lokvink gekoop het met die bedoeling om dit onmiddellik daarna aan die polisie te oorhandig.
Die verhoorhof, Roper R en assessore, het die verduideliking aanvaar maar die beskuldigde skuldig bevind in die volgende woorde op
267 D-E :
"[T]here was a purchase in this case, and that being so, there was a contravention of the section of the Act, and the fact that
the accused intended taking the gold to the police immediately afterwards does not affect the question whether he contravened the
section or not."
In die volgende saak, R v Salmonson and Another
1960 (4) SA 748
(T), is die twee beskuldigdes ook aan 'n oortreding van art 113 van die Goudwet 35 van 1908 (T) in die landdroshof skuldig bevind.
Hulle app
l is deur Dowling en Claassen RR
23
gehandhaaf, maar vir verskillende redes. Die beskuldigdes se verweer was soortgelyk aan di
wat in R v B, supra, geopper is naamlik dat hulle die ru-goud namens die polisie van die lokvinke gekoop het sodat die verkopers
gearresteer kon word en hulle 'n beloning sou ontvang. Die hof het aanvaar dat die beskuldigdes geglo het dat hulle 'n mandaat van
die polisie gehad het om ru-goud te koop ten einde misdadigers te vang. In beide die uitsprake van Dowling en Claassen RR is uitdruklik
van die uitspraak in R v B, supra, afgewyk. Dowling R het bevind (op 749 A-B) dat nie bewys is dat die eerste appellant bedoel het
om die ru-goud te koop nie en ex hypothesi het die polisie-lokvinke ook nie bedoel om dit te verkoop nie sodat geen koopooreenkoms
aangegaan was nie. Die transaksie was wedersyds gesimuleer. Gevolglik het die kwessie van mens rea nie ter sprake gekom nie. Claassen
R het aanvaar dat mens rea 'n element van die misdaad
24
was en het bevind dat die beskuldigdes nie die vereiste mens rea gehad het nie deurdat hulle nie die opset gehad het om te "koop"
nie (op 752 H - 753 A).
In die laaste van die drie sake, S v Ohlenschlager 1992 (1) SASV 695 (T), het dit oor 'n oortreding van art 143(1) van die Wet op
Mynregte 20 van 1967, die opvolger van art 113 van die Goudwet 35 van 1908 (T) gegaan. Art 143 (1) lees as volg :
"Behalwe vir sover hierdie Wet anders bepaal, mag
niemand, hetsy as prinsipaal of agent onbewerkte edelmetaal
koop, verkoop of in verband daarmee sake doen of dit
ontvang of by wyse van ruil, pand of andersins daaroor
beskik nie tensy
"
Daar sal opgelet word dat, waar sy voorganger 'n koopooreenkoms belet het, art 143 (1) nou die "koop" van onbewerkte edelmetaal
verbied het. Die beskuldigde se verweer
25
was wesenlik dieselfde as di
in die vorige twee sake naamlik dat hy die betrokke ru-goud gekoop het as 'n self-aangestelde lokvink met die opset om die hele transaksie
aan die polisie te openbaar sodat die verkopers vervolg en hy 'n beloning kon ontvang. Die beskuldigde is in die streekhof skuldig
bevind en sy app
l na die Transvaalse Provinsiale Afdeling het misluk. In sy uitspraak het Stegmann R eerstens bevind (op 711 g-i) dat die element
van opset wat as wederregtelikheidsbewussyn bekend staan, nie 'n vereiste vir die misdaad van 'n oortreding van art 143 (1) is nie
en dat die misdaad in daardie opsig een was van skuldlose of absolute aanspreeklikheid. Stegmann R het voortgegaan (op 712 b - 774
a) om te bepaal of 'n lokvink se optrede wederregtelik is en, op die veronderstelling dat mens rea wel 'n element van die misdaad
mag wees, of 'n lokvink met die vereiste mens rea handel. In die loop van hierdie ondersoek het die geleerde
26
Regter, met verwysing na die Salmonson-saak, ges
(op 741 h-i en 742 d-e) dat die tersaaklike verbod gemik was op die ontvangs van ru-goud by wyse van 'n koopkontrak. Soos ek egter
reeds daarop gewys het, het art 143 (1) alleen 'n "koop" en nie 'n koopkontrak nie, verbied. Om te bepaal of daar 'n koopkontrak
in stryd met die verbodsbepaling aangegaan is moet daar, volgens Stegmann R, na die gedrag van die partye, objektief geoordeel, gekykword.
Indien daar 'n aanbod en aanvaarding was, het daar 'n koopkontrak soos deur die Wetgewer beoog tot stand gekom en was 'n verborge
voorbehoud of bedoeling wat met die o
nskynlike aard van die transaksie onbestaanbaar was irrelevant (op 742 e-j en 768 b-d). Die koper wat weet dat hy nie mag koop nie
maar hom nogtans doelbewus gedra "asof hy die verbode transaksie aangaan" het die vereiste mens rea, en sy werklike, verswe
bedoeling is irrelevant (op 743 f-g en 768 d-e).
27
As gesag vir sy stelling dat die werklike maar verswe
opset van die koper irrelevant is, beroep Stegmann R hom op die objektiewe benadering wat in die kontraktereg gevolg word om in sekere
gevalle die opgewekte vertroue te beskerm. Sien hieromtrent Christie, The Law of Contract in South Africa, 2de uitgawe op 23-28 en
De Wet en Van Wyk, Kontraktereg en Handelsreg, 5de uitgawe, vol 1 op 19-24. Stegmann R het verder bevind dat, indien mens rea 'n
vereiste was, bewys van culpa voldoende was vir aanspreeklikheid (op 776 c). Botha R, wat die ander uitspraak in die Ohlenschlager-saak
gelewer het, het egter bevind (op 782 a) dat skuld in die vorm van opset wel vereis word vir 'n oortreding van art 143 (1) van Wet
26 van 1967.
Soos ek reeds hierbo probeer aantoon het, is die verbodsbepaling in art 20 van die Wet alleen gemik teen die optrede
28
van die koper, welke optrede afsonderlik beoordeel moet word en nie afhanklik is van die totstandkoming van 'n geldige koopooreenkoms
nie. Daar bestaan dus geen rede om, soos in die kontraktereg, 'n opgewekte vertroue te beskerm nie en die objektiewe benadering van
die kontraktereg is nie hier van pas nie. Indien Stegmann R se benadering juis is, sou dit beteken dat art 20 gelees moet word om
te lui: "Niemand mag optree asof hy 'n
ongeslypte diamant koop nie tensy
". En dit is nie wat art
20 s
nie. Ek is gevolglik van mening dat dit 'n vereiste vir 'n oortreding van art 20 is dat die koper die subjektiewe opset moet h
om te "koop" binne die betekenis van die artikel. Indien dit ontbreek, oortree hy nie die verbodsbepaling nie. Ohlenschlager
se saak, supra is gevolglik in hierdie opsig nie korrek beslis nie. Die obiter dictum van De Vos Hugo R in Adonis v Die Staat 1964
(2) PH, H 166 400 op 401 is vir dieselfde rede nie korrek
29
nie. Daar is nie in die huidige saak namens die staat gesteun op enige van die ander handelinge wat in die woordomskrywing van "koop"
genoem word nie. Die appellant is gevolglik verkeerdelik skuldig bevind aan 'n oortreding van art 20 van die Wet.
Wat betref die app
l teen die vonnis wat op die aanklag van diefstal opgel
is, is daar namens die appellant betoog dat die landdros versuim het om in die guns van die appellant in ag te neem dat die diamante
in die onwettige besit van die klaer was. Na my mening verminder die onwettige besit nie die appellant se morele blaamwaardigheid
nie. Dit kan aanvaar word dat die appellant bewus was van die omstandighede waaronder die klaer in besit van die diamante gekom het.
Hy het juis die omstandighede uitgebuit om 'n fyn beplande diefstal te pleeg.
Daar is voorts namens die appellant betoog dat 'n vonnis van
30
korrektiewe toesig opgel
moes gewees het. Dit is duidelik uit die uitspraak by vonnisoplegging dat die landdros wel oorweging geskenk het aan 'n vonnis van
korrektiewe toesig maar dat hy, in die lig van al die omstandighede, daarteen besluit het. Daar is nie betoog dat die landdros enige
wanvoorligting begaan het nie en die vonnis is nie so swaar dat dit inmenging deur hierdie Hof regverdig nie.
Gevolglik slaag die app
l teen die skuldigbevinding op aanklag 1. Die skuldigbevinding en vonnis op hierdie aanklag word tersyde gestel. Die app
l teen die skuldigbevinding en vonnis op aanklag 2 word afgewys.
W VIVIER AR.
E M GROSSKOPF AR)
F H GROSSKOPF AR)
SCHUTZ AR)
PLEWMAN Wnd AR) Stem saam.