About SAFLII
Databases
Search
Terms of Use
RSS Feeds
South Africa: Supreme Court of Appeal
SAFLII
>>
Databases
>>
South Africa: Supreme Court of Appeal
>>
2000
>>
[2000] ZASCA 70
|
|
National Sorghum Breweries (Pty) Limited t/a Vivo Africa Breweries v International Liquor Distributors (Pty) Limited (72/99) [2000] ZASCA 70; 2001 (2) SA 232 (SCA); [2001] 1 All SA 417 (A) (28 November 2000)
REPORTABLE
Case Number : 72 / 99
IN
THE SUPREME COURT OF APPEAL
OF
SOUTH AFRICA
In
the matter between
NATIONAL
SORGHUM BREWERIES (PTY)
LIMITED
t/a VIVO AFRICA BREWERIES
Appellant
and
INTERNATIONAL
LIQUOR DISTRIBUTORS
(PTY) LIMITED
Respondent
Composition
of the Court
: VAN HEERDEN ACJ; HEFER ADCJ; VIVIER, OLIVIER and PLEWMAN JJA
Date
of hearing
: 9 NOVEMBER 2000
Date
of delivery
: 28 NOVEMBER 2000
SUMMARY
Claims
for restitution and damages in separate actions.
Exceptio
rei judicatae
and the “once and for all” rule.
J U D G M E N T
PJJ OLIVIER
OLIVIER
JA
[1]
I
have had the benefit of reading the judgment prepared by the
acting
Chief Justice. Unfortunately I do not share the views expressed
therein
relating to the availability of the defences of
res
judicata
or the
“
once
and for all” rule.
The
exceptio
rei judicatae vel litis finitae
[2]
The
requirements for a successful reliance on the
exceptio
were,
and
still are :
idem
actor
,
idem
reus
,
eadem
res
and
eadem
causa
petendi.
This
means that the
exceptio
can
be raised by a defendant in a
later
suit against a plaintiff who is “demanding the same thing on
the
same
ground” (per Steyn CJ in
African
Farms and Townships Ltd v
Cape
Town Municipality
1963 (2) SA 555
(A) at 562 A); or which
comes
to the same thing, “on the same cause for the same relief”
(per
Van
Winsen AJA in
Custom
Credit Corporation (Pty) Ltd v Shembe
1972
(3) SA 462
(A) at 472 A - B; see also the discussion in
Kommissaris
van Binnelandse Inkomste v Absa Bank Bpk
1995
(1)
SA
653
(A) at 664 C - E); or which also comes to the same thing,
whether
the “same issue” had been adjudicated upon (see
Horowitz
v
Brock
and Others
1988
(2) SA 160
(A) at 179 A - H).
[3]
The
fundamental question in the appeal is whether the same issue
is
involved in the two actions: in other words, is the same thing
demanded on the same ground, or, which comes to the same, is
the same
relief claimed on the same cause, or, to put it more succinctly, has
the same issue now before the court been finally
disposed of in the
first action?
[4]
In
my view, the answer must be in the negative. The same thing
is
not claimed in the respective suits, nor is reliance placed on the
same
ground
or cause of action. What was claimed in the first suit was
restitution
in the form of repayment of the purchase price previously paid
by
the claimant. Such a claim is not one for damages but is a
“
distinct
contractual remedy” (see Botha JA in
Baker
v Probert
1985
(3)
429
(A) at 439 A - B). In the second suit damages were claimed, which
is
in its very essence clearly distinguishable from restitution. The
same
thing
is not claimed in the respective suits, the issue now under
consideration
has not been finally laid to rest.
[5]
Nor
are the respective claims based on the same grounds or same
cause
of action. In the first suit, the necessary allegations were the
conclusion of the contract, the breach thereof, the payment
of the
purchase price, and the cancellation of the contract. In the second
suit, the respondent was required to plead and prove
the conclusion
of the contract, the breach and the cancellation thereof, that damage
was suffered, the causal chain between the
breach and the damage, and
the
quantum
of the damage. The mere fact that there are common elements in the
allegations made in the two suits, does not justify the
exceptio
- one must look at the claim in its entirety and compare it with the
first claim in its entirety. If this is done in the present
case,
the differences are so wide and obvious that one simply cannot say
that the same thing was claimed in both suits or that
the claims were
brought on the same grounds.
[6]
Much
reliance, however, was placed by counsel for the appellant
on
the decision of this Court in
Custom
Credit Corporation (Pty) Ltd v
Shembe
,
supra.
In that case, the seller obtained an order for
cancellation
of the agreement, repossession of the bus sold, and
forfeiture
of all payments made by the purchaser. The forfeiture was
claimed
by virtue of a specific forfeiture clause in the contract. Later,
after
obtaining possession of the bus, the seller claimed, in a second
action,
damages in the form of the difference between the balance of the
purchase
price owing at the time of cancellation, and the value of the bus
after
its return to the seller.
The
question was whether it was competent for the seller to recover the
said damages. This Court, per Van Winsen AJA, held that
it was not
because
(a) the
“once and for all rule” stands in the seller’s way
(see 471 H - 472 E); and
(b) the
provisions of the Conventional Penalties Act, 15 of 1962, prohibits
claims for both a penalty (including a forfeiture) and
damages in the
case of a breach of contract.
[7]
Since
the introduction of the Conventional Penalties Act, 15 of
1962,
a forfeiture clause, such as the one invoked by Custom Credit
Corporation
against Shembe, is correctly seen as a penalty clause - see
subsection
(1) read with section 4. Whatever the motive for the inclusion
of
such a clause in a contract may be - whether as a genuine pre-
estimate
of damages or
in
terrorem
- the amount forfeited may not be
more
than the prejudice suffered by the creditor as a consequence of the
debtor’s
breach of contract - see section 3. “Prejudice” in this
section
has a wide connotation, and includes all harm or hurt suffered by
the
creditor - se
Van
der Walt v Central SA Lands and Mines
1969 (4)
SA
349
(W) at 352 - 3.
[8]
It
follows that although the forfeiture clause in
Shembe
arose, as it
inevitably
must, from the contract between the parties, its
raison
d’etre
and validity are to be found in the damage suffered by the creditor.
To emphasise the point : in order to reduce the amount
of the
forfeiture, the actual prejudice suffered by the creditor must be
proved by the debtor - see
Smith
v Bester
1977 (4) SA 937
(A) at 942 H;
Magna
Alloys and Research (SA) (Pty) Ltd v
Ellis
[1984] ZASCA 116
;
1984 (4) SA 874
(A) at 906 E;
Chrysafis
and Others v Katsapas
1988 (4) SA 818
(A) at 828
I
;
and see A J Kerr,
The
Principles of the Law of Contract
4
th
edition, 602).
[9]
It
follows that although a claim for forfeiture arises
ex
contractu
,
its
essence
and function is to compensate the creditor for prejudice (including
damage) suffered by it. From this it would follow
that if a
creditor relies in an action on a forfeiture clause, it cannot again
in a later action claim damages: the “thing”
claimed, and
the cause of action for both claims, are similar and has already been
finalised. Thus viewed,
Shembe’s
case is plainly distinguishable.
The
“once and for all rule”
[10]
The
rule, derived from English law, requires that all claims
generated
by the same cause of action, be instituted in one action. As
shown
above, the respective claims in this matter did not arise from one,
singular,
cause of action. The rule cannot bring about that contractual
claims
and claims for damages must be brought in the same action.
[11]
It
follows that neither the
exceptio
res judicatae
nor the “once and
for
all” rule can be relied on to thwart the respondent’s
claim.
[12]
In
the result, the appeal is dismissed with costs.
P
J J OLIVIER JA
CONCURRING
WITH OLIVIER JA :
HEFER
ADCJ
VIVIER
JA
PLEWMAN
AJA
Van
Heerden WndHR
:
[1]
Gedurende
Desember 1994 het die appellant en die respondent drie skriftelike
ooreenkomste aangegaan. Daarvolgens het die appellant
drie
verspreidingsregte van ‘n produk van die appellant in omskrewe
gebiede aan die respondent “verkoop”. Die
koopprys ten
opsigte van elke ooreenkoms was R50 000 wat deur die respondent
betaal is.
[2]
Op
‘n later stadium het die respondent aksie teen die appellant in
die landdroshof van Pretoria ingestel. Daarin het hy
onder andere
terugbetaling van die totale bedrag van R150 000 gevorder. Hierdie
aanspraak was gegrond op die bewering dat die
respondent vanweë
die wesentlike kontrakbreuk van die appellant uit die ooreenkomste
teruggetree het.
[3]
Die
appellant het nie die aksie bestry nie en verstekvonnis ten bedrae
van R150 000 is toe deur die respondent verkry. Die totale
bedrag is
daarna deur die appellant betaal. Dit dien nog vermeld te word dat
die respondent nie in bogenoemde aksie enige skadevergoeding
van die
appellant gevorder het nie.
[4]
Op
26 April 1996 het die respondent in die Transvaalse Provinsiale
Afdeling ‘n verdere aksie teen die appellant aanhangig
gemaak.
In die besonderhede van die vordering is in wese dieselfde bewerings
as in die dagvaarding in die landdroshof gemaak,
tesame met ‘n
bewering dat die respondent weens die appellant se kontrakbreuk, en
die gevolglike kansellasie van die ooreenkomste,
skade ten bedrae van
nagenoeg R4 miljoen gely het. Na bewering het die skade bestaan uit
uitgawes wat die respondent ter voldoening
van sy verpligtinge
ingevolge die ooreenkomste aangegaan het, sowel as verlies aan
inkomste. Derhalwe is betaling van bedoelde
bedrag van die appellant
gevorder.
[5]
Die
appellant het ‘n spesiale verweerskrif ingedien. Daarin is
aangevoer dat vanweë die landdroshofbevel die aksie
vir
skadevergoeding onontvanklik was; d.w.s. dat bedoelde bevel
res
judicata
was ten
opsigte van ander vorderings wat uit die beweerde kontrakbreuk
ontstaan het. In die alternatief is die volgende beweer:
“
7.1
judgment has been granted in favour of the plaintiff in respect of
substantially the same issues as arise in this action and
in
proceedings between the plaintiff and the defendant;
7.2 the
defendant as a matter of law is not entitled to contest the validity
of the said cancellation and the facts giving rise
thereto;
7.3 the
plaintiff as a matter of law is not entitled to institute action
based upon the same or substantially the same cause of
action;
7.4 in
the circumstances the plaintiff, having elected to cancel the
agreements and claim payment of the sum of R150 000,00 is estopped
from seeking the relief claimed in this action.”
[6]
Opgelet
sal word dat in die alternatiewe verweer nie spesifiek verwys is na
die sogenaamde “once and for all” reël
nie.
Hierdie reël, waaroor hieronder meer, is dus nie as iets
afsonderlik van die verweer van
res
judicata
gepleit het
nie.
[7]
By
die aanvang van die verhoor voor Preller Wnd R is ingevolge ‘n
ooreenkons tussen die partye gelas dat die spesiale verweer
afsonderlik verhoor moes word. Sonder dat enige getuienis gelei is,
het die hof
a quo
toe
die spesiale pleit met koste afgewys. Die rede hiervoor was dat die
respondent “se eise om restitusie na kansellasie
. . . en om
skadevergoeding . . . twee verskillende skuldoorsake was”.
Voorts is bevind dat die appellant nie op die
“once and for
all” reël as ‘n selfstandige verweer kon steun omdat
dit nie in die spesiale verweerskrif
– en veral para 7 daarvan
– geopper is nie.
[8]
Met
verlof van die verhoorregter kom die appellant in hoër beroep na
hierdie hof. Hy steun op die
exceptio
rei judicatae
waarvan, so is betoog, die “once and for all” reël
‘n verskyningsvorm is.
[9]
Die
gemeenregtelike vereistes vir die toepassing van die verweer van
res
judicata
is (i) dat
die twee aksies tussen dieselfde partye aanhangig gemaak is; (ii)
dat die skuldoorsaak in beide gedinge dieselfde
was, en (iii) dat
dieselfde regshulp in beide aksies gevorder is.
[10]
Uit
bostaande aanhaling uit die uitspraak van Preller Wnd R blyk dat hy
‘n skuldoorsaak met ‘n vordering daaruit ontstaande
vereenselwig het. Dit is klaarblyklik nie korrek nie. Uit dieselfde
regsoorsaak kan immers meerdere vorderings voortspruit.
Dit is
natuurlik so dat in ‘n aksie vir restitusie beweer moet word
dat die eiser gepresteer het, terwyl dit ‘n vereiste
vir die
verhaal van skadevergoeding is dat die eiser skade moes gely het. In
‘n eng sin kan dus gesê word dat hoewel
albei vorderings
uit kansellasie van ‘n kontrak voortspruit, hulle nie ten volle
op dieselfde skuldoorsaak berus nie. In
Boshoff
v Union Government
,
1932 TPD 345
(T) 349 is egter bevind dat die begrip “skuldoorsaak”
nie eng vertolk moet word nie. En soos later sal blyk, is in
Custom
Credit Corporation (Pty) Ltd v Shembe
1972(3) SA 462 (A) beslis, minstens by noodwendige implikasie, dat ‘n
vordering vir onder andere herbesit van ‘n verkoopte
saak en
een vir skadevergoeding wat albei uit kansellasie van ‘n
kontrak voortvloei, op ‘n enkele skuldoorsaak berus.
Die
werklike vraag in die onderhawige appèl is dus of vereiste
(iii) bevredig is.
[11]
Hierdie
vereiste moet nie letterlik uitgelê word nie. So byvoorbeeld
is die vereiste bevredig indien in die tweede aksie
‘n gedeelte
gevorder word van die geheel wat in die eerste geding geëis is:
Voet
44.2.3. ‘n Verdere uitsondering word genoem deur
Voet
44.2.4 waar vermeld word dat indien die koper met een van die
aediliese aksies ageer het, hy nie later die ander aksie mag intstel
nie. In so ‘n geval verskil die regshulp waarop in die tweede
aksie aanspraak gemaak word klaarblyklik van dit wat in die
eerste
aksie gevorder is. Nietemin is volgens
Voet
die verweer onder bespreking toepaslik. (In die verbygaan kan ek
daarop wys dat
Voet
nie die uitsondering aan die uitoefening van ‘n keuse gekoppel
het nie.)
[12]
In
Kommissaris van
Binnelandse Inkomste v ABSA Bank Bpk
1995(1) SA 653 (A) 668 C-D het Botha AR met verwysing na
Voet
44.2.4 gesê “dat dit vir ‘n verweer van
res
judicata
nie ‘n
onwrikbare vereiste is dat dit wat gevorder word dieselfde moet wees
nie”. In hierdie saak is met ‘n
beroep op
Boshoff
v Union Government,
supra
,
betoog dat die Engelsregtelike leerstuk van sogenaamde geskilpunt
estoppel in ons reg geresipieer is. (Die aanwendingsgebied
daarvan
verskil van die verweer van
res
judicata
deurdat in
die geval van eersgenoemde nie aan vereiste (iii) voldoen hoef te
word nie.) Bedoelde betoog is verwerp. Die opvatting
van Botha AR
was naamlik dat in
Boshoff
die gemene reg toegepas is maar dat bevind is dat vereiste (iii) in
bepaalde gevalle verslap kan word om sodoende dieselfde resultaat
as
in die Engelse reg te bereik.
[13]
Ter
verdere illustrasie van die toepassing van vereiste (iii) kan
verwys word na ‘n geval wat by die onderhawige aansluit.
Gestel dat ‘n eiser op grond van ‘n beweerde terugtrede
uit ‘n kontrak restitusie gevorder het; dat bevind
is die
verweerder bewys het dat hy wel sy verpligtinge nagekom het, en dat
die aksie derhalwe afgewys is. Gestel voorts die eiser
het hierna
weereens ‘n aksie teen die verweerder ingestel wat gegrond was
op dieselfde beweerde terugtrede, met die enigste
verskil dat die
eiser skadevergoeding gevorder het. Hoewel die aangevraagde regshulp
in die twee aksies verskil het, was ‘n
verslapping van die
letterlike toepassing van vereiste (iii) in die tweede aksie
klaarblyklik aangewese.
[14]
In
die onderhawige geval is die enigste verskil van bogenoemde postulaat
dat die respondent nie gesteun het op ‘n skuldoorsaak
ten
aansien waarvan hy in sy eerste aksie gefaal het nie. Die vorderings
in die respondent se aksies en dié in die hipotetiese
geval
was egter presies dieselfde.
[15]
As
algemene reël kan dus gesê word dat indien ‘n eiser
op ‘n remedie aanspraak gemaak het en later op dieselfde
skuldoorsaak ‘n aanverwante remedie trag af te dwing, hy hom
vasloop teen ‘n verweer van
res
judicata
weens ‘n
verslapping van vereiste (iii).
[16]
Toegegee
kan word dat daar ‘n verskil is tussen restitusie en
skadevergoeding. So byvoorbeeld is dit geen verweer teen ‘n
aksie vir restitusie dat daarsonder die verweerder beter daaraan toe
is as wat hy sou gewees het indien hy nie die kontrak aangegaan
het
nie. Nietemin is vorderings vir restitusie en skadevergoeding
aanverwant minstens omdat, in ‘n geval soos die onderhawige,
hulle gerig is op betaling van bedrae wat ingevolge dieselfde
skuldoorsaak, in die wye sin van die woord, beweerdelik verskuldig
is.
[17]
Met
‘n beroep op
Shembe
het die appellant betoog dat weens die “once and for all”
reël die respondent in elk geval nie in die tweede aksie
‘n
vordering kon afdwing wat hy in die eerste aksie kon aangevra het
nie. In daardie saak het die verkoper (en later sy
sessionaris), die
reg gehad om na wanprestasie van die koper die volle balans van die
koopprys te vorder (klousule 9(a) van die
koopkontrak) en om by
wanbetaling uit die kontrak terug te tree, in welke geval die
verkoper herbesit van die verkoopte voertuig
kon verkry en reeds
betaalde paaiemente kon behou (klousule 9(b)).
[18]
Toe
die koper nie die paaiemente betyds betaal het nie, het die
sessionaris aksie teen hom ingestel. Daarin is in hoofsaak
voldoening
van die koper se verpligtinge ingevolge die kontrak
gevorder. In die alternatief, en indien voldoening nie sou geskied
nie, is
aanspraak gemaak op herbesit van die verkoopte voertuig en
verbeurdverklaring van reeds betaalde paaiemente weens terugtrede uit
die kontrak. Hy het egter nie skadevergoeding gevorder nie.
[19]
Die
sessionaris het vonnis by verstek ten opsigte van die hoofvordering
sowel as die alternatiewe vordering verkry. Toe die koper
weereens
versuim het om te voldoen, het die sessionaris op grond van die
alternatiewe bevel op die voertuig beslag laat lê
waarna dit
verkoop is.
[20]
Hierna
is ‘n tweede aksie teen die koper ingestel. Hierin het die
sessionaris skadevergoeding gevorder bereken met verwysing
na die
posisie waarin hy sou gewees het indien die koper wel sy verpligtinge
nagekom het. Hierdie hof het op appèl beslis
dat die tweede
aksie nie ontvanklik was nie.
[21]
Alvorens
ek by die
ratio
van die beslissing kom, is dit aangewese om te vermeld waarop die hof
se bevinding
nie
gegrond was nie. In sy uitspraak het Van Winsen Wnd AR gesê
dat ‘n eiser nie vervulling van die verweerder se verpligtinge
ingevolge ‘n kontrak en alternatiewelik remedies op grond van
terugtrede kan vorder nie. Die rede is dat ‘n keuse
tussen
twee botsende stelle remedies gemaak moet word. Kies hy vervulling,
verval sy dan bestaande reg om terug te tree. Dit
staan die eiser
egter vry om, indien die verweerder nie aan ‘n vonnisskuld ten
opsigte van die balans van die koopsom voldoen
nie, opnuut te kies om
terug te tree. Dan kan hy egter nie verbeurdverklaring van
paaiemente vorder nie. Weens die aanvaarding
van die sogenaamde
“double barrelled” remedie deur ons howe, kan voldoening
en in die alternatief middels voortspruitende
uit terugtrede, egter
in een aksie afgedwing word.
[22]
Van
Winsen Wnd AR het vervolgens daarop gewys dat die eiser in
Shembe
nie geregtig was om ingevolge klousule 9(b) op behoud van
reedsbetaalde paaiement aanspraak te maak nie. Derhalwe, so het hy
voorts bevind, was die alternatiewe vonnis verkeerd verleen. Vanweë
die houding van die partye aangaande die vrae wat beslis
moes word,
het hy egter voortgegaan om te veronderstel dat die verstekvonnis nie
aanvegbaar was nie. Dit volg dus dat die uitspraak
tot dusver nie
gebaseer was op die uitoefening van ‘n keuse deur die eiser
nie.
[23]
Ek
kom dan by die kern van die motivering vir die uitspraak. Dit blyk
eerstens uit die volgende passasie (op 472A):
“
The
law requires a party with a single cause of action to claim in one
and
the
same action whatever remedies the law accords him upon such cause”.
Net
hierna is egter gesê (op 472B):
“
This
is the
ratio
underlying the rule that, if a cause of action has previously been
finallly litigated between parties, then a subsequent attempt
by the
one to proceed against the other on the same cause for the same
relief can be met by an
exceptio
rei judicatae vel litis finitae
”.
[24]
Dit
blyk dus dat Van Winsen Wnd AR die “once and for all”
reël gesien het as ‘n uitvloeisel van die
exceptio
rei judicatae
. Uit
‘n ander oogpunt beskou, vind daar by die toepassing van die
reël ‘n verslapping van vereiste (iii) plaas.
[25]
Dit
is nodig om weereens te onderstreep dat in
Shembe
in die alternatiewe aksie restitusie (herbesit van die motor), en in
die tweede aksie skadevergoeding gevorder is. Ek kan dus
nie die
wesentlike feite van daardie saak van dié van die onderhawige
geval onderskei nie.
[26]
In
die uitspraak van die hof
a
quo
in die huidige
appèl is die moontlikheid geopper dat die passasies hierbo
aangehaal
obiter dicta
was. Dit blyk egter (op 472E) dat Van Winsen Wnd AR met verwysing na
art 4 die Wet op Strafbedinge 15 van 1962, slegs
addisionele
redes vermeld het waarom die aksie vir skadevergoeding moes misluk.
[27]
Ek
sluit nie die moontlikheid uit dat bogenoemde reël in
uitsonderlike gevalle nie toepassing vind nie. Indien dit wel die
regsposisie is, sal die eiser egter by wyse van repliek of andersins
op sodanige omstandighede moet steun.
[28]
Ek
het reeds vermeld dat die hof
a
quo
bevind het dat
die appellant hom nie op die reël kon beroep nie omdat dit nie
spesifiek gepleit was nie. Soos pas geblyk
het, was hierdie siening
verkeerd. ‘n Beroep op die reël is immers volgens
Shembe
‘n beroep op die
exceptio.
Bowendien hoef ‘n
party nie die regsgevolge van feite deur hom uiteengesit te
etiketteer nie.
[29]
In
Shembe
is net soos in die onderhawige geval in die eerste aksie vonnis by
verstek verleen. Die respondent se advokaat het egter tereg
nie
betoog dat omdat vonnis nie in ‘n bestrede aksie verleen is,
die
exceptio
nie van toepassing was nie.
[30]
Volledigheidshalwe
meld ek dat die respondent in die tweede aksie beide positiewe en
negatiewe interesse gevorder het.
Dit
was klaarblyklik nie toelaatbaar nie, maar is vir die doeleindes van
hierdie appèl nie ter sake nie.
[31]
Ten
slotte dien vermeld te word dat wat hierbo ten aansien van ‘n
aksie of geding gesê is vanselfsprekend ook op mosieverrigtinge
van toepassing is.
[32]
Ek
sou dus die appèl met koste handhaaf en die bevel van die
verhoorhof dienooreenkomstig wysig.
HJO
VAN HEERDEN