S v Pienaar en Andere (408/90) [1991] ZASCA 117 (23 September 1991)

80 Reportability
Criminal Law

Brief Summary

Criminal Law — Rape — Sentencing — Appellants convicted of multiple rapes and other offences, including robbery and assault, during a violent attack on two women and a man — Appellants received death sentences for rape, while one co-accused received a lesser sentence due to youth — Appeal focused on the appropriateness of the death penalty — Court held that the heinous nature of the crimes, including repeated rapes and threats of violence, justified the death sentences, affirming the trial court's decision.

Comprehensive Summary

Summary of Judgment


Introduction


These proceedings were an appeal to the Appellate Division of the Supreme Court of South Africa (now the Supreme Court of Appeal) limited to the propriety of the death sentences imposed on three accused following convictions arising from a violent criminal episode.


The parties were Jerome Pienaar (first appellant), Roderick Bock (second appellant), and Steven Smith (third appellant), as appellants, and the State as respondent. The appellants had been accused 1, 2 and 4 respectively in the court of first instance; accused 3 was tried with them but was not sentenced to death due to his youth.


The matter originated in the Cape of Good Hope Provincial Division, where the appellants (together with accused 3) were convicted by Williamson J sitting with two assessors on multiple counts including kidnapping, robbery, rape, indecent assault, attempted rape, and sodomy. The appellants were sentenced to death on the rape conviction. Accused 3, who was 15 years and 3 months old at the time of the offences, received a custodial sentence instead of death.


Although the trial took place before the coming into operation of the Strafregwysigingswet, 1990 (Act 107 of 1990), the Appellate Division held that the provisions of that Act were applicable to the hearing of the appeal. The subject-matter of the dispute was accordingly confined to whether, on the totality of relevant sentencing considerations, the death penalty remained the only appropriate sentence for the rape conviction in respect of each appellant.


Material Facts


On the late evening of Tuesday 1 November 1988, the two complainants (referred to in the judgment as miss B and miss C) and a male complainant (mr D) were travelling by car in the Belhar area after dropping off a colleague. When they stopped at a T-junction, they encountered a group of young men standing alongside the road. The four accused formed part of this group.


The four accused approached the vehicle. Accused 1 reached through the window, removed the ignition key, held a knife to miss B’s neck, and ordered her to unlock the doors. All four accused were armed with knives. Accused 1 entered the front of the car, while accused 2, 3, and 4 entered the rear. Accused 1 drove off and, during the drive, the complainants were ordered to hand over money and jewellery.


After some driving, the car was stopped in an isolated place. Miss B and miss C were ordered out of the car while accused 4 guarded mr D inside. The two women were made to lie on the ground. Miss B was threatened with a knife, shoved, and kicked; she was instructed to lift her dress and remove her underwear. Miss B was then raped by accused 1, followed by accused 2 and accused 3. Miss C was not raped at that stage because she asserted she was menstruating. Accused 4 then raped miss B.


The complainants were forced back into the car and driven around further, with accused 2 later driving. During this period, miss B was again raped in the car, including by accused 4, and multiple times by accused 3. Threats with knives continued. The car was again stopped at another deserted place, where miss B was raped again by accused 1 and thereafter by accused 2 and accused 3. Accused 1 sodomised mr D. Miss B was also sodomised by accused 1, 3, and 4. Accused 4 raped miss B again, and accused 1, 3, and 4 attempted to rape miss C, unsuccessfully due to her condition.


The journey continued. During the drive, accused 3 committed further indecent assaults against miss B, including attempting to rape her, forcing her to masturbate him, forcing oral sex, and improper touching. With the promise that the complainants would be released if money was obtained, miss B’s bank card and PIN were provided to accused 2, who withdrew money at an ATM.


An argument arose among the accused about whether the complainants should be killed. Ultimately, accused 2 abandoned his earlier stance and instructed that the car be stopped. The keys were thrown onto the floor, the accused exited, and the complainants locked the doors. As they attempted to drive away, the accused returned and struck the windows, but the complainants escaped and reported at a police station.


The convictions and sentences on other counts formed part of the sentencing context but were not themselves on appeal. The appeal concerned only the death sentences imposed on the rape conviction. The record reflected that, in addition to the death sentences, substantial terms of imprisonment were imposed on the appellants for the other offences (with effective terms of 24 years for accused 1, 16 years for accused 2, and 23 years for accused 4), while accused 3’s effective term was 20 years because other sentences were ordered to run concurrently with the rape sentence.


Legal Issues


The central legal question was whether, on appeal and applying the approach mandated under the applicable sentencing framework, the death penalty was the only appropriate sentence for each appellant on the rape conviction, having regard to the totality of aggravating and mitigating factors.


The dispute primarily concerned the application of legal principles to the facts and required the Appellate Division to make an evaluative value judgment. The court was required to reassess the sentencing decision by analysing all factors relevant to sentence, including those tending toward mitigation, aggravation, or otherwise, and to determine whether the death sentence could be justified as uniquely appropriate.


A further issue arose from the procedural context: the trial preceded the commencement of Act 107 of 1990, but the appeal was to be determined under that Act. The court therefore proceeded on the basis that the Act governed the appeal and that it was required to exercise its own judgment accordingly.


Court’s Reasoning


The Appellate Division stated that the enquiry into whether to confirm a death sentence required a comprehensive analysis of all factors bearing on sentence, whether mitigating, aggravating, or neutral, before the court could exercise its own value judgment as to whether death was the only appropriate punishment.


In assessing the seriousness of the offence, the court emphasised that rape is inherently a violent crime that profoundly violates a woman’s personal integrity, and that the trauma often persists and can be renewed by the process of testifying. In this case the rape was a gang rape occurring over approximately four hours, during which miss B was raped at least 11 times by four men. The rape did not occur in isolation: there were additional sexual violations and humiliations, including attempted rapes, forced oral sex, forced masturbation, improper touching, and repeated sodomy of miss B, as well as sodomy of mr D. The court accepted the approach that, while other offences are separately punished, they may still be considered as part of the surrounding circumstances and context of the rape, and as indicative of the type of offenders involved, provided the sentencing court does not punish again for those offences within the rape sentence.


As to physical and emotional consequences, the court noted that miss B did not sustain “particularly serious” bodily injuries in the sense of catastrophic physical harm, with injuries including bruises and abrasions, vaginal swelling and tears, and anal tears. The court linked the relative absence of further physical injury partly to repeated threats of death and the complainant’s inability to resist due to the imbalance of power. The court nevertheless highlighted the district surgeon’s striking evidence about the extent of damage observed. Emotionally, miss B initially suffered severe shock and distress; the trial court’s finding that she had made a relatively good recovery but still bore significant emotional scarring was accepted as justified.


On premeditation, the court rejected the submission that absence of premeditation should mitigate sentence. The evidence was that the accused had moved as a gang and had resolved that if they encountered someone they would “do something” to that person, and they walked with open knives. The court accepted that they may not specifically have planned an evening of rape, but found that they had planned an evening of violence, and that the opportunity to rape arose when the vehicle stopped. On that footing, the court treated the presence of premeditation as aggravating.


The court then evaluated previous convictions. Accused 1 had prior convictions including housebreaking and theft and, shortly before the offences, assault with intent to do grievous bodily harm. Accused 2 had an extensive record from early adolescence including violent offences (notably assaults involving a knife), housebreaking and theft, robbery, possession of a dangerous weapon, and robbery with aggravating circumstances involving a firearm, as well as problematic behaviour while in a reformative setting. Accused 4 had no previous convictions, which the court treated as a mitigating factor in his case, while treating the prior convictions of accused 1 and accused 2 as aggravating.


In relation to relative participation, the court found that accused 1 played a leading role in the series of offences and raped miss B twice and sodomised her once. Accused 2 had the smallest role in the rape conduct in the sense that he raped miss B once, though his criminal record was substantial. Accused 4 raped miss B four times and sodomised her once despite his clean record. The court regarded the larger sexual participation of accused 1 and accused 4 as aggravating features against them.


The court considered remorse. Accused 2 did not testify and there was no evidence of remorse. Accused 4 asserted remorse, but professional reports suggested little genuine remorse, and his initial defence was an alibi maintained until a late stage. Accused 1 relied heavily on alleged remorse, supported by his mother, but the trial court was not impressed and professional evidence supported the view that any remorse was immature and self-serving. The court also relied on aspects of accused 1’s conduct inconsistent with genuine contrition, including his reaction to news of his arrest, the circumstances of his purported willingness to surrender, and later attempts to arrange that other accused assume full responsibility. His plea changes and admissions were also not seen as covering the full scope of his conduct, and his mother’s evidence indicated that remorse emerged after conviction.


The court addressed the accused’s personalities and social backgrounds, noting that they came from demoralised communities characterised by gang crime, substance abuse, inadequate housing, limited support services, unstable family bonds, and poverty. However, it cautioned against treating such conditions as uniquely determinative, observing that such backgrounds were shared by many. It summarised welfare reports indicating, in broad terms, that accused 1 came from a comparatively stable family environment but lived a directionless life and identified with gangs; accused 2 displayed longstanding behavioural disturbances, substance abuse and gang involvement, and was assessed as having disturbed personality development though not mentally ill; and accused 4 came from a family without severe deprivation, showed immature traits, sought security in group settings, used cannabis, and was assessed as having no psychiatric disorder or antisocial/psychopathic traits though immature.


The court considered expert mitigation evidence by Giles, who argued that social, familial and individual influences significantly reduced the offenders’ development and that society shared responsibility. The trial court had rejected the core of this position, holding it insufficient to detract significantly from personal responsibility and moral heinousness. The Appellate Division accepted that evaluation, noting that the deterministic effect of background on behaviour is a factual issue and that the witness had not motivated individualised conclusions but had generalised.


A decisive part of the appellate reasoning concerned the ages of the offenders at the time of the crimes: accused 1 was 18 years 7 months, accused 2 18 years 5 months, accused 3 15 years 3 months, and accused 4 20 years 4 months. The trial court treated the appellants’ relative youthfulness as only limited mitigation. The Appellate Division accepted that youth and immaturity are mitigating and held that, for the purposes of this enquiry, even accused 4 could be classed as youthful due to immaturity and emotional underdevelopment. It concluded that the trial court erred by giving too little weight to this factor, and it reasoned that, because the crimes were not committed due to external coercion, it was relatively safe to infer that immaturity and bravado played an important role, with repeated rapes likely committed to prove masculinity within the group.


In its final evaluative synthesis, the court held that it was not possible to distinguish between the three appellants for sentencing purposes. They were voluntary participants who fully associated themselves with one another’s conduct. While there were differences in age, prior records and degree of sexual participation, the court treated equal treatment of co-perpetrators as a sound principle and found no basis for differentiated outcomes on the death sentence question.


Turning to the overarching enquiry of whether death was the only proper sentence, the court accepted the exceptional seriousness of the crimes and the presence of many aggravating factors. Nonetheless, it concluded that the death penalty was not the only appropriate sentence. It considered the purposes of punishment and found retribution not decisive on these facts, while protection of the community was important but could be achieved through a lengthy term of imprisonment. It attached particular significance to the appellants’ youthfulness and to the “relatively limited consequences” of the offence, together with the fact that there was not an “excess” of violence used. It clarified that the absence of additional violence was not itself mitigating, but affected the comparative assessment of seriousness relative to cases involving greater violence.


Outcome and Relief


The appeal against the death sentences succeeded. The Appellate Division set aside the death sentences imposed on the appellants on the rape charge (count 5) and replaced them with 25 years’ imprisonment.


The court ordered that the 25-year sentence run concurrently with the terms of imprisonment imposed on the other counts. No separate costs order is recorded in the judgment.


Cases Cited


S v S 1991 (2) SA 93 (A)


Legislation Cited


Strafregwysigingswet, 1990 (Wet 107 van 1990) (Criminal Law Amendment Act 107 of 1990)


Rules of Court Cited


No rules of court are cited in the judgment.


Held


The Appellate Division held that, although the offences involved an exceptionally serious and prolonged pattern of gang rape and associated sexual and violent crimes, the death sentence was not shown to be the only appropriate sentence for the rape conviction. In exercising its own evaluative judgment, the court found that the sentencing court had attached insufficient weight to the appellants’ youthfulness and immaturity, and that the objectives of punishment, particularly the protection of society, could adequately be met by a very long term of imprisonment.


The death sentences were accordingly replaced with 25 years’ imprisonment, ordered to run concurrently with the sentences imposed on the other counts.


LEGAL PRINCIPLES


A sentencing court (and, on appeal, the appellate court exercising its own judgment within the applicable statutory framework) must assess whether the death penalty is the only appropriate sentence by conducting a holistic analysis of all factors relevant to punishment, including mitigating and aggravating considerations and the broader context of the offence.


Where an offender is convicted of rape together with additional offences committed in the same criminal episode, those additional offences may be considered as part of the surrounding circumstances and context relevant to sentence on the rape charge, and as indicative of the offender’s character, provided that the sentencing court does not duplicate punishment for those other offences within the rape sentence.


Premeditation may be found aggravating where the evidence shows a prior decision to engage in violence and the offence arises opportunistically within that planned violent conduct, even if the accused did not specifically plan the precise sexual offence in advance.


Youthfulness and immaturity are mitigating factors, and insufficient weight to these considerations may constitute an error in sentencing evaluation, especially where group dynamics and bravado plausibly contributed to the repeated commission of offences.


In determining whether death is the only proper sentence, the court must consider the purposes of punishment. Even where retribution is relevant, it need not be decisive; the protection of the community may in an appropriate case be achieved by lengthy imprisonment, making the death penalty unnecessary.


Co-perpetrators who voluntarily participate and associate themselves with the criminal conduct should, as a general principle, be treated consistently in sentencing unless there is a clear and justified basis for differentiation.

About SAFLII
Databases
Search
Terms of Use
RSS Feeds
South Africa: Supreme Court of Appeal
SAFLII
>>
Databases
>>
South Africa: Supreme Court of Appeal
>>
1991
>>
[1991] ZASCA 117
|

|

S v Pienaar en Andere (408/90) [1991] ZASCA 117 (23 September 1991)

IN DIE HOOGGEREGSHOF VAN SUID-AFRIKA
APPELAFDELING
SAAKNR: 408/90
In die appël van:
JEROME PIENAAR 1ste Appellant
RODERICK BOCK 2de Appellant
STEVEN SMITH 3de Appellant
en
DIE STAAT Respondent
Coram: E.M GROSSKOPF, EKSTEEN ARR et HARMS WndAR
Aangehoor: 29 Augustus 1991 Gelewer: 23 September 1991
2 U I T S P R A A K
HARMS WndAR:
Die drie appellante was respektiewelik beskuldigdes nrs 1, 2 en 4 in die Kaap
die Goeie Hoop Provinsiale Afdeling voor Williamson
R en twee assessore. Hulle
het, tesame met beskuldigde nr 3, aan 'n reeks misdrywe gedurende die nag van 1
November 1988 tot die
vroeë oggendure van 2 November 1988 deelgeneem.
Hulle, asook beskuldigde nr 3, is aan oa verkragting skuldig bevind. Die drie
appellante is tot die dood veroordeel. Beskuldigde nr 3 het vanweë sy
jeugdigheid (hy was vyftien jaar en drie maande oud ten
tye van die pleeg van
die misdrywe) die doodvonnis vrygespring. Die huidige appêl is slegs ten
aansien van die doodvonnisse.
Vir doeleindes van gerief word die beskrywing van
die
3 appellante soos in die hof
a quo
aangewend, behou.
Die verhoor het voor die inwerkingtreding van die
Strafregwysigingswet, 1990 (Wet 107 van 1990) plaasgevind.
Die bepalings van daardie wet is egter van toepassing op die
verhoor van
hierdie appël.
Op Dinsdag 1 November 1988 laat die aand het die eerste klaagster (mej B),
die tweede klaagster (mej C), en die klaer (mnr D) 'n medewerker
in die
woongebied Belhar afgelaai. Op pad terug huis toe het hulle by n T-aansluiting
stilgehou. n Bende jongmans het langs die pad
gestaan. Die vier beskuldigdes was
deel van die bende. Die vier beskuldigdes het die voertuig genader en
beskuldigde nr 1 het sy
hand deur die venster gesteek, die sleutel uit die
aansitter getrek, 'n mes teen mej B se nek gedruk en haar opdrag gegee om die
deure oop te sluit. Die vier beskuldigdes was al vier met messe bewapen. Die
deur 1 s oopgesluit en beskuldigde nr 1 het voor ingeklim
terwyl
4
beskuldigdes nrs 2, 3 en 4 agter ingeklim het. Beskuldigde nr 1 het begin
wegry en in die ry is die klaers opdrag gegee om hulle geld
en juwele aan die
beskuldigdes te oorhandig. Nadat hulle vir n rukkie rondgery het, is die
voertuig op n eensame plek tot stilstand
gebring. Die twee dames is
aangesê om die motor te verlaat terwyl beskuldigde nr 4 die klaer in die
motor bewaak het. Die twee
klaagsters is aangesê om op die grond te
lê. Beskuldigde nr 1 het mej B met sy mes gedreig en hy het haar gestamp
en
geskop. Nadat sy haar op die grond neergelê het, is sy aangesê om
haar rok op te lig en haar broek uit te trek. Beskuldigde
nr 1 het haar daarop
verkrag. Beskuldigdes nrs 2 en 3 het die ritueel herhaal. Mej C is nie verkrag
nie aangesien sy beweer het dat
sy haar maandstonde gehad het. Beskuldigde nr 4
het toe uit die motor geklim en mej B verkrag.
Die klaers is daarna in die motor gebondel en die groep het weer vir 'n ruk
rondgery. Op hierdie stadium was beskuldige nr 2 die motorbestuurder.
In die ry
het beskuldigde nr 4
5
vir mej B gesê om bo-op hom te sit en hy het haar weer verkrag. Daarop
het beskuldigde nr 3 haar meerdere male in die motor
verkrag. Beskuldigdes nrs 3
en 4 het voortdurend die klaers met 'n mes gedreig.
Die motor is weer op 'n verlate plek tot stilstand gebring. Beskuldigde nr 1
het mej B weer eens verkrag en daarna het beskuldigdes
nrs 2 en 3 haar ook weer
verkrag. Beskuldigde nr 1 het toe vir mnr D gesodomiseer. Toe is Mej B deur
beskuldigdes 1, 3 en 4 gesodomiseer.
Daarna het beskuldigde nr 4 weer eens vir
mej B verkrag en net voor hulle in die motor sou klim, het beskuldigdes nrs 1, 3
en 4 probeer
om mej C te verkrag. Vanweë haar toestand het niks hiervan
tereg gekom nie.
Die rit is daarop voorgesit. Beskuldigde nr 3 het tydens die rit mej B
onsedelik aangerand deur te poog om haar te verkrag, haar te
dwing om hom te
masturbeer en orale seks te bedryf en hy het haar ook op n onbehoorlike wyse
betas.
6
Met die belofte dat as hulle geld sou kry hulle die klaers sou laat gaan, is
mej B se bankkaart en kode aan beskuldigde nr 2 oorhandig
en het hy toe 'n
bedrag geld by 'n bankoutomaat onttrek.
Daarna was daar 'n argument tussen die beskuldigdes oor die vraag of die
klaers gedood moes word of nie maar op die ou einde het beskuldigde
nr 2 van sy
aanvanklike siening afgesien en opdrag gegee dat die motor tot stilstand gebring
moes word. Die sleutels is op die vloer
van die motor gegooi en die beskuldigdes
het uit die motor geklim. Die klaers het onmiddellik die deure gesluit en net
toe hulle
wou wegry, het die beskuldigdes teruggekeer en teen die vensters begin
slaan. Die klaers was egter in staat om weg te kom en is daarop
na n
polisiestasie.
As gevolg van die voormelde optrede is die beskuldigdes soos volg skuldig
bevind en gevonnis:
7
a)
Aan die aanklag van
menseroof is al die beskuldigdes skuldig bevind en die appellante i s elk tot
twee jaar gevangenisstraf gevonnis
terwyl beskuldigde nr 3 een jaar opgelê
is.
b)
Die beskuldigdes is skuldig bevind aan
drie aanklagte van roof. Hierdie aanklagte is saamgeneem vir doeleindes van
vonnis en die appellante
het elk vyf jaar gevangenisstraf ontvang terwyl
beskuldigde nr 3 vier jaar gevangenisstraf opgelê
is.
c)
Die beskuldigdes i s, soos reeds
gesê, skuldig bevind aan verkragting en die appellante is elk die
doodvonnis opgelê terwyl
beskuldigde nr 3 twintig jaar gevangenisstraf
opgelê is.
d)
Beskuldigde nr 3 is verder
aan onsedelike aanranding skuldig bevind waarvoor hy drie jaar
gevangenisstraf
8 opgelê is.
e)
Beskuldigdes nrs 1, 3 en 4 i
s aan onsedelike aanranding skuldig bevind ten aansien van die sodomie op mej B
gepleeg. Die respektiewe
vonnisse was ses jaar, vyf jaar en ses
jaar.
f)
Op n aanklag van poging tot
verkragting op mej C is beskuldigdes nrs 2 en 4 skuldig bevind en elk is vyf
jaar gevangenisstraf opgelê.
g)
Die
onsedelike aanranding op mej C het n skuldigbevinding vir beskuldigdes nrs 1, 3
en 4 uitgelok met 'n vonnis van drie, twee en
drie jaar
respektiewelik.
h) Ten aansien van die sodomie
gepleeg op Mnr D is beskuldigde nr 1 skuldig bevind en tot ses jaar
gevangenisstraf gevonnis.
9
i) Aan 'n verdere aanklag van roof (met betrekking tot di e bankkaart se
gebruik) i s die beskuldigdes skuldig bevind en respektiewelik
gevonnis tot
twee, vier, een en drie jaar gevangenisstraf.
Om op te som is beskuldigde nr 1, benewens die doodvonnis, tot 24 jaar
gevangenisstraf gevonnis; beskuldigde nr 2 het 16 jaar en beskuldigde
nr 4 het
23 jaar gevangenisstraf benewens die opgelegde doodvonnis ontvang. Beskuldigde
nr 3 se effektiewe vonnis is 20 jaar gevangenisstraf
aangesien die vonnisse op
die ander misdrywe (met n totaal van 16 jaar) met die 20 jaar vir die
verkragting opgelê, saamloop.
'n Beoordeling oor die vraag of hierdie hof in die uitoefening van sy eie
waarde-oordeel die doodvonnis moet bekragtig as die enigste
gepaste vonnis vir
die misdryf, verg dat al die faktore wat 'n invloed op die oordeel kan hê,
hetsy by wyse van strafversagting,
strafverswaring of andersins, eers ontleed
word.
10
Die erns van die misdryf
Verkragting is en bly 'n geweldsmisdryf. Dit raak die wese van die vrou. Die
vrou se persoonlike integriteit word ten diepste gekrenk.
Die misdryf is
gewooniik nie, soos ook in hierdie geval, n misdryf wat as gevolg van 'n
onbeheerbare (of moeilik beheerbare) seksuele
opwelling gepleeg word nie. Die
trauma van die slagoffer word normaalweg oor en oor beleef. Die aflê van
getuienis oor die
verkragting is op sigself n nuwe trauma.
In casu
was die verkragting 'n bende-verkragting. Mej B is gedurende
'n periode van 4 uur deur vier mans ten minste 11 keer verkrag. Die
verkragting
staan ook nie in isolasie nie. Daar was addisionele pogings tot verkragting, sy
is gedwing om orale seks op een van die
beskuldigdes toe te pas, sy is gedwing
om een van die beskuldigdes te
11
masturbeer, sy is betas en sy is deur drie van die beskuldigdes gesodomiseer.
Die hof
a quo
het in die verband die volgende gesê:
"In looking at the total picture and in deciding on an appropriate sentence
on the rape charge, I must of course, as I do, disabuse
my mind of the other
offences committed by the accused f or these will be separately punished. They
cannot, however, be totally ignored
for they are part of the surrounding
circumstances relating to the rapes and provide the context in which the rapes
took place. They
are also indicative of the type of person I am dealing with
when considering an appropriate sentence for the rapes. Thus, although
I must
take care not to punish in the rape sentences f or the other offences committed,
I must nevertheless look at them as forming
part of the overall relevant
picture."
Hierdie benadering is juridies gegrond:
S v S
1991 (2) SA 93
(A) 107 B - H.
Mej B het nie besondere ernstige liggaamlike letsels opgedoen nie. Haar
beserings was kneus- en skaafwonde, vaginale swelling met
skeurtjies en anale
skeurtjies. Dit is deels daaraan toe te skryf dat sy meermaal met die dood
12
gedreig is en dat sy, in die lig van die oormag, haar nie fisies teengesit het
nie. Nogtans sê die distriksgeneesheer:
"...I will remember her forever because I never saw a woman with such damaged
vagina together with such damaged anus."
Hierdie distriksgeneesheer het, terloops, in sy loopbaan
meer as 6000 verkragting- en sodomiegevalle ondersoek.
Mej B se emosionele reaksie agv die misdryf was aanvanklik een van ernstige
skok en toe sy by die polisie aangeland het, het sy gedurig
gehuil. Sy is daarna
na die distriksgeneesheer geneem en sy was nog steeds hewig ontsteld. Sy wou nie
die vernedering van die ondersoek
deurgaan nie. Sy was, in die woorde van die
distriksgeneesheer, "fed-up" met hom in besonder en met die manlike geslag in
die algemeen.
Tydens die verhoor het sy getuig dat hoewel sy slegs twee
13 maal
sielkundige behandeling kort na die voorval ontvang het, sy glo dat sy haarself
beter kan help veral omdat sy nie daarvan
hou om haar persoonlike sake met
vreemdes te bespreek nie. Die hof
a quo
het tereg bevind dat sy
"seems to have made a relatively good recovery from the psychic and emotional
trauma of the multiple rapes and other abuse. She seems
to be a young woman of
strength and calibre, yet it is obvious she still retains some significant
emotional scarring and I would
be surprised if the horror of her experience did
not intrude on her life for many years to come, if not for the rest of her
days."
Premeditasie
:
Die betoog dat daar n afwesigheid van premeditasie was en dat hierdie feit as
strafversagtend aangemerk moet word, gaan nie op nie.
Beskuldigdes het as bende
die betrokke aand rondgeloop. Beskuldigde nr 1 het getuig dat hulle besluit het
dat as hulle iemand langs
die pad raak loop, sou
14 hulle daardie persoon
iets aandoen. Dit kon bv behels dat as hulle 'n sogenaamde "gangster" in die
hande kry, hulle hom miskien
met n mes sou steek. Dit het egter nie saak gemaak
wie hulle slagoffer sou wees nie. Dit is dan ook nie toeval dat, volgens
beskuldigde
nr 4, hulle met oop messe rondgeloop het nie.
Dit mag wees dat die beskuldigdes nie noodwendig n aand van verkragting in
gedagte gehad het nie. Wat hulle wel in gedagte gehad het,
was 'n aand van
geweld. Die geleentheid tot verkragting het in hulle skoot geval toe die motor
langs hulle stilhou. In die lig van
die voorgaande is die aanwesigheid van
premeditasie inderdaad verswarend.
Vorige veroordelings
:
Beskuldigde nr 1 het 'n vorige veroordeling van huisbraak met die opset om te
steel en diefstal toe hy groente ter waarde
15 van R140 uit 'n winkel gesteel
het. Hy is as jeugdige behandel en het houe met 'n ligte rottang asook 'n
opgeskorte gevangenisstraf
van 6 maande ontvang. Daarna, net vier dae voor die
verkragting, is hy aan aanranding met die opset om ernstig te beseer met 'n
stomp
voorwerp skuldig bevind. Die straf was 'n boete van R100 of twee maande
gevangenisstraf. 'n Verdere vier maande gevangenisstraf is
opgeskort.
Beskuldigde nr 2 se lys vorige veroordelings is indrukwekkend. Hy het die
eerste maal met die gereg gebots toe hy ongeveer twaalf
jaar oud was. In 1984,
toe hy ongeveer 14 jaar oud was, is hy aan aanranding met die opset om ernstig
te beseer skuldig bevind. Die
wapen was 'n mes. Gedurende dieselfde jaar het hy
huisbraak met die opset om te steel en diefstal gepleeg toe hy n vuurwapen en
juwele
uit 'n woning gesteel het. n Paar maande later pleeg hy roof. Vyf maande
later rand hy iemand aan, weer eens met 'n mes met die opset
om ernstig te
beseer. In 1986 word hy skuldig bevind aan die besit van n gevaarlike wapen en
in
16 1987 word hy weer eens skuldig bevind aan roof met verswarende
omstandighede. Hierdie keer het hy 'n vuurwapen gebruik. Dit is
gepas om daarop
te wys dat hierdie beskuldigde op 13 September 1985 tot n verbeteringsskool
toegelaat is. Hy het herhaaldelik gedros.
Beskuldigde nr 4 het geen vorige veroordelings nie, en hierdie feit kan in sy
geval as versagtend aangemerk word. In die geval van
die ander appellante is
hulle vorige veroordelings verswarend.
Die relatiewe deelname aan die verkragting
:
Beskuldigde nr 1 het die leiersrol tydens die verkragting en die reeks
misdrywe vervul. Hy self het die klaagster twee keer verkrag
en haar een maal
gesodomiseer. Beskuldigde nr 2 het, ten spyte van sy indrukwekkende lys vorige
veroordelings, die kleinste aandeel
aan die verkragting
17 gehad. Hy i s die
enigste beskuldigde wat die klaagster net een maal verkrag het. Beskuldigde nr
4, sy skoon rekord ten spyt, aan
die ander kant, het die klaagster vier maal
verkrag en een maal gesodomiseer. Die groter aandeel van beskuldigdes nrs 1 en 4
in die
pleeg van die misdryf moet as verswarend teen hulle aangemerk word.
Berou
:
Beskuldigde nr 2 het nie getuig nie en daar is geen getuienis dat hy berou
vir sy optrede het nie.
Beskuldigde nr 4 het weliswaar getuig dat hy berou het maar volgens die
welsynswerker blyk dit dat hy min berou openbaar oor sy aandeel
aan die misdade
en die psigiater wat hom ondersoek het, kon geen tekens van ware berou vind nie.
Dit i s ook opmerklik dat tydens
die verhoor beskuldigde nr 4 se verweer 'n
alibi was. Die verhoor het 'n gevorderde
18 stadium bereik alvorens hierdie verweer laat vaar is.
In beskuldigde nr 1 se getuienis is veel gewag gemaak van sy berou. Ook sy
moeder het getuig van hoe berouvol hy sou wees. Die hof
a quo
is nie deur
hierdie getuienis beindruk nie. Die sielkundige wat namens beskuldigde 1 getuig
het, staaf hierdie bevinding. Hy het
nl gesê dat:
"...the. kind of remorse that is evident from the probation officer's reports
and that I saw, was an immature remorse. The kind of
remorse that you get in a
child of three or four who is sorry because they have been caught but who's not
capable of a more mature
form of remorse which is remorse in terms of principles
and in terms of empathy for victims."
Beskuldigde nr 1 se optrede weerspreek ook sy getuienis oor sy egte berou.
Hoewel hy beweer het dat hy homself aan die polisie wou
oorgee, blyk dit dat toe
hy na sy arres oor die
19 radio gehoor het van sy arres hy dit heel amusant
gevind het. In ieder geval, was sy bereidwilligheid om homself aan die polisie
oor te gee aan die feit dat die polisie van sy identiteit bewus was,
gekoppel.
Hoewel hy kort na sy arres 'n bekentenis gemaak het, het hy daarna in die
gevangenis met beskuldigdes nrs 3 en 4 gereël dat hulle
volle
aanspreeklikheid vir die dade sou neem. Dit kon hy natuurlik doen omdat hy 'n
Teiersrol vervul het. Tydens die verhoor het
hy aanvanklik onskuldig gepleit en
nadat die verhoor in 'n gevorderde stadium was, het hy sy pleit gewysig maar sy
gewysigde pleit
en sy erkennings het nie die volle spektrum van sy optrede gedek
nie. Die berou waarvan die moeder getuig, het eers na skuldigbevinding
ontstaan.
Die persoonlikhede en sosiale agtergrond:
20 Die beskuldigdes kom
almal uit 'n demoraliserende omgewing wat gekenmerk word deur bendemisdaad en
drank- en dwelmmisbruik. Daar
is in die algemeen n gebrek aan behoorlike
behuising en sosiale en ondersteunende dienste. Gesinsbande is dikwels
wankelmoedig of
afwesig. Geldnood is 'n algemene verskynsel. In hierdie opsigte
verskil die agtergrond en milieu van die beskuldigdes nie veel van
dié
van 'n groot deel van die bevolking van hierdie land, of selfs van die
wêreld, nie.
Welsynsverslae is ten aansien van al die beskuldigdes ingehandig. Die inhoud
van hierdie verslae is nie wesenlik in geskil gestel
nie. Wat hierna volg, i s
'n opsomming van hierdie verslae.
Beskuldigde nr 1 kom uit n huisgesin waar die vader hardwerkend is, daar geen
drank- of dwelmmisbruik is nie en waar die ander kinders
geen ernstige
gedragsprobleme openbaar nie. Die gesin het behoorlike huisvesting maar die
21
inkomste is laag. Die beskuldigde word deur sy moeder as waaghalsig en
kort van humeur beskryf. Nadat hy twee maal n standerd gedruip
het, het hy die
skool as std 4-1eerling uit eie keuse verlaat. Hy het 'n baie swak werkrekord.
Hy ontken dat hy alkohol of dwelmmiddels
gebruik. Hy i s 'n bendelid en neem
gereeld aan bendegevegte deel. Hy het n buite-egteiike verhouding en is die
vader van 'n jong
kind. Hoewel die moeder beweer dat hy binne gesinsverband n
voorbeeldige kind is, sê sy egter dat hy binne gemeenskapsverband
probleme
veroorsaak. Die gevolgtrekking van die welsynswerker is dat hy nie emosioneel
deur sy ouers verwaarloos is nie, dat die
ouers in die gesin se basiese
finansiële behoeftes voorsien het en dat n tydelike vervreemding tussen die
ouers nie sy persoonlikheidsontwikkeling
nadelig beinvloed het nie. Beskuldigde
nr 1 openbaar sedert 1984 gedragsprobleme en voer sedertien 'n relatief doeilose
bestaan.
Hy lei n volwasse leefwyse, handel na eie goeddunke en identifiseer met
bendelede.
22
Beskuldigde nr 2 se ouers se verhouding i s nie altyd te goed gewees nie. Die
ouers is streng en die beskuldigde is by verskeie geleenthede
roekeloos deur sy
vader getugtig. Na een so 'n geleentheid, in 1984, het hy probeer selfmoord
pleeg. Hy sien homself as die swartskaap
in die familie. Drank is nie n ernstige
probleem in gesinsverband nie en daar kom ook nie misdaad in gesinsverband voor
nie. Die
beskuldigde het sedert 1984 ernstige skoolversuim geopenbaar en pogings
deur die skool se maatskaplike werker om hom te motiveer,
was onsuksesvol. Hy
word deur sy ouers as n waaghalsige en impulsiewe persoon met n vinnige humeur
beskryf. Hy het selfs probeer
om die woonhuis af te brand en toe dit nie geslaag
het nie, het hy die ruite stukkend geslaan. Beskuldigde het namens 'n ander met
alkohol en dagga handel gedryf en is sedert sy prille jeug n dagga-gebruiker. Hy
misbruik drank en is al vir 'n geruime tyd 'n aktiewe
bendelid. Hy erken
deelname aan bende-misdade.
23
Beskuldigde nr 2 1 s pas na die pleeg van die onderhawige misdaad
(vermoedelik in 'n ander verband) vir waarneming verwys . Volgens
die verslag is
sy intellektuele vermoë in die "dull, normal range" en hoewel daar "no
evidence (is) of psychotic phenomena,
organic impairment or mood disturbance" is
daar getuienis van "a seriously disturbed personality development". Hy ly egter
nie aan
enige geestesiekte nie.
Beskuldigde nr 4 is die jongste van drie kinders. Die moeder is 'n onthouer
en die vader het n stabiele werkrekord. Die gesin ly nie
voedselgebrek nie. Hy
is nie emosioneel deur sy ouers verwaarloos nie. Hoewel die vader drank
misbruik, het dit nie n ontwrigtende
effek op die gesinsfunksionering nie.
Beskuldigde handhaaf self n negatiewe leefwyse. Hy is n bendelid en gebruik
dagga. Hy is werkloos
en wend halfhartige pogings aan om werk te bekom. Hy is
ligsinnig maar het 'n besondere verhouding met sy moeder aangesien hy haar
dikwels tuis verpleeg het.
24
Hy is deur 'n psigiater ondersoek wat tot die gevolgtrekking gekom het dat hy
aan geen geestesgebrek ly nie en dat hy ook nie 'n persoonlikheidsgebrek
het
nie. Die misdryf is nie deur enige psigiatriese versteuring veroorsaak nie. Geen
antisosiale of psigopatiese persoonlikheidstrek
is aanwesig nie hoewel
onvolwassenheid duidelik na vore tree. Die beskuldigde is 'n persoon wat sy
sekuriteit in gnoepsverband soek.
'n Sielkundige en sosioloog, by name Giles, het ter strafversagting getuig.
Hy het kort onderhoude met beskuldigdes 1 en 2 gevoer
en het aan die hand van
die welsynsverslae (in sy eie woorde) geargumenteer dat die doodvonnis nie van
pas is nie. Sy betoog kom
daarop neer dat daar sosiale, familie en persoonlike
faktore is wat n invloed gehad het op die vormingsproses van die beskuldigdes.
Soos hy dit stel, mens kan nie " in fairness, disregard the extremely powerful
formative influences which
25
operated on the convicted. These factors ór influences I'll speak to
under headings of social, familial and individual and
it is my opinion that
taken together, they significantly reduced the social and emotional development
attained by these youngsters
and attainable by many youngsters growing up in
these conditions." Hy kom dan tot die gevolgtrekking dat die beskuldigdes nie
alleen
vir hulle dade verantwoordelik is nie omdat hulle nie uit eie keuse
opgetree het nie. Die samelewing is mede-aanspreeklik vir die
dade wat hulle
verrig het.
Die getuie se basiese uitgangspunt is dat die doodvonnis nie deur die
gemeenskap geverg word nie. Met daardie uitgangspunt is hy van
oordeel dat die
doodvonnis ontoepaslik is wanneer die beskuldigde n lid van die sogenaamde
"disadvantaged people" is. Die verhoorhof
het korte mette met hierdie standpunt
gemaak in die volgende woorde:
26
"I can appreciate his viewpoint but I do not think that it has sufficient
validity to detract significantly from both your personal
responsibility and
from the moral heinousness of what you have done."
Dit is natuurlik so dat elke mens in 'n mate die produk van
sy agtergrond is. Die mate wat die agtergrond
deterministies is van
gedrag, is egter 'n feitevraag. Giles
was nie in staat om sy gevolgtrekking
ten aansien van die
beskuldigdes as individue te motiveer nie. Hy het
bloot
veralgemeen. Die verhoorhof se evaluering van sy getuienis
is dus
gebillik.
Ouderdom
:
Die onderskeie ouderdomme van die beskuldigdes ten tye van die pleeg van die
misdryf was 18 jaar en 7 maande, 18 jaar en 5 maande,
15 jaar en 3 maande en 20
jaar en 4 maande. Die hof
a quo
was ten volle bewus van die ouderdomme
van die appellante maar het geoordeel dat hulle relatiewe
27 jeugdigheid
slegs in n beperkte mate strafversagtend is. (Dit kan net aangemerk word dat die
doodvonnis voor die inwerkingtreding
van die Strafregwysigingswet 107 van 1990
opgelê is. Die bevinding van die hof
a quo
moet in daardie lig
gesien word.)
Dit behoef nie gesag dat jeugdigheid en gepaardgaande onvolwassenheid
strafversagtende faktore is nie. Selfs beskuldigde nr 4 kan,
vir doeleindes van
hierdie vraag, as jeugdige geklassifiseer word. Die getuienis is immers dat hy
besonder onvolwasse en emosioneel.
onderontwikkel is.
Ek is van oordeel dat die hof
a quo
gefouteer het deur te min gewig
aan hierdie faktor te heg. Aangesien die misdryf nie as gevolg van enige
buite-invloed gepleeg is
nie, kan mens met 'n mate van veiligheid aanvaar dat
onvolwassenheid en grootdoenerigheid n belangrike rol in die pleeg van die
misdryf
gespeel het. Die herhalende verkragtings is waarskynlik gepleeg om
teenoor groepgenote hulle manlikheid
28 te bewys.
Gevolgtrekking
:
Dit is nie moontlik om 'n onderskeid tussen die drie appellante by die
oplegging van vonnis te tref nie. Hulle was vrywillige deelgenote
aan die
misdryf en het hulle ten volle met mekaar se optrede geassosieer. Hoewel
beskuldigde nr 4 ouer as die ander was, het hy geen
vorige veroordelings nie.
Hoewel beskuldigde nr 2 aan die ander kant 'n reeks vorige veroordelings het,
was sy relatiewe deelname
aan die verkragting die minste. Beskuldigde nr 1 het
weliswaar 'n leiersrol vervul maar die ander het nie juis 'n leier nodig gehad
nie. Sy deelname aan die verkragtings was ook minder as die van beskuldigde nr 4
en hy is ook jonger as hy. Dit is ook n gesonde
beginsel dat deelgenote aan n
misdryf in die algemeen gelyk behandel moet word.
29
By beantwoording van die vraag of die doodvonnis die enigste gepaste vonnis
is, moet na die feite in totaliteit gekyk word. Ook moet
die oogmerke van straf
in gedagte gehou word. Hoewel die misdryf 'n besondere ernstige misdryf was en
hoewel daar talle strafverswarende
faktore teenwoordig is, is ek nogtans van
oordeel dat die doodvonnis nie die enigste gepaste vonnis is nie. Vergelding as
oogmerk
van vonnis is
in casu
nie 'n deurslaggewende oorweging nie.
Beskerming van die gemeenskap is wel en dit kan in hierdie geval deur 'n lang
gevangenisstraf
bereik word. Van besondere belang bly die jeugdigheid van die
appellante en die relatiewe beperkte gevolge van die misdryf saamgelees
met die
feit dat 'n oormaat van geweld nie gebruik is nie. Die feit dat meer geweld nie
gebruik is nie, is natuurlik nie versagtend
nie maar dit bring mee dat die erns
van die misdryf minder is as wat dit andersins sou gewees het.
In die lig van voorgaande slaag die drie appellante se appël teen die
doodvonnis op aanklag vyf en word dit vervang met 'n
30
vonnis van 25 jaar gevangenisstraf wat met die gevangenisstraf op die ander
aanklagte opgelê, saamloop.
HARMS WndAR
E.M GROSSKOPF AR )
EKSTEEN AR ) STEM SAAM