S v Senonohi (691/89) [1990] ZASCA 93; 1990 (4) SA 727 (AD); [1990] 2 All SA 584 (A) (17 September 1990)

80 Reportability
Criminal Law

Brief Summary

Criminal Law — Murder — Intent — Appellant convicted of murder after evidence showed he deliberately set the deceased on fire using lamp oil — Appellant argued lack of intent to kill, claiming accidental spillage of lamp oil during a struggle — Court found overwhelming evidence of intent based on eyewitness testimonies and appellant's statements during the incident — Appeal against conviction dismissed.

Comprehensive Summary

Summary of Judgment


1. Introduction


The proceedings were a criminal appeal to the Appellate Division (now the Supreme Court of Appeal) against a conviction for murder and against a sentence of death, including the trial court’s finding that there were no mitigating circumstances under the pre‑1990 sentencing regime for murder.


The appellant, Abel Senonohi, had been tried together with his brother Gert Senonohi (accused no 2) in the Transvaal Western Circuit Local Division. The respondent was the State. After a trial before Van Zyl R sitting with assessors, accused no 2 was acquitted and discharged, while the appellant was convicted of murder and sentenced to death because the trial court found no mitigating circumstances.


The appeal was heard after the commencement of the Criminal Law Amendment Act 107 of 1990, which materially altered the framework governing the imposition and appellate reconsideration of the death sentence. As a result, although the conviction appeal proceeded on conventional grounds, the sentence appeal had to be determined on the new statutory basis applicable to death sentences.


The dispute concerned whether the evidence proved intention to kill (as opposed to culpable homicide), and, if murder was established, whether in the light of the new legislation the death sentence remained the proper sentence.


2. Material Facts


The court treated as undisputed that on the afternoon of 10 April 1988, the deceased, Patrick Phetoe, encountered the appellant and accused no 2. Two eyewitnesses, Elizabeth Nophikela and Martha Pelesa, described an interaction in which accused no 2 took hold of the deceased, and the appellant addressed the deceased in words to the effect that he would die “today” over money.


On the accepted version, the appellant left briefly and returned with a container, the contents of which were poured over the deceased. On appeal it was common cause that the liquid was lamp oil purchased at a nearby shop. The appellant then attempted to ignite a match; the first did not light, the second did, and the appellant threw the burning match onto the deceased, who immediately caught fire. The appellant was further heard to say words to the effect of “let him die” and he walked away. Accused no 2 remained at or near the scene and later assisted, to some extent, with efforts to extinguish the flames.


It was also not in dispute that the deceased suffered extensive third‑degree burns and died nine days later, and that the burns (and thus the death) were caused by the appellant’s conduct as described by the court. Medical evidence established the severity and extent of the burns and confirmed causation of death.


The court treated as disputed the appellant’s account that the lamp oil had been spilled on the deceased accidentally during a struggle, and that he thereafter set the deceased alight in a rage. The court also addressed, as a disputed matter, the appellant’s claim that he attempted to extinguish the fire by throwing sand on the deceased. The trial court had accepted the State eyewitnesses as credible and rejected the appellant’s version. On appeal, counsel for the appellant did not persist with an attack on those credibility findings, and the Appellate Division accepted the concession and proceeded on the basis that the eyewitness version was correctly accepted.


In relation to sentence, the court identified further factual considerations emerging from the record. The appellant was 28 years old at trial, had a clean record, and was in employment. He alleged that he had consumed alcohol on the day in question, though not to a degree amounting to severe intoxication. The record also supported that there had been a dispute about money the deceased allegedly owed the appellant, and the appellant’s evidence (not directly contradicted on the record) included that the deceased had refused to pay and had insulted him, with the eyewitness evidence indicating that the appellant referred to “our money” when threatening the deceased.


3. Legal Issues


The central issue on conviction was whether the State had proved beyond reasonable doubt that the appellant had intention to kill the deceased, as required for murder, or whether the evidence supported only culpable homicide. This was primarily an issue of the application of legal standards for intention to the facts as found, rather than a re‑litigation of factual disputes, given the accepted credibility findings.


On sentence, the key issue was how to determine the propriety of the death sentence in light of the Criminal Law Amendment Act 107 of 1990, which abolished the mandatory death penalty for murder and replaced the earlier inquiry into “mitigating circumstances” with a broader inquiry into mitigating and aggravating factors, coupled with the requirement that the court be satisfied that death is the proper sentence. This aspect required the exercise of a fresh value judgment (a sentencing discretion) by the appellate court, because the new legislation mandated a different appellate approach.


A further legal issue on sentence was the proper approach to appeals in “transitional” matters, given the new statute’s provisions requiring the appeal to be decided as if the amended sentencing provisions had always applied, and empowering the Appellate Division to remit for further evidence if necessary, but also permitting determination on the existing record where it was adequate.


4. Court’s Reasoning


On conviction, the court proceeded from the accepted factual findings that the appellant deliberately obtained lamp oil, poured it over the deceased, and ignited it, and that he did so after threatening the deceased with death over money and, after the deceased was aflame, stating words to the effect of “let him die.” The court reasoned that any person must have realised that setting a person alight in this manner was potentially lethal, making it untenable to suggest that the appellant lacked intention to kill.


The court considered that even if there were any doubt about the inference to be drawn from the physical conduct alone, the appellant’s own utterances before and after the ignition were treated as strongly confirmatory of direct intention. The threat (“you are going to die today over our money”) was viewed as indicating a prior decision directed at causing death, and the later remark (“let him die”) was treated as consistent with a desire for the fatal outcome.


The appellant relied on his evidence that he attempted to extinguish the flames as indicative that he did not want the deceased to die. The court rejected this contention on the basis that it conflicted with the evidence of Elizabeth Nophikela, was not put to her in cross‑examination, and appeared as a late‑raised assertion. Although accused no 2 corroborated the appellant on this point, the court treated the trial court’s general credibility preference for Elizabeth’s evidence as decisive and noted that the trial court had approached conviction and sentence on the footing that the appellant did not take steps to put out the fire. The court also evaluated probabilities, reasoning that if the appellant had truly repented immediately, he would likely have done more than throw a few handfuls of sand and would have remembered to mention such an important fact to his legal representative earlier.


Having rejected the purported fire‑extinguishing effort, the court concluded there was nothing in the evidence that detracted from the inference, grounded in conduct and statements, that the appellant desired the deceased’s death. The murder conviction therefore stood.


On sentence, the court explained that the Criminal Law Amendment Act 107 of 1990 had abolished the prior position under which the death sentence followed a murder conviction unless the court found “mitigating circumstances.” Under the amended section 277(2) of the Criminal Procedure Act 51 of 1977, death could be imposed only after a finding on the presence or absence of mitigating and aggravating factors (informed by evidence and argument under section 274), and only if the court was satisfied that death was the proper sentence. The court accepted the interpretation, drawn from an earlier Appellate Division decision, that “mitigating and aggravating factors” constituted a wider category than the former “mitigating circumstances,” and encompassed all factors properly relevant to sentence.


The court further held that the transitional provisions required the appeal to be determined as if the amended sentencing regime had always been in force, and noted the availability of remittal powers to receive further evidence if necessary. In this matter, however, both parties accepted that the record adequately covered what was needed for sentence under the new law, so remittal was not required.


A significant element of the court’s reasoning was that, under the new legislation (including the insertion of section 322(2A)), the Appellate Division, when considering a death sentence, exercised an independent discretion and was not confined to interference only where the trial court had misdirected itself. The question was whether the appellate court itself was satisfied, after weighing the relevant factors, that death was the proper sentence; if not, it was empowered to substitute an appropriate sentence.


Applying that framework, the court accepted the trial court’s description of the offence as involving considerable cruelty and callousness, and treated these as strong aggravating considerations. The court nevertheless qualified the aspect of premeditation to a limited degree, noting that the interval between the decision to buy the lamp oil and the attack was short, the shop was nearby, and events unfolded rapidly, leaving little time for extended reflection, which marginally reduced the weight of that feature.


On the mitigating side, the court treated the appellant’s clean record and stable employment as important, indicating that he was not inherently violent and might be rehabilitable. The court also considered the presence of alcohol consumption (not severe intoxication) and provocation connected to a quarrel about money and insulting language as factors operating in mitigation, while still recognising the seriousness of the conduct. The court emphasised that, under the new law, the inquiry was no longer dominated solely by “moral blameworthiness” (although it remained important), but required an overall balancing consistent with the objectives of punishment.


In interpreting the phrase “the proper sentence,” the court reasoned that death should not be imposed unless the court was satisfied that no other sentence would be appropriate, and stated as a general guideline that the abolition of the mandatory death penalty suggested a legislative intention that death should be reserved for cases of exceptional seriousness. In the final balance, the decisive consideration was the appellant’s clean record and the associated inference of non‑inherent violence and potential rehabilitation. The court concluded that a lengthy term of imprisonment would sufficiently serve prevention, retribution, deterrence, and reform, and selected eighteen years’ imprisonment as appropriate in the circumstances.


5. Outcome and Relief


The appeal against conviction was dismissed, and the murder conviction was confirmed.


The appeal against sentence was upheld. The death sentence was set aside and replaced with a sentence of eighteen (18) years’ imprisonment.


No separate order as to costs was recorded in the judgment.


Cases Cited


S v Masina and Others (case 695/89, Appellate Division, judgment delivered 13 September 1990).


Legislation Cited


Criminal Law Amendment Act 107 of 1990.


Criminal Procedure Act 51 of 1977, including section 274, section 277(2), and section 322(2A).


Rules of Court Cited


No rules of court were cited in the judgment.


Held


The Appellate Division held that the evidence, particularly the appellant’s deliberate conduct in procuring and pouring lamp oil on the deceased, igniting it, and his contemporaneous statements threatening death and expressing a willingness that the deceased die, proved direct intention to kill beyond reasonable doubt. The appellant’s version suggesting accident and the asserted attempt to extinguish the fire were not accepted on the record as evaluated by the trial court and endorsed on appeal. The conviction for murder therefore stood.


On sentence, applying the post‑1990 statutory framework, the Appellate Division held that it was required to exercise an independent sentencing discretion and to determine whether the death sentence was the proper sentence after weighing aggravating and mitigating factors. Although the murder was extremely serious and cruel, the court held that the appellant’s clean record, employment, alcohol consumption, and provocation were sufficient to justify the conclusion that death was not the only appropriate sentence. The death sentence was accordingly replaced with a substantial term of imprisonment.


LEGAL PRINCIPLES


The judgment applied the principle that intention to kill may be inferred from deliberate, life‑threatening conduct, and that contemporaneous statements evidencing a desire for the victim’s death may decisively confirm an inference of direct intention on the facts accepted by the trial court.


In relation to sentence, the judgment applied the amended statutory regime introduced by the Criminal Law Amendment Act 107 of 1990, under which the death sentence is no longer mandatory for murder and may be imposed only after the court considers all mitigating and aggravating factors and is satisfied that death is the proper sentence.


The judgment further applied the principle that, in death sentence appeals under the amended legislation (including the insertion of section 322(2A)), the appellate court exercises an independent discretion and may set aside a death sentence and substitute another sentence even absent a conventional misdirection by the trial court, provided the appellate court is not satisfied that death is the proper sentence on the record.

About SAFLII
Databases
Search
Terms of Use
RSS Feeds
South Africa: Supreme Court of Appeal
SAFLII
>>
Databases
>>
South Africa: Supreme Court of Appeal
>>
1990
>>
[1990] ZASCA 93
|

|

S v Senonohi (691/89) [1990] ZASCA 93; 1990 (4) SA 727 (AD); [1990] 2 All SA 584 (A) (17 September 1990)

IN DIE HOOGGEREGSHOF VAN SUID-AFRIKA
(APPèLAFDELING)
In die saak tussen:
ABEL SENONOHI
Appellant
en
DIE STAAT
Respondent
CORAM
: E M GROSSKOPF, STEYN, EKSTEEN, F 'n GROSSKOPF, ARR
FRIEDMAN, Wn AR
VERHOOR
: 17 Augustus 1990
GELEWER
: 17
September 1990
2
UITSPRAAK
E M GROSSKOPF, AR
Die appellant is saam met sy broer Gert (beskuldigde no 2) in die Transvaalse
Westelike Rondgang Plaaslike Afdeling van moord op ene
Patrick Phetoe aangekla.
Albei het onskuldig gepleit. Na 'n verhoor voor VAN ZYL R en assessore is
beskuldigde no 2 onskuldig bevind
en ontslaan. Die appellant is egter skuldig
bevind soos aangekla, en, nadat die hof bevind het dat daar geen versagtende
omstandighede
was nie, is hy ter dood veroordeel. Met die nodige verlof kom hy
nou in hoër beroep teen sy skuldigbevinding en teen die bevinding
dat daar
geen versagtende omstandighede is nie, en dus ook teen sy vonnis. Weens die
bepalings van die Strafregwysigingswet, no 107
van 1990, wat intussen in werking
getree het, sal die appèl teen die vonnis nou op 'n veranderde basis
bereg moet word. Ek
kom later weer daarop terug.
Wat die skuldigbevinding betref, het die Staat se saak hoofsaaklik berus op
die getuienis van twee ooggetuies, Elizabeth
3
Nophikela en Martha Pelesa.
Elizabeth het getuig dat sy op die middag van
10 April 1988 (wat 'n Sondag was) op haar huis se voorstoep gesit het toe sy die
oorledene
sien aankom van een rigting terwyl die appellant en beskuldigde no 2
vanaf 'n ander rigting nader. Toe hulle by die oorledene kom
het hulle gaan
staan en oor en weer met mekaar gepraat. Sy kon nie hoor wat hulle sê nie
totdat beskuldigde no 2 die oorledene
aan sy lyfband vasgegryp het en die
appellant hardop gesê het:"Jy gaan vandag dood oor ons geld". Die
appellant het toe 'n
leë karton wat daar naby gelê het, opgetel en
weggestap. No 2 het steeds by die oorledene bly staan. Kort daarna het die
appellant weer sy verskyning gemaak, steeds met hierdie karton in sy hande. Hy
het gestap tot waar die oorledene en beskuldigde no
2 staan en het die inhoud
van die karton - 'n vloeistof - oor die oorledene gegooi. Die getuie kon nie
sien wat die vloeistof was
nie, maar dit was gemene saak op appèl dat dit
lampolie was wat die appellant by 'n nabygeleë winkel gaan koop het. Die
appellant het 'n dosie vuurhoutjies uit
4
sy broeksak te voorskyn gehaal en een vuurhoutjie probeer aansteek. Dit het
egter nie vlam gevat nie. Hy het 'n tweede vuurhoutjie
getrek wat wel vlam gevat
het. Die appellant het die brandende vuurhoutjie op die oorledene gegooi. Vlamme
het onmiddellik op die
oorledene uitgeslaan. Net voordat die vuurhoutjie gegooi
is het beskuldigde no 2 sy greep op die oorledene verstewig maar toe die
oorledene in vlamme uitbars het hy hom weggestamp. Die appellant het toe
gesê "laat hy doodgaan" en het weggeloop. Beskuldigde
no 2 het nog daar
bly rondstaan totdat 'n ander persoon op die toneel gekom het en sand oor die
oorledene gegooi het. Beskuldigde
no 2 het toe self sand opgetel en hom gehelp
om die vuur te blus. Hy het twee maal sand opgegooi en toe weggestap. Volgens
Elizabeth
was die oorledene sowel as die beskuldigdes nugter, hoewel sy in
kruisverhoor toegegee het dat hulle moontlik iets kon gedrink het.
Martha
Pelesa se getuienis het in alle wesentlike opsigte dié van Elizabeth
gestaaf. Ook die tweede beskuldigde se getuienis
het in 'n groot mate
ooreengestem met dié van hierdie
5
twee Staatsgetuies. Die appellant se weergawe was egter wesentlik anders.
Weens die verloop wat hierdie appèl geneem het is
dit nie nodig om sy
getuienis in besonderhede uiteen te sit nie. Dit het kortliks daarop neergekom
dat daar 'n struweling tussen
hom en die oorledene plaasgevind het en dat die
lampolie, wat die appellant reeds voor sy ontmoeting met die oorledene gekoop
het,
per ongeluk in die loop van hierdie struweling oor die oorledene uitgestort
het. Die appellant het toe, volgens sy weergawe, in 'n
woede-aanval 'n
vuurhoutjie getrek en die oorledene aan die brand gesteek.
Na 'n oorweging
van al die getuienis het die verhoorhbf tot die gevolgtrekking gekom dat
Elizabeth se weergawe, soos gestaaf deur
Martha en tot 'n mate deur beskuldigde
no 2, aanvaar moes word en dié van die appellant verwerp moes word. Op
appèl
voor ons het Mnr. Bester, wat namens die appellant opgetree het,
nie betoog dat hierdie bevinding van die verhoorhof aangeveg kan
word nie. Ek
stem met hierdie toegewing saam. Die Staatsgetuienis kom as geloofwaardig voor
en die getuienis van
6
die appellant was klaarblyklik verwerplik.
Dit blyk uit die getuienis dat
die oorledene nege dae na die insident oorlede is. Die mediese getuienis het
aangedui dat die oorledene
uitgebreide derdegraadse brandwonde gehad het van sy
kop, nek, bors, maag, rug en arms. Hierdie brandwonde was die oorsaak van sy
dood en dit is gemene saak dat hulle opgedoen is as gevolg van die appellant se
optrede soos hierbo beskryf.
In sy betoog voor ons het die appellant se
advokaat aanvaar dat die appellant die dood van die oorledene veroorsaak het en
dat die
appellant se optrede in hierdie verband onregmatig was. Sy enigste
betoog met betrekking tot skuldigbevinding was dat daar nie bo
redelike
twýfel bewys was dat die appellant die opset gehad het om die oorledene
te dood nie. Sy betoog was gevolglik dat
die appellant bloot aan strafbare
manslag skuldig bevind moes gewees het. Myns insiens gaan hierdie argument nie
op nie. Soos blyk
uit die relaas van die gebeure wat ek hierbo gegee het, het
die appellant doelbewus 'n hoeveelheid lampolie oor die oorledene se
kop en lyf
uitgegooi en aan die brand
7
gesteek. Volgens die appellant was daar 'n liter lampolie in die houer, en
het ongeveer die helfte daarvan op die oorledene gestort.
Elizabeth het egter
getuig dat die hele inhoud van die houer op die oorledene uitgegooi is, en dit
is haar weergawe wat vir huidige
doeleindes deurslaggewend is. Enige mens moes
besef het dat die appellant se optrede potensieel lewensgevaarlik was. Dit is
dus ondenkbaar
dat die appellant nie besef het dat hy heel moontlik of selfs
heelwaarskynlik die oorledene se dood sou veroorsaak deur hom op hierdie
manier
aan die brand te steek nie. Maar enige moontlike twyfel hieromtrent word myns
insiens uit die weg geruim deur wat die appellant
gesê het terwyl hierdie
insident aan die gang was. Soos ek reeds hierbo daarop gewys het, het hy, nog
voordat hy die lampolie
gaan haal het, aán die oorledene gesê: "Jy
gaan vandag dood oor ons geld". Daarbenewens, nadat die oorledene reeds in
vlamme uitgebars het, het die appellant, net voordat hy vertrek het, gesê:
"Laat hy doodgaan". Die appellant se optrede was
dus nie alleen bereken om die
dood van die oorledene te veroorsaak nie, maar sy
8
uitlatings tydens die gebeure dui aan dat hy die dood van die oorledene
begeer het.
Namens die appellant is sterk gesteun op sy eie getuienis dat hy
probeer het om die vlamme op die oorledene te blus deur sand op die
oorledene te
gooi. Dit, so is beweer, is 'n aanduiding dat hy nie die oorledene wou dood nie.
Hierdie getuienis word gestaaf deur
beskuldigde no 2. Dit is egter teenstrydig
met Elizabeth se getuienis, en is nooit in kruisverhoor aan haar gestel nie. Die
appellant
het getuig dat dit hom ontgaan het om hierdie belangrike feit aan sy
advokaat te noem. Elizabeth se getuienis is oor die algemeen
aanvaar bo
dié van die appellant, en hier gaan dit nog oor 'n bewering wat so laat
in die verhoor deur die appellant geopper
is dat dit na
'n blote nagedagte
lyk. Daar sou dus geen rede wees om op hierdie punt die appellant se getuienis
te aanvaar nie. Die saak word effens
gekompliseer deur die feit dat beskuldigde
no 2 die appellant se weergawe staaf. Beskuldigde no 2 se getuienis met
betrekking tot
sy eie skuld aan die dood van die oorledene is
9
deur die verhoorhof aanvaar as redelik moontlik waar. Ek is nie
voornemens qm die meriete van hierdie bevinding te oorweeg, of om
beskuldigde no
2 se getuienis in besonderheid te ontleed nie. Klaarblyklik was Elizabeth 'n
baie meer oortuigende getuie as hy, en
is ook so bevind deur die verhoorhof. Oor
die bewering dat die appellant die brand probeer blus het is daar 'n botsing
tussen haar
getuienis en dié van beskuldigde no 2. Hoewel die verhoorhof
geen uitdruklike bevinding oor hierdie botsing maak nie, sou
dit volg uit sy
algemene geloofwaardigheidsbevinding dat Elizabeth se getuienis verkies sou
gewees het. Die verhoorhof was dan ook
ten volle bewus van die appellant en
beskuldigde no 2 se getuienis in hierdie verband (dit word in die uitspraak
genoem) maar het
duidelik die appellant se skuldigbevinding en vonnis benader op
die basis dat die appellant niks gedoen het om die brand op die oorledene
te
probeer blus nie. Hierdie standpunt is myns insiens ten volle geregverdig deur
die getuienis. Dit is myns insiens ook in ooreenstemming
met die
waarskynlikhede. As die appellant skielik, nadat hy die
10
oorledene aan die brand gesteek het, bewus geword het van die
verskriklikheid van sy daad, sou hy stellig meer gedoen het as
'n paar
handevol sand op hom te gooi. En as hy tot so 'n inkeer gekom het, sou hy
sekerlik onthou het om sy advokaat daarvan te vertel.
Weens die voorgaande
meen ek nie dat die appellant se getuienis, gestaaf deur beskuldigde no 2, dat
die appellant probeer het om die
brand op die oorledene te blus, aanvaar kan
word nie. Wat die uitwerking op die saak as geheel sou gewees het indien hierdie
getuienis
wel aanvaar was, hoef ek nie te oorweeg nie. Vir huidige doeleindes is
dit genoeg om te sê dat daar niks in die getuienis is
wat afdoen aan die
afleiding,
gegrond op die appellant se optrede en uitlatings, dat hy die dood
van die oorledene begeer het nie. Ek meen dus nie dat die verhoorhof
se
bevinding dat die appellant die direkte opset gehad het om die oorledene te
dood, aangeveg kan word nie. Die appel teen die skuldigbevinding
kan gevolglik
nie slaag nie. Dit bring my dan by die vonnis. Die
11
Strafregwysigingswet, no 107 van 1990 (hierna "die nuwe wet"
genoem) het, insoverre ter sake, op 27 Julie 1990 in werking getree.
Die
relevante bepalings van die nuwe wet word volledig uiteengesit in die uitspraak
van hierdie hof in
S teen Masina en Andere
(saak 695/89, gelewer op 13
September 1990) en ek hoef dit nie hierin te herhaal nie. Ek gee dus slegs 'n
kort opsomming van die
belangrikste bepalings vir huidige doeleindes.
Die
nuwe wet het die voorafbestaande bedeling met betrekking tot die doodstraf
ingrypend gewysig. Artikel 277 van die Strafproseswet,
no 51 van 1977 ("die
Wet") het vroeër bepaal dat, onderhewig aan sekere uitsonderings, 'n
persoon die doodvonnis opgelê
moes word indien hy aan moord skuldig bevind
is. Vir huidige doeleindes was die belangrikste uitsondering dat 'n ander vonnis
bevoeg
was "waar die hof, by skuldigbevinding van 'n persoon aan moord, van
oordeel is dat daar versagtende omstandighede is." In die onderhawige
geval het
die hof
a quo
bevind dat daar geen versagtende omstandighede was nie, en
die verpligte doodstraf opgelê.
12
Die nuwe wet het die verpligte doodstraf afgeskaf. Kragtens die gewysigde
artikel 277 van die Wet is die grondslag waarop 'n hof nou
beslis oor die
moontlike oplegging van die doodstraf, dieselfde ten opsigte van alle
halsmisdade. Dit word, insoverre ter sake, as
volg uitgedruk in artikel 277(2)
van die Wet, soos vervang deur artikel 4 van die nuwe wet:
"(2) Die doodvonnis word opgelê
-
a)
nadat die voorsittende regter tesame met die assessore (as daar is)
... met inagneming van enige getuienis en betoë oor vonnis
ingevolge
artikel 274, 'n bevinding uitgebring het oor die aan- of afwesigheid van enige
strafversagtende of -verswarende faktore;
en
b)
indien die voorsittende regter ... met inagneming van daardie
bevinding, oortuig is dat die doodvonnis die gepaste vonnis
is."
Artikel 274 van die Wet (wat nie deur die nuwe
wet
gewysig is nie) lui soos volg:
"(1) 'n Hof kan, voordat hy vonnis oplê, die getuienis aanhoor wat hy
goedvind ten einde homself in te lig oor die gepaste
straf om op te
lê.
(2) Die beskuldigde kan die hof toespreek oor getuienis wat kragtens subartikel
(1) aangehoor is, asook oor die aangeleentheid van
die vonnis, en daarna kan
die
13
vervolging die hof insgelyks toespreek."
Soos blyk
uit die gewysigde artikel 277, het die begrip "versagtende omstandighede" saam
met die verpligte doodvonnis uit die Wet
verdwyn. In
Masina
se saak,
supra
, is neergelê dat die uitdrukking "strafversagtende faktore"
'n wyer begrip uitdruk as wat voorheen deur "versagtende omstandighede"
behels
was, en dat "
strafversagtende
of
-verswarende faktore" alle faktore insluit wat behoorlik deur 'n hof in ag
geneem kan word hetsy ter versagting, het sy ter verswaring,
van vonnis. Dat
hierdie die korrekte vertolking is, blyk ook uit die voorskrif aan die hof in
die nuwe artikel 277(2)(a) om getuienis
en betoë oor vonnis ingevolge
artikel 274 in ag te neem by sy bevinding oor die aan-of afwesigheid van
strafversagtende of -verswarende
faktore.
Hoewel die verhoorhof die
onderhawige geval onder die ou bedeling beslis het, is dit duidelik uit artikel
20 van die nuwe wet dat
ons die appèl moet besleg asof artikel 4 van die
nuwe wet (wat artikel 277 van die Wet vervang het) te alle tersaaklike tye
in
werking was. Dit beteken dat ons die nuwe
14
maatstawwe wat ek hierbo bespreek het, moet toepas. Hieruit volg dit
natuurlik dat die appèl op 'n ander basis beslis word
as wat deur die
verhoorhof toegepas is. Om enige probleme te ondervang wat hieruit mag ontstaan,
verleen artikel 20(3) van die nuwe
wet aan hierdie hof die bevoegdheid "om die
vonnis tersyde te stel en die saak na die verhoorhof terug te verwys met die
opdrag om
met 'n aangeleentheid, met inbegrip van die aanhoor van getuienis, te
handel op die wyse wat die Appèlafdeling goed ag". In
die onderhawige
geval was die partye dit egter eens dat die oorkonde van die saak alle aspekte
volledig dek wat vir vonnisoplegging
ingevolge die nuwe wet ter sake mag wees.
Dit was gevolglik nie nodig om van die bevoegdhede verleen deur artikel 20(3)
van die nuwe
wet gebruik te maak nie.
By die toepassing van die maatstawwe
neergelê deur die gewysigde artikel 277 kan hierdie hof, indien hy "van
oordeel is dat
hy self nie die doodvonnis sou opgelê het nie, die vonnis
tersyde stel en die straf oplê wat na sy oordeel gepas is"
(artikel
322(2A) van die Wet soos ingevoeg deur artikel 13(b) van
15
die nuwe wet - 'n bepaling wat ook deur artikel 20(1) van die nuwe . wet van
toepassing gemaak word op appèlle in reeds verhoorde
sake). By 'n
appèl teen 'n doodvonnis oefen die Appèlhof dus nou 'n
onafhanklike diskresie uit. Hy moet self oordeel
of, met inagneming van die
strafversagtende en -verswarende faktore wat uit die oorkonde blyk, die
doodvonnis "die gepaste vonnis"
ingevolge die nuwe artikel 277(2)(b) is. Deur
die invoeging van artikel 322(2A) het die Wetgewer dus afgewyk van die beginsel
wat
tot dusver in appèlle teen vonnis gegeld het, naamlik dat die hof van
appèl slegs kan ingryp as die verhoorhof nie
sy diskresie behoorlik
uitgeoefen het nie. Tans kan hierdie hof 'n doodvonnis tersyde stel selfs waar
die verhoorhof se diskresie-uitoefening
onbesproke is, en bloot op grond daarvan
dat hierdie hof 'n ander mening huldig oor die gepastheid van die
doodvonnis.
Dit bring my dan by die oorweging van die feite. Die belangrikste
strafverswarende faktorê word as volg deur die hóf
a guo
uitgedruk in sy uitspraak oor versagtende omstandighede: "Vanaf die oomblik dat
die beskuldigde aan die
16
oorledene toegevoeg het dat die oorledene sou doodgaan en omgedraai het om
lampolie te gaan koop, het hy reeds sy wrede handeling
beplan. Hy het direk na
die winkel . gegaan, die lampolie gaan koop en binne 'n kort tydjie teruggekeer
daarmee. Hy het sonder aarseling
na die oorledene gegaan en die lampolie oor hom
gegooi. Hy het eweneens sonder aarseling 'n vuurhoutjie getrek wat nie vlam
gevat
het nie en onmiddellik daarna 'n tweede vuurhoutjie getrek wat wel vlam
gevat het en op die oorledene gegooi. In geen stadium was
die oorledene in die
geringste mate teenoor hom aggressief nie. Inteendeel, totdat die lampolie oor
hom gegooi is en hy daarna aan
die brand gesteek is, het hy doodstil
gestaan."
Die aard van die misdaad soos dit hier deur die hof
a
quo
beskryf word, was inderdaad 'n ernstige
strafverswarende
faktor. Die wreedheid en gevoelloosheid van die misdaad
spreek
vanself. Wat die voorbedagtheid betref, moet daar egter in
gedagte
gehou word dat daar blykbaar nie veel tyd verloop het
tussen die appellant se
besluit om die lampolie te gaan koop, en
die daaropvolgende aanval op die
oorledene nie. Die winkel was
byderhand en alles het blykbaar vinnig verloop.
Daar was dus nie
'n lang tydperk vir die appellant om te besin nie. Hierdie
aspek
doen tot 'n geringe mate af aan die verfoeilikheid van die
17
appellant se optrede.
Die belangrikste strafversagtende
faktor is dat die appellant, wat ten tyde van die verhoor 28 jaar oud was, 'n
skoon rekord het en
vaste werk gehad het. Dit wil dus blyk dat hy nie van aard
'n gewelddadige persoon is nie. Duidelik het hy op die betrokke dag op
'n
buitengewone wyse opgetree. Sy eie verduideliking was dat hy op hierdie Sondag
drank ingehad het, en daar is niks om sy getuienis
hieromtrent te weerspreek
nie, hoewel sy dronkenskap klaarblyklik nie van 'n ernstige graad was nie. Dan
was daar duidelik 'n rusie
tussen hom en die oorledene oor geld wat die
oorledene aan hom sou geskuld het. Die appellant getuig hieromtrent en sy
getuienis
word gestaaf deur die woorde wat hy, volgens Elizabeth, aan die
oorledene toegevoeg het toe hy weg is om die lampolie te gaan koop.
Die
appellant het verder getuig dat die oorledene nie alleen geweier het om te
betaal nie, maar hom ook vieslike vloeke toegevoeg
het. Hier weer eens word sy
getuienis nie weerspreek nie. Elizabeth kon nie alles hoor wat die appellant en
die oorledene aan mekaar
gesê
18
het nie, en uit die heftigheid van die appellant se reaksie lyk dit
waarskynlik dat die oorledene iets meer kwetsend gedoen het as
bloot te versuim
om geld te betaal.
Om op te som dus: as strafversagtende faktore was daar die
appellant se skoon rekord en werksomstandighede, sy drankverbruik, en die
provokasie daargestel deur die oorledene se weiering om die geld te betaal en
die kwetsende wyse waarop dit geskied het.
h Uiteensetting van die
strafverswarende en
-versagtende omstandighede toon duidelik, meen ek, dat
die
verhoorhof nie gekritiseer kan word vir sy bevinding dat daar
geen
versagtende omstandighede was in die sin waarin hierdie
begrip in die verlede
toegepas is nie. Ingevolge die nuwe wet
moet 'n mens. egter wegkom van
hierdie benadering. Die appellant
se morele verwytbaarheid, wat die wese
gevorm het van die
ondersoek na versagtende omstandighede, is nie
meer
allesoorheersend nie (hoewel natuurlik steeds belangrik) maar moet nou
in die skaal geplaas word met die ander faktore wat
19
verband hou met die doelstellinge van straftoemeting. Na behoorlike
inagneming van al hierdie faktore, mag die verhoorregter (en hierdie
hof op
appèl) die doodvonnis oplê slegs as hy "oortuig is dat die
doodvonnis die gepaste vonnis is" (artikel 277(2)(b)
soos gewysig deur die nuwe
wet - in Engels "satisfied that the sentence of death is the proper sentence".)
Die uitdrukkings "
die
gepaste vonnis" en "
the
proper sentence"
laat blyk dat die doodstraf nie opgelê moet word tensy die hof oortuig is
dat geen ander straf gepas sou wees
nie - iets wat eintlik vanself spreek, want
die wetgewer sou tog nie wou hê dat die doodvonnis opgelê mag word
selfs
waar ander vorms van straf ook gepas sou wees nie. 'n Moeiliker probleem
is om te besluit wanneer die doodstraf "die gepaste vonnis"
is. Ek is nie
voornemens om te probeer om 'n algemeen-geldende formulering neer te lê
nie. As algemene riglyn meen ek dat die
afskaffing van die verpligte doodstraf
vir moord 'n aanduiding is dat die wetgewer beoog het dat die doodstraf voortaan
net in gevalle
van uitsonderlike erns opgelê sou word.
20
In die onderhawige geval was die moord sekerlik 'n baie ernstige een, selfs
met inagneming van die mate van drank en provokasie wat
aanwesig was. Wat vir my
die deurslag gee is egter die appellant se skoon rekord. Hy het die ouderdom van
28 jaar bereik sonder enige
skuldigbevinding. Dit is 'n aanduiding dat hy nie
inherent gewelddadig is nie, en dat hy waarskynlik rehabiliteerbaar is. Die
doodstraf
is dus myns insiens nie die enigste gepaste, of selfs die mees
gepaste, straf nie. Ek meen dat 'n lang tydperk van gevangenisstraf
voldoende
sou wees om die oogmerke van strafoplegging, t.w., voorkoming, vergelding,
afskrikking en hervorming, te bevredig. Onder
die omstandighede van die saak
beskou ek agtien jaar as 'n gepaste termyn.
Die hof se bevel is dus soos
volg:
1.
Die appèl teen die skuldigbevinding word
afgewys.
2. Die appèl teen die yonnis slaag. Die doodvonnis word tersyde gestel en
vervang met agtien (18) jaar gevangenisstraf.
STEYN,
AR
AR Stem
FRIEDMAN, Wn AR
E M GROSSKOPF, AR