About SAFLII
Databases
Search
Terms of Use
RSS Feeds
South Africa: Supreme Court of Appeal
SAFLII
>>
Databases
>>
South Africa: Supreme Court of Appeal
>>
1990
>>
[1990] ZASCA 70
|
|
Durr en Andere v Universiteit van Stellenbosch en 'n Ander (640/89) [1990] ZASCA 70; 1990 (3) SA 598 (AD); [1990] 2 All SA 412 (A) (1 June 1990)
Saak No. 640/89
IN DIE HOOGGEREGSHOF VAN
SUID-AFRIKA
In die saak tussen:
LESLEE DURR
Eerste Appellant
BLACK STUDENTS' ORGANISATION OF
STELLENBOSCH
Tweede Appellant
NASIONALE UNIE
VAN
SUID-AFRIKAANSE STUDENTE
Derde Appellant
en
DIE
UNIVERSITEIT VAN STELLENBOSCH
Eerste Respondent,
DIE RAAD VAN DIE
UNIVERSITEIT
VAN STELLENBOSCH
Tweede Respondent
CORAM
:
HOEXTER, E M GROSSKOPF, SMALBERGER, EKSTEEN, ARR et
FRIEDMAN, WnAR
VERHOOR
: 8 Mei 1990
GELEWER
: 1 Junie 1990
2
UITSPRAAK E M GROSSKOPF, AR
Die
dramatis
personae
in hierdie saak is Mej. Durr, die eerste appellant, 'n student aan
die Universiteit van Stellenbosch ("die Universiteit") en, gedurende
1989, die
voorsitter van die derde appellant; die Black Students' Organisation of
Stellenbosch ("BSOS"), die tweede appellant, 'n
studentevereniging aan die
Universiteit; die Nasionale Unie van Suid-Afrikaanse Studente te Stellenbosch
("Nusas"), die derde appellant;
die Universiteit, die eerste respondent; en die
Raad van die Universiteit ("die Raad"), die tweede respondent . Die appèl
gaan om die geldigheid van 'n reël uitgereik deur die Raad. In die
Provinsiale Afdeling Kaap die Goeie Hoop het CONRADIE R bevind
dat die reël
geldig is. Met verlof van die verhoorregter kom die appellante nou in hoër
beroep. Die omstandighede is soos
volg.
Op 30 Augustus 1985 het daar 'n betoging van ongeveer 300 persone,
hoofsaaklik studente, op Stellenbosch plaasgevind.
3
Plakkate is vertoon, sogenaamde vryheidsliedere is gesing en
slagspreuke
is geskree. Die optog het onder meer gelei tot
verskeie konfrontasies met
ander studente wat die optog wou
blokkeer. Wie die skuld moet dra vir hierdie
konfrontasies is
tans nie ter sprake nie. Die Universiteit se
Vise-Kanselierskomitee het,
na aanleiding van hierdie gebeure,
namens die Raad 'n verklaring uitgereik
met onder meer die
volgende inhoud:
"Die Raad van die Universiteit van Stellenbosch het met besorgdheid kennis
geneem van 'n betoging wat op 30 Augustus 1985 op die
kampus van die
Universiteit en in die dorp gehou is. Die Raad is van oordeel dat in die huidige
gespanne situasie in ons land handelinge
wat hoogs emosionele en moeilik
hanteerbare reaksies kan ontlok, onverantwoordelik is, tot onnodige ontwrigting
van die Universiteit
se werksaamhede lei en nie pas by die akademiese omgewing
van 'n universiteit nie. Die Raad verwelkom redelike gesprekvoering oor
sake van
openbare belang. Om hierdie rede vind die Raad dit geheel en al onaanvaarbaar
dat die dringende versoek van die Rektor om
die metode van dialoog eerder as die
van provokerende betoging te volg, deur die betrokkenes verontagsaam
is.
Die Raad het gevolglik besluit om enige
demonstrasies van watter aard ook al tot verdere kennisgewing op die kampus te
verbied. Enige
student wat aan 'n sodanige demonstrasie sou deelneem ten spyte
van hierdie verbod
4
stel hom/haar bloot aan onmiddellike opskorting van sy/haar inskrywing as
student aan hierdie universiteit. Die bestuur van die Universiteit
is versoek om
hierdie besluite dringend onder personeellede en studente se aandag te
bring."
Die Vise-Kanselierskomitee het bevoegdheid
om dringende sake namens die Raad af te handel mits die aldus afgehandelde sake
deur die
Raad bekragtig word op sy eersvolgende vergadering. Inderdaad is die
Vise-Kanselierskomitee se optrede op 'n Raadsvergadering gehou
op 13 September
1985 bekragtig. Die verbod op demonstrasies, wat in die laaste paragraaf van
hier.die passasie beliggaam word, is
sedertdien van tyd tot tyd onder studente
se aandag gebring.
Gedurende die afgelope paar jaar is die oopstelling van
die Universiteit se koshuise op Stellenbosch 'n saak wat gemoedere gaande
gemaak
het onder studente. Die drie appellante het hulle daarvoor beywer dat alle
studente op gelyke voet behandel moet word. Dit
is nie vir my nodig om in te
gaan op die stappe wat deur die appellante gedoen is ter bevordering van hul
oogmerk, of op die standpunte
gehuldig deur die Universiteit en sy
5
ampsdraers of organe nie. Sake het tot 'n punt gekom toe die
Rektor van
die Universiteit op 26 April 1989 h brief aan Mej.
Durr gestuur het waarin
onder meer die volgende voorkom:
"'n Persoon op kampus het my meegedeel dat Nusas op 'n onlangse vergadering 'n
bespreking gevoer het oor die moontlikheid van 'n
betoging/demonstrasie - noem
dit wat u wil - op kampus. Vir die waarheid hiervan kan ek nie instaan nie - u
sal wel weet of dit so
is of nie.
Hoe dit ook sy, ek vestig graag u aandag pertinent op die feit dat die Raad van
die Universiteit op 'n vergadering op 13 September
1985 enige
demonstrasie/betoging op kampus verbied het. Ek haal aan uit die besluit: 'Die
Raad het gevolglik besluit om enige demonstrasies
van watter aard ook al tot
verdere kennisgewing op die kampus te verbied. Enige student wat aan 'n sodanige
demonstrasie sou deelneem
ten spyte van hierdie verbod stel hom/haar bloot aan
onmiddellike opskorting van sy/haar inskrywing as student aan hierdie
universiteit.'
In die lig hiervan doen ek 'n ernstige beroep op u om te verseker dat Nusas hom
hou by bovermelde besluit van die Raad. Indien hiervan
afgewyk word, sal
ernstige optrede volg.
Vervolgens is ook aan my gemeld dat die aanleidende oorsaak tot die beweerde
voorgenome of beplande betoging die oopstel vir alle
rassegroepe van die
koshuise is. Indien u hieroor met my 'n gesprek
wil
6
voer, is u hartlik welkom."
Die beoogde gesprek het plaasgevind, maar het
blykbaar
nie die resultate getoon waarop die Rektor
gehoop het nie, want
op 28 April 1989 skryf hy weer aan Mej. Durr soos
volg:
"Met verwysing na ons gesprek in my kantoor op 26 April 1989 bevestig ek hiermee
dat ek u daarop gewys het dat geen betoging/demonstrasie
- ingevolge h besluit
van die Raad van die US geneem op 13 September 1985 - op die kampus toegelaat
word nie.
Voorts bevestig ek ook dat die redes vir dié besluit . aan u meegedeel
is.
Indien Nusas sou voortgaan om 'n betoging te organiseer wat op kampus plaasvind,
wil ek u weer eens daarop wys dat dit verreikende
gevolge gaan hê. U en u
bestuur sal u daardeur aan ernstige tugstappe blootstel."
Op dieselfde dag, dws. 28 April 1989, het Mej.
Durr
aangesluit by 'n skare wat gevorm het by
protesbedrywighede, die
besonderhede waarvan tans nie ter sprake is nie. Na
aanleiding
hiervan het die Rektor 'n verdere brief, gedateer 2 Mei 1989,
aan
haar geskryf waarin hy meld dat hy nie teen haar sou optree
nie, maar
haar nogtans meedeel dat "as u ... u weer aan 'n
soortgelyke oortreding van universiteitsreëls skuldig maak,
7
hierdie gebeurde - tesame met wat ook al verder mag voorkom -ernstig na gekyk
sal word deur die Tugkomitee."
Op 18 Mei 1989 het lede van BSOS en van Nusas
'n optog oor die kampus van die Universiteit gehou en na die amfiteater beweeg,
waar
'n vergadering gehou is. Mej. Durr was aktief daarby betrokke. Daarna het
die skare na die administrasiegebou gegaan. Daar was teenstand
van
andersdenkendes en dit het by dieadministrasiegebou uitgeloop op 'n
skermutseling. 'n Versoek is tot die Rektor gerig dat hy
die skare toespreek,
maar hy het geweier, en het slegs 'n paar afgevaardigdes (insluitende Mej. Durr)
in sy kantoor gespreek. Hierna
is die skare uiteen.
Op 29 Mei 1989 is Mej.
Durr ontbied om die Rektor op 1 Junie 1989 te spreek ten einde, soos dit later
geblyk het, voor die tugkomitee
te verskyn. Die voorsitter van BSOS en 'n ander
student is ook gedaag. Volgens die Rektor is Mej. Durr "reg aan die begin
verduidelik
dat dit 'n tugkomitee is wat dissiplinêre stappe neem na
aanleiding van haar deelname aan die oortreding van die betrokke verbod
(op
demonstrasies) op 18 Mei 1989." Oor
8
wat presies by die sitting van die tugkomitee gebeur het, hoef
ek nie uit
te wei nie - dit is tot 'n mate in geskil. Die
resultaat was dat die
tugkomitee onder meer bevind het:
"dat 'n groep studente, daartoe aangespoor veral deur die besluit van twee
studenteverenigings en 'n huiskomitee (gesteun deur die
betrokke inwoners),
willens en wetens die Universiteitsraad se verbod op sg. betogings en optogte op
die Kampus verontagsaam het,
selfs na herhaalde skriftelike waarskuwings om dit
nie te doen nie."
Om ongeveer 11h30 is Mej. Durr deur die tugkomitee
in
kennis gestel dat haar inskrywing as student
vanaf 1 Julie
opgehef is. Hierdie mededeling is per brief deur
die
Registrateur van die Universiteit bevestig soos volg:
"Hiermee moet ek, n.a.v. u verskyning voor die Tugkomitee van die
Universiteitsraad op 1 deser, die mededeling van die Voorsitter
van die
Tugkomitee aan u bevestig, nl. dat, in die lig van u aandeel in die
protesoptogte en demonstrasies wat op 18 Mei 1989 op
die Kampus gehou is,
regstreeks in stryd met 'n uitdruklike verbod deur die Universiteitsraad en na
herhaalde skriftelike waarskuwings
van die Rektor dat u daarvan moet afsien, u
registrasie as student met ingang 1 Julie 1989 vir 1989 opgehef word. U kan teen
die
einde van 1989 weer aansoek doen om toelating in
1990."
9
Soortgelyke briewe is aan Nusas en BSOS geskryf om hulle in te lig dat hul
regte op die kampus opgehef is vir minstens vier maande.
Die appellante was nie hiermee gediend nie en het
op
9 Junie 1989 deur hul prokureurs 'n brief aan die
Rektor geskryf
waarin hulle betoog het dat die verrigtinge van die
tugkomitee
onreëlmatig en nietig was. Ek hoef nie in te gaan op die
gronde
vir hierdie betoog, wat uitvoerig in die brief uiteengesit
word,
nie, want op 16 Junie 1989 het die Universiteit soos volg deur
hul
prokureurs geantwoord:
"Ons moet dit eerstens duidelik stel dat ons kliënt nie die korrektheid van
u kliënte se weergawe van die tugstappe wat
op 1 Junie 1989 teen hulle
geneem is, aanvaar nie. Vir doeleindes van hierdie skrywe vind ons dit egter
onnodig om met die besonderhede
van u kliënte se weergawe te handel.
Dit is egter uit die aard van die saak vir ons kliënt van groot belang dat
die regverdigheid en billikheid van enige tugstappe
wat teen studente geneem
word bo enige verdenking moet staan.
Ons kliënt het gevolglik besluit om die beslissings van die tugkomitee van
die Raad van die Universiteit rakende u kliente te
herroep met die doel om
die
10
geleentheid te skep vir herverhoor na aanleiding van die betrokke gebeure.
Ons kliënt is deeglik bewus van die nodigheid om die saak so spoedig
moontlik af te handel en is dus van voorneme om die beoogde
herverhoor so
spoedig as wat prakties moontlik is, te hou.
Die herverhoor sal geskied deur persone wat nie betrokke was by die vorige
verhoor nie. U kliëhte sal ook die geleentheid gebied
word om
regsverteenwoordiging te hê.
Ons vind dit laastens nodig om te beklemtoon dat ons kliënt se optrede in
hierdie saak nie bepaal sal word deur enige 'ultimatums'
wat u kliënte
reeds gestel het of in die toekoms mag stel nie. Wat vir ons kliënt van
oorheersende belang in hierdie hele
aangeleentheid bly, is dat sy optrede in
alle opsigte regverdig moet wees en ook as regverdig gesien en ervaar moet word.
Terselfdertyd
moet beklemtoon word dat ons kliënt die reël teen
demonstrasies op die kampus as geldig beskou en steeds sal voortgaan
om hierdie
reël toe te pas."
Hierop het die appellante se prokureurs geantwoord
in
'n brief van 14 Junie 1989, waarin hulle onder
meer gevra het dat
die appellante se herverhoor voor die tugkomitee uitgestel
word
ten einde hulle in staat te stel om die geldigheid van die verbod
op
demonstrasies in die hof te toets. Die Universiteit was nie
hiervoor te vinde
nie.
11
Op 22 Junie 1989 het die appellante 'n aansoek
van
stapel gestuur waarin hulle gevra het om 'n
bevel
"Dat die beweerde Reël wat die Vise-Kanselier se Komitee van Eerste
Respondent voorgegee het om op te stel en wat Tweede Respondent
op 13 September
1985 voorgegee het om te bekragtig en wat 'n verbod op demonstrasies op kampus'
heet te wees,
ultra vires
, ongeldig, sonder regskrag of onafdwingbaar
verklaar word."
Die respondente het hierdie aansoek
bestry, en, soos hierbo aangedui, is dit met koste van die hand gewys. Hieruit
spruit die onderhawige
appèl.
Dit bring my dan by die geskilpunte in
hierdie saak. Die eerste en belangrikste is of die Raad die regsbevoegdheid
gehad het om die
verbod op demonstrasies op te lê.
Die samestelling,
regte en bevoegdhede van die Raad word uiteengesit in artikel 8 van die Wet op
die Universiteit van Stellenbosch,
no. 37 van 1959 ("die Stellenbosch-wet").
Kragtens artikel 8(1) "berus die bestuur en úitvoerende mag van die
Universiteit
by die raad" (behoudens ander bepalings van die wet). Artikel 8(7)
lui soos volg:
12
"Die raad beheer al die eiendom van die Universiteit, en behalwe soos deur
hierdie Wet in die besonder bepaal word, doen hy al die
aanstellings wat hy vir
die doelmatige bestuur van die Universiteit nodig ag, en oefen hy algemene
beheer uit oor die Universiteit
en al die sake en werksaamhede daarvan."
Artikel 17(1) van die Stellenbosch-wet bevat egter
'n
besondere bepaling wat as 'n uitsondering op die
Raad se algemene
bevoegdhede geld, nl.
"'n Student van die Universiteit is onderworpe aan die tugbepalings wat die
statute voorskryf."
Die gesaghebbende Engelse teks
lui:
"A student of the University shall be subject to such disciplinary provisions as
the statutes may prescribe."
"Statute" word omskryf
in artikel 1 van die Stellenbosch-wet, en
behels statute wat ingevolge
artikel 17 van die Wet op
Universiteite, no. 61 van 1955 ("die
Universiteite-wet"), of een
van sy voorgangers, opgestel en van krag is, en
regulasies
kragtens die statute uitgevaardig.
Die uitwerking van artikel 17(1) van die
Stellenbosch-
wet is (en dit was gemene saak tussen
die partye) dat
13
"tugbepalings" nie deur die Raad kragtens sy algemene
bevoegdhede
ingevolge artikel 8 uitgereik kan word nie, maar dat hulle in
die
statute beliggaam moet word. Die Universiteit se statute bevat
slegs
een omvattende tugmaatreël, wat in artikels 66 en 67 van
die statute
voorkom. Vir huidige doeleindes hoef ek slegs na
artikel 66 te verwys.. Dit
lui soos volg:
"Die Raad kan 'n student wat hom binne of buite die gebou of op of buite die
terrein van die Universiteit gedra op 'n wyse wat die
goeie naam van die
Universiteit, of die handhawing van orde en dissipline. aan die Universiteit, of
die behoorlike voortsetting van
die werk van die Universiteit, benadeel of kan
benadeel, die regte en voorregte wat hy as student van die Universiteit geniet,
ontneem
of hom tydelik of permanent verdere toelating as student van die
Universiteit ontsê, of sy verdere toelating afhanklik maak
van die
betaling van 'n geldboete van hoogstens R1 000; met dien verstande dat geen
sodanige tugmaatreël teen 'n student in
werking gestel word aleer hy die
geleentheid gehad het om redes aan te voer waarom sodanige tugmaatreël nie
teen hom in werking
gestel behoort te word nie."
Dit is duidelik dat hierdie bepaling wyd genoeg is
om
ook op demonstrasies deur studente betrekking te
hê, mits
sodanige demonstrasies geskied op 'n wyse wat die goeie naam van
14
die Universiteit, of die handhawing van orde en dissipline aan die
Universiteit, of die behoorlike voortsetting van die werk van die
Universiteit,
benadeel of kan benadeel. Die verbod op demonstrasies gaan egter veel verder -
dit gee voor om alle demonstrasies op
die kampus te verbied, ongeag hul aard,
omvang, oogmerke of uitwerking. Die verbod is egter nie uitgereik ooreenkomstig
die prosedure
neergelê vir die opstel van statute nie. Hierdie prosedure
word uiteengesit in artikel 17 van die Universiteite-wet. Ingevolge
hierdie
bepaling is die Raad van 'n Universiteit se bevoegdhede streng beperk. So mag
statute en regulasies wat betrekking het op
die studies, onderrig, eksamens en
tug van 'n universiteit nie opgestel, gewysig, aangevul of herroep word sonder
oorleg met die
Senaat van die universiteit nie (artikel 17(1)(b)(ii)). Dan moet
'n statuut vir goedkeuring aan die Minister van Nasionale Opvoeding
voorgelê word, in die Staatskoerant afgekondig word (artikel 17(2)), en in
die Parlement ter tafel gelê word (artikel
17(3)), waar dit deur 'n
besluit van "beide Huise van die Parlement" afgekeur kan word
15
(artikel 17(4)). 'n Regulasie, daarenteen, moet net deur die Minister
goedgekeur en in die Staatskoerant afgekondig word (artikel
17(5)).
Aangesien
die verbod op demonstrasies nie voldoen het aan een van die bogemelde vereistes
nie was dit gemene saak in argument voor
ons dat as die verbod 'n "tugbepaling"
(Engels, "disciplinary provision") binne die betekenis van artikel 17 van die
Stellenbosch-wet
is, dit ongeldig sou wees weens nie-nakoming van die bepalings
van artikel 17 van die Universiteite-wet.Die vraag is dan: wat is
'n
tugbepaling?
"Tug" word omskryf in die Verklarende Handboek van die
Afrikaanse Taal deur Odendaal en andere as
"1. toestand van onderworpe te wees aan gesag; dissipline. 2. Al die
voorskrifte waardeur die toestand van gehoorsaamheid aan die
gesag gehandhaaf
word." "Tugordonnansie" word omskryf as "Ordonnansie wat voorskrifte en
bepalings i.v.m. tug bevat, bv. van toepassing
op die staatsdiens."
16
In Van Schaik se Verklarende Afrikaanse
Woordeboek,
deur Kritzinger en Labuschagne, (7 de
uitg.) word tug omskryf as
"teregwysing, sedelike leiding, toesig; straf pyniging,kastyding;
dissipline."
"Tugmaatreël" word omskryf as
"maatreël om die tug te handhaaf, die gedragsorde te bewaar, oortredings te
voorkom; maatreël om te tugtig."
Volgens
dieselfde woordeboek is 'n "tugmiddel" 'n "middel om die
tug te handhaaf", en
"tugkomitee" 'n "komitee wat die dissipline
handhaaf."
Terblanche en Odendaal se Afrikaanse Woordeboek omskryf "tug" as
"die hou aan of die opvolg van bepaalde, opgelegde reëls of voorskrifte van
gedrag; gebondenheid, dissipline; al die voorskrifte
of maatreëls waardeur
die gewenste gebondenheid van gedrag by sekere persone verkry of gehandhaaf
word; teregwysing, sedelike
leiding, toesig, straf, pyniging,
kastyding."
"Tugmaatreël" is 'n "maatreël
i.v.m. die tug" en "tugmiddel" is
'n "middel om die tug te handhaaf". "Tugregulasie" is 'n
"regulasie wat die voorwaardes van tug, straf en skorsing vaslê"
en 'n "tugkomitee" is 'n "komitee belas met die uitvoering van die
17
tug".
Uit bogemelde omskrywings is dit myns insiens duidelik
dat "tug" in die huidige samehang twee oorvleuelende betekenisse
het. Dit
behels eerstens 'n stelsel van gedragsreels wat nagekom
of toegepas word, en
wat, indien nodig, afgedwing kan word.
Tweedens is dit die
strafmaatreëls waardeur, in die woorde van
Terblanche en Odendaal, "die
gewenste gebondenheid van gedrag by
sekere persone verkry of gehandhaaf
word". Hierdie betekenisse
word uiteraard oorgedra na die samestellings van
"tug", waarvan
"tugbepalings" een is.
Die betekenis van "discipline" in Engels is
myns
insiens wesentlik dieselfde in hierdie
samehang. In die Oxford
English Dictionary (2 de uitg.) word dit as volg
omskryf:
"5 a) The order maintained and observed among pupils, or other persons under
control or command, such as soldiers, sailors, the inmates
of a religious house,
a prison, etc.
b) A system or method for the maintenance of order; a system of rules for
conduct.
7 a) Correction; chastisement; punishment inflicted by way of correction and
training."
18
Ook hier is daar die begrip van gedragsreels wat
deur
die owerhede afgedwing word, desnoods deur
strafmaatreëls (in die
huidige samehang is self-dissipline natuurlik nie
ter sprake
nie). Die resultaat wat beoog word deur die toepassing van
die
gedragsreëls is dat die persone wat daaraan gebonde is,
die
neergelegde orde sal handhaaf, m.a.w., dat daar "discipline" sal
wees
in die eerste betekenis in die aanhaling hierbo uit die
Oxford English
Dictionary t.w., "the order maintained ... among
... persons". Dit is in laasgenoemde sin, meen ek, dat Adam
Smith die
woord "discipline" gebruik het in sy klassieke werk The
Wealth of Nations
(Todd se uitgawe, V. i. f. 15)toe hy geskryf
het:
"The discipline of colleges and universities is in general contrived, not for
the benefit of the students, but for the interest,
or, more properly speaking,
for the ease of the masters."
Ek haal hierdie passasie natuurlik bloot aan om
die
gebruik van die woord "discipline" te
illustreer.
Dus, om saam te vat, "tug" in die huidige
samehang
19
omvat voorgeskrewe gedragsreels wat deur die owerheid afgedwing kan word, en
die strafbepalings wat vir hierdie doel aangewend kan
word. 'n Tugbepaling sou
dus 'n bepaling wees waardeur 'n reël met betrekking tot tug neergelê
word. Is die verbod op
demonstrasies so 'n bepaling? Daar kan myns insiens min
twyfel hieroor wees. Die verbod op demonstrasies het 'n nuwe gedragsreël
bepaal wat deur alle studente nagekom moet word op straf van onmiddellike
opskorting van die oortreder se inskrywing as student aan
die Universiteit. Al
die elemente van tug, in die bogemelde sin, word hierin vervat. Vir die
doeleindes van hierdie gevolgtrekking
is dit nie nodig om te oorweeg of die
straf wat in die bepaling genoem word, die enigste straf vir 'n oortreding is,
of bloot die
maksimum-straf nie. In albei gevalle sou die bepaling myns insiens
h tugbepaling wees.
Dit is duidelik dat die Universiteitsowerhede ook die
saak so ingesien het. Ek het die korrespondensie redelik volledig hierbo
uiteengesit.
Daaruit blyk dit dat die Rektor op 28 April 1989 gewaarsku het dat
oortredings van die verbod op demonstrasies die oortreders aan
"ernstige
tugstappe" sou
20
blootstel. Op 2 Mei 1989 het hy geskryf dat Mej. Durr se beweerde oortreding
van die verbod, indien sy haar weer aan 'n soortgelyke
oortreding skuldig maak,
"ernstig na gekyk sal word deur die Tugkomitee". Inderdaad het Mej. Durr en die
ander persone na wie ek
hierbo verwys het, later voor 'n tugkomitee verskyn
weens 'n oortreding van die verbod op demonstrasies, en strawwe is opgelê.
Dit wil dus voorkom dat, ook van Universiteitsweë, die verbod op
demonstrasies as 'n tugbepaling beskou en behandel is.
Die hof
a quo
se bevinding tot die teendeel, meen ek, berus op 'n wanopvatting oor wat bedoel
word deur "tug" of "discipline" in hierdie samehang.
Die geleerde regter het van
die juiste standpunt uitgegaan dat die verbod op demonstrasies ongeldig sou wees
as dit 'n tugbepaling
is. By die oorweging van wat 'n tugbepaling is, het hy
egter stilgestaan by die strafsanksie. So sê hy: "as die tweede gedeelte
van die besluit voorgee om 'n strafsanksie te wees", sou dit ongeldig wees. Hy
spreek dan sy twyfel uit of dit inderdaad bedoel is
as 'n
21
strafsanksie, en sê
"Die uitdrukking 'stel hom/haar bloot aan' druk myns insiens nie 'n gebiedende
voorskrif uit nie. Dit lyk eerder na 'n vermaning
aan studente met betrekking
tot die erns waarmee verontagsaming van die verbod bejeën
word."
Ek kan met respek nie met hierdie benadering
saamstem nie. Myns insiens maak dit nie saak of die voorgestelde straf gebiedend
is,
en of dit bloot die maksimum-straf is, wat dan ook moet beklemtoon hoe
ernstig die saak opgeneem word nie. Die wesentlike aspekte
van die bepaling bly
dieselfde: 'n voorgeskrewe gedragsreël gerugsteun deur 'n
strafbepaling.
Die geleerde regter gaan dan voort soos volg:
"Indien ek egter fouteer wat hierdie indruk betref en die toevoeging bedoel was
om 'n strafvoorskrif te wees, is dit ongeldig. Die
vraag is dan of wat voorgee
om
'n strafbepaling te wees van die verbodsbepaling geskei kan word, met ander
woorde of die besluit deelbaar is.
Ek ondervind geen probleem met die deelbaarheid van die besluit nie. As die
strafsanksie weggedink word, is wat oorbly 'n selfstandige
en bruikbare
reël wat, net soos ander reëls van die 1ste respondent geen bepaalde
strafsanksie het nie en in hierdie opsig
dus nie van hulle te onderskei is
nie."
22
Dit is natuurlik so dat as die strafsanksie weggedink word, die oorblywende
deel van die verbod nog 'n nuttige doel kan dien as 'n
vermaning aan studente of
iets dergeliks. In wese sal die aard van die bepaling dan egter heeltemal anders
wees as vantevore. As
die verbod op demonstrasies bloot 'n aanwysing aan
studente was van wat van hulle verwag word, sou geen tugstappe teen 'n student
gedoen kon word tensy die student artikel 66 van die statute oortree nie, d.w.s.
tensy die student die verbod op demonstrasies oortree
op 'n wyse wat die goeie
naam van d±e Universiteit, of die handhawing van orde en dissipline aan die
Universiteit, of die behoorlike
voortsetting van die werk van die Universiteit,
benadeel of kan benadeel nie. Die wese van die verbod op demonstrasies is egter
dat
dit 'n onafhanklike gedragsreël is wat afgedwing kan word sonder
inagneming van die vereistes gestel deur artikel 66, en dit
is op daardie wyse
dat die Universiteit dit vertolk en toegepas het. Dit is die geldigheid van die
verbod op demonstrasies in hierdie
sin, d.w.s. as 'n onafhanklike bepaling
afdwingbaar sonder verwysing na
23
artikel 66, wat in geskil is in hierdie geding. Dit is, met respek, geen
antwoord op die appellante se saak om te sê dat die
verbod op
demonstrasies geldig is insoverre dit die doel dien om gedrag wat die Raad as
onwenslik beskou, te presiseer nie (om 'n
uitdrukking te gebruik wat in 'n
latere passasie van die uitspraak voorkom). Indien die verbod op demonstrasies
niks meer as dit
behels nie, behoort die aansoek myns insiens te geslaag
het.
Ten slotte is daar 'n verdere argument wat ek moet behandel. Namens die
respondente is daar betoog (as ek dit reg het) dat, selfs
al sou die verbod op
demonstrasies ongeldig wees ingevolge artikel 17 van die Stellenbosch-wet, die
appellante nogtans kontraktueel
gebonde is om dit te gehoorsaam, en geskors kan
word as hul weier. Vir hierdie betoog is gesteun veral op
Schoeman v
Fourie
1941 AD 125.
In daardie saak het die appellant, 'n student aan die
Universiteitskollege van die Oranje Vrystaat ("die Kollege"), die waarnemende
Rektor gedagvaar om skadevergoeding en genoegdoening vanweë die student se
skorsing,
24
wat na bewering wederregtelik en
animo injuriandi
geskied het.
Op
appèl het die student (as appellant) sy saak hoofsaaklik berus
op die
betoog dat die Rektor nie die bevoegdheid gehad het om hom
te skors nie. Die
respondent het onder meer beweer dat hy in 'n
noodtoestand opgetree het. Na
'n deurtastende oorweging van die
betrokke regsbepalings en ook die
kontraktuele verhouding tussen
die student en die Kollege, kom die hof tot
die volgende slotsom
(op bl. 138):
"Ek kom derhalwe tot die gevolgtrekking dat in 'n noodtoestand die verweerder
die bevoegdheid had om alle redelike stappe te neem
ter beskerming van die
belange van die Kollege en, indien redelikerwyse nodig vir hierdie doel, die
bevoegdheid om 'n student te
skors hangende die oorweging van die saak deur die
Raad."
Daar word nie beweer dat 'n noodtoestand enigsins 'n
rol
in die huidige saak speel nie, en
Schoeman v
Fourie
skyn dus
toepaslik te wees bloot vir die algemene stelling dat die partye
kontraktuele regte en verpligtinge kan hê ter aanvulling van die
regte en verpligtinge wat statutêr opgelê word. Dit blyk dan
ook
dat elke voornemende student aan die Universiteit 'n aansoekvorm
25
teken waarin hy onder meer verklaar dat hy hom "onvoorwaardelik aan die
reëls en regulasies van die Universiteit onderwerp".
Dit voer egter, myns
insiens, die saak niks verder nie. Soos die regter
a quo
aangedui het
(myns insiens tereg), wanneer 'n student hom verbind om die reëls van die
Universiteit te gehoorsaam verbind hy
hom tot gehoorsaamheid aan regsgeldige
reëls. Vir huidige doeleindes maak dit dus nie saak of die oorsprong van
die partye se
regte en verpligtinge kontraktueel of statutêr is nie.
Om
op te som : myns insiens is die verbod op demonstrasies in sy wese 'n
tugbepaling (binne die betekenis van artikel 17 van die Stellenbosch-wet)
en
gevolglik nietig weens nie-nakoming van artikel 17 van die Universiteite-wet.
Voorts meen ek dat dit nie sonder vernietiging van
sy wesentlike aard aangepas
kan word deur weglating van sy strafsanksie nie. Weens hierdie gevolgtrekking is
dit nie nodig om in
te gaan op die verdere gronde waarop die appellante betoog
het dat die verbod ongeldig is nie. Die appèl moet dus slaag. Die
hof se
bevel is:
26
1. Die appêl slaag met koste, insluitende die koste van twee advokate.
2. Die hof
a quo
se bevel word vervang met die volgende: "h Bevel
ooreenkomstig bedes 2 en 4 van die Kennisgewing van Mosie word
toegestaan."
E M GROSSKOPF, AR HOEXTER, AR
SMALBERGER, AR
EKSTEEN, AR Stem saam
FRIEDMAN, Wn AR --