About SAFLII
Databases
Search
Terms of Use
RSS Feeds
South Africa: Supreme Court of Appeal
SAFLII
>>
Databases
>>
South Africa: Supreme Court of Appeal
>>
1992
>>
[1992] ZASCA 27
|
|
S v Ngobeni en 'n Ander (509/91) [1992] ZASCA 27 (13 March 1992)
509/91
N v H
IN DIE HOOGGEREGSHOF VAN SUID-AFRIKA (APPèLAFDELING)
In die saak tussen:
FRANK KGIEAS NGOBENI
Eerste
Appellant
MOHALE ANANIAS RAMMALA
Tweede Appellant
en
DIE
STAAT
Respondent
CORAM
: SMALBERGER, VIVIER, et GOLDSTONE, ARR
VERHOORDATUM
: 3 MAART 1992
LEWERINGSDATUM
: 13 MAART 1992
UITSPRAAK
SMALBERGER, AR:
Die twee appellante is in die Transvaalse
Provinsiale Afdeling deur SMIT R en twee assessore skuldig bevind aan moord en
roof met
verswarende omstandighede (aanklagte 1 en 2). Daarbenewens is die
eerste appellant ook skuldig bevind aan die onwettige besit van
'n pistool
en
2
ammunisie (aanklagte 3 en 4). By ontstentenis van versagtende omstandighede
is albei appellante op die moord= aanklag ter dood veroordeel.
Ten opsigte van
die roofaanklag is die eerste en tweede appellante tot 15 en 12 jaar
gevangenisstraf onderskeidelik gevonnis. Die
eerste appellant is 1 jaar
gevangenisstraf op die oorblywende aanklagte, wat saamgeneem is vir die
doeleindes van vonnis, opgelê.
Verlof is mettertyd deur hierdie Hof aan
die eerste appellant verleen om teen sy skuldigbevinding en vonnis op die
moordaanklag te
appelleer. Soortgelyke verlof is aan die tweede appellant
geweier. Die eerste appellant se appél is op 1 Junie 1990 deur hierdie
Hof afgewys.
Na die inwerkingtreding van die Straf= regwysigingswet 107 van
1990 is die appellante se gevalle ooreenkomstig art 19(8) van daardie
Wet
oorweeg deur die paneel aangestel ingevolge art 19(1). Die paneel het bevind dat
indien artikel 277 van die Strafproseswet 51
van 1977, soos gewysig deur
eersgenoemde Wet, ten tye van
3
vonnisoplegging in werking was, die doodvonnisse waarskynlik nogtans
opgelê sou gewees het. Dit het tot gevolg dat hierdie Hof
die
aangeleentheid nou moet oorweeg asof daar appélle van die appellante teen
hulle doodvonnisse voor hom dien.
Die omstandighede wat tot die appellante se
skuldigbevindings op die moordaanklag aanleiding gegee het, soos bevind deur die
verhoorhof,
blyk uit die uitspraak van hierdie Hof in die eerste appellant se
appél (appèl 629/89). Ek beperk my tot die volgende:
1)
Die oorledene was 'n man in
sy sestigerjare wat alleen op 'n kleinhoewe gewoon
het;
2)
Die tweede appellant was tydelik in
diens van die oorledene;
3)
Die appellante is
helder oordag na die huis van die oorledene met die opset om hom te
beroof;
4
4)
In die loop van die rooftog
is die oorledene aangerand en gedood. Die oorsaak van sy dood was skedel- en
breinbeserings. Daar was
agt kaphoue op sy kop, waarskynlik deur 'n byl
veroorsaak. Drie van daardie houe is in die skedel
ingedryf;
5)
Die oorledene se voertuig en 'n
aantal ander items is deur die appellante geneem. Van die items is later deur
hulle verkwansel.
Die beginsels wat tans in 'n
appél teen die doodvonnis van toepassing is, is welbekend en behoef geen
toeligting nie. Hierdie
Hof is geroepe om met inagneming van verswarende en
versagtende faktore te beslis of die doodvonnisse ten opsigte van die moord die
enigste gepaste vonnisse is. Die verswarende faktore wat aanwesig is ten opsigte
van albei appellante is die volgende: Die beplanning
wat die rooftog noodwendig
voorafgegaan het -hierdie is nie 'n geval waar die appellante op die ingewing
van die oomblik opgetree
het nie; die appellante se motief,
5
nl suiwer materiële gewin; die feit dat die oorledene 'n bejaarde
persoon was wat in sy eie huis aangeval is; en die wrede en
ongevoelige wyse
waarop die oorledene aangerand en gedood is. Daarbenewens is dit, wat die eerste
appellant betref, ook verswarend
dat hy twee vorige veroordelings vir geweld
het. Die een, vir aanranding met die opset om ernstig te beseer, waarvoor hy tot
een
jaar gevangenisstraf gevonnis was, dateer terug na 1975; die ander, vir
gewone aanranding, wat meer resent is, is met 'n boete gestraf.
Die ouderdom van
die eerste oortreding en die betreklike geringe aard en omvang van die tweede,
het tot gevolg dat sy veroordelings
vir geweld nie te hoog aangeslaan moet word
nie. Wat die tweede appellant betref, is dit verswarend dat hy by die oorledene
in diens
was ten tye van die pleging van die misdade.
Wat versagtende faktore betref, het die tweede appellant, wat ten tye van die
pleging van die misdaad 39 jaar oud was, geen vorige
veroordelings nie. Ofskoon
die
6
eerste appellant (wat destyds 32 jaar oud was) wel vorige veroordelings het,
is hulle egter nie sodanig dat die moontlikheid van sy
rehabilitasie uitgesluit
kan word nie. A
fortiori
is die tweede appellant se kanse om
rehabilitasie gunstig.
Namens die tweede appellant is daar betoog dat hy met
die pleging van die misdrywe onder die beïnvloeding van die eerste
appellant
opgetree het. Daar is wel aanduidings dat die eerste appellant die
leier van die rooftog was, maar daar is geen getuienis wat aantoon
dat die
tweede appellant deur die eerste appellant tot deelname beïnvloed is of dat
hy enigsins onwillig was om aan die gebeure
mee te doen nie.
Daar is
onsekerheid aangaande die gebeure wat die oorledene se dood onmiddellik
voorafgegaan het. Die verhoorhof het tereg bevind
dat die appellante na die
oorledene se huis gegaan het om hom te beroof. Daar is egter nie bevind dat
hulle soontoe is met 'n gemeenskaplike
opset om hom te dood nie. Dit blyk nie
uit die getuienis
7
waar die byl waarmee die oorledene waarskynlik gedood is vandaan gekom het
nie. Die appellant wat die moordwapen hanteer het, sou
nouliks kon ontken dat hy
nie die direkte opset om te dood gehad het toe hy die oorledene daarmee
aangerand het nie. Maar omdat daar
nie bevind kan word welke van die appellante
die oorledene fisies gedood het nie kan direkte opset nie aan enige van hulle
toegedig
word nie. Hulle skuldigbevindings aan moord berus uitsluitlik op
deelname aan die rooftog met opset by moontlikheidsbewussyn betreffende
die dood
van die oorledene. Die afwesigheid van direkte opset is wel 'n faktor wat aandag
geniet by die vraag of die doodvonnis in
'n bepaalde geval die enigste gepaste
vonnis is. Die gewig wat daaraan verleen moet word in 'n geval soos die
onderhawige hang uiteraard
af van die moontlikheidsgraad van doodveroorsaking
wat die mede-deelnemer voorsien het (
S v Xanti
, ongerapporteerde
Appélhof uitspraak gelewer op 5 Maart 1992). Weens die gebrek aan
getuienis kan daar nie bo redelike twyfel
bevind word nie dat
8
die appellant wat die oorledene nie fisies gedood het nie hom die dood van
die oorledene as 'n sterk moontlikheid voorgestel het.
En omdat nie bevind kan
word welke appellant die oorledene fisies gedood het nie, of dat hulle hom
gesamentlik aangerand het nie,
is albei geregtig op die voordeel wat hieruit
voortvloei.
Hierdie is beslis 'n grensgeval. Na sorgvuldige oorweging van
alle tersaaklike faktore is ek egter van mening dat daar nie gesê
kan word
dat die doodvonnis die enigste gepaste straf is nie. Alhoewel in sake soos die
huidige die gemeenskapsbelang sterk na vore
tree moet daar nogtans 'n
gebalanseerde benadering tot die toepaslike beginsels van vonnisoplegging wees.
Die oogmerke van vonnisoplegging
sal na my mening voldoende bevredig word indien
die appellante 'n lang termyn van gevangenisstraf opgelê word. Dit geld
veral
in die geval van die tweede appellant gesien sy skoon rekord en die feit
dat hy waarskynlik rehabiliteerbaar is, asook (in die omstandighede
van
hierdie
9
saak) die afwesigheid van bewys van direkte opset aan sy kant. Ofskoon die
eerste appellant se omstandighede minder gunstig is, verskil
hulle nie so
wesenlik van dié van die tweede appellant dat daar tussen hulle onderskei
behoort te word wat betref die aard
van hulle vonnisse nie. Omdat die eerste
appellant nie 'n eerste oortreder is nie en relevante vorige veroordelings het,
behoort
sy straf egter ietwat swaarder te wees as die van die tweede
appellant.
Gevolglik slaag die appél. Die doodvonnisse van
die
appellante op die moordaanklag word tersyde gestel en
word vervang, in die
geval van die eerste appellant, met 'n
vonnis van 20 jaar gevangenisstraf en,
in die geval van die
tweede appellant, met 'n vonnis van 18 jaar
gevangenisstraf.
Dit word voorts gelas dat 10 jaar van die gevangenisstraf
van
elke appellant op die roofaanklag met die vonnis van elk op
die
moordaanklag moet saamloop.
J W SMALBERGER
APPéLREGTER VIVIER, AR - stem saam GOLDSTONE, AR - stem saam