S v Mandela (587/91) [1992] ZASCA 15 (6 March 1992)

75 Reportability
Criminal Law

Brief Summary

Criminal Law — Murder — Sentencing — Appellant convicted of murder and sentenced to death — Appellant's appeal against sentence based on alleged provocation — Court finds no evidence of immediate provocation or mitigating factors — Appellant's actions premeditated and brutal, with significant aggravating factors including a history of violent crime — Death penalty deemed the only appropriate sentence in light of the circumstances.

Comprehensive Summary

Summary of Judgment


1. Introduction


The matter concerned the reconsideration and confirmation of a death sentence imposed following a conviction for murder. The proceedings came before the Appellate Division (now the Supreme Court of Appeal) in the context of the statutory regime introduced by the Criminal Law Amendment Act 107 of 1990, which altered how previously imposed death sentences were to be dealt with on review.


The parties were Sipho Mandela as the appellant (the accused convicted of murder) and the State as respondent.


Procedurally, the appellant was convicted of murder in the Orange Free State Provincial Division on 18 September 1989 by an acting judge (Klopper AJ) sitting with assessors. The trial court found no extenuating circumstances and imposed the death sentence, which was then the competent sentence under the law as it stood. An application for leave to appeal was refused by the trial judge, and a petition to the Chief Justice likewise failed.


After the trial was finalised, the Criminal Law Amendment Act 107 of 1990 (“the new Act”) came into operation. In terms of section 19(8) of that Act, the appellant’s case was reconsidered by the panel established under the new Act. In terms of section 19(10), the panel concluded that the death sentence would probably still have been imposed had the amended section 277 of the Criminal Procedure Act 51 of 1977 been in force at sentencing. Consequently, in terms of section 19(12), the record was placed before the Appellate Division for determination.


The subject matter of the dispute was therefore sentence, specifically whether—under the new statutory approach requiring the appellate court to exercise an independent discretion—the death sentence remained the only appropriate punishment for the murder committed in prison.


2. Material Facts


The murder occurred in a prison context and was characterised by the court as a prison killing carried out with a homemade knife against an unsuspecting and defenceless fellow inmate. The appellant’s motive was described as revenge.


Several weeks prior to the killing, the deceased had reported the appellant to the authorities for the possession of weapons. As a result, the appellant was found guilty by an officers’ court on 6 January 1988 of contravening prison regulations and was sentenced to 30 days’ solitary confinement with dietary punishment, of which 15 days were conditionally suspended for three years.


On 8 February 1988, while the deceased was seated in a dining hall, the appellant approached him from behind while standing and armed with the homemade knife. The blade was approximately 8 centimetres long; the point was blunt but the edges were sharp. The appellant attacked without warning and inflicted five separate stab wounds. Four of these wounds, whether viewed individually or collectively, were not life-threatening. The fifth wound was fatal: a stab wound to the right rear of the neck penetrated to a depth of about 5 centimetres between the second and third cervical vertebrae, causing total destruction of the spinal cord. The deceased died as a result of respiratory failure. The court treated it as common cause that the neck is a vulnerable part of the body.


The trial court found, correctly in the appellate court’s view, that the appellant acted with direct intent to kill.


At the time of the offence, the appellant was 37 years old and had twelve previous convictions, including eight for dishonesty-related offences such as housebreaking and theft. In 1987 he had been declared a habitual criminal (gewoontemisdadiger) following a conviction for housebreaking with intent to steal. His most recent conviction was for assault with intent to do grievous bodily harm, for which he received one year’s imprisonment on 19 February 1988.


A potential factual theme considered (but not advanced as the appellant’s case) was whether the murder was connected to gang pressure, as both the appellant and the deceased were members of the same gang. The court evaluated the evidence of the State witness Ralph Duiker on this aspect and found his account materially unreliable and insufficient to establish even a reasonable possibility that the appellant acted due to pressure or insistence by other gang members. The court treated the murder as flowing from the appellant’s own decision.


3. Legal Issues


The central legal question was whether, under the post-1990 statutory framework, the death sentence imposed for the murder was the only appropriate sentence, or whether it should be replaced with a lesser sentence.


This entailed an inquiry that combined the application of legal principles to fact with an evaluative sentencing judgment. The court had to identify mitigating and aggravating factors (including whether any facts could amount to extenuation/mitigation, such as provocation or some excusing human reaction) and then decide whether the objectives of punishment made the death penalty uniquely fitting.


A further legal issue concerned the court’s sentencing function under the new Act: unlike the earlier position (where interference depended on misdirection by the trial court), the Appellate Division now had to exercise an own, unfettered discretion and substitute the death sentence if it was not the only appropriate form of punishment.


4. Court’s Reasoning


The court first explained the altered approach created by the new Act. Previously, in capital matters the appellate court could interfere with a death sentence only if the trial court had misdirected itself in sentencing. Under the new regime, the appellate court was required to exercise its own independent discretion. If, in its judgment, the death sentence was not the only appropriate sentence, it had to be replaced.


Turning to the merits, the court evaluated whether any mitigating factor was present. It considered the idea—recognised in authority—that a form of revenge or anger might in particular circumstances amount to an “excusing human reaction” capable of mitigation. The court approached this through the lens of provocation, emphasising that provocation as a mitigating factor is generally marked by the immediacy of the offender’s reaction: a person acts in the heat of the moment, without time to cool down, reflecting a momentary loss or impairment of self-control.


On the facts, the court held that the appellant’s conduct lacked this immediacy. The deceased’s reporting of the appellant occurred weeks before the murder. The passage of time was treated as providing opportunity for the appellant to calm down and reflect. The court contrasted a delayed act of retaliation carried out with premeditation against the typical character of provocation-based mitigation, concluding that the appellant’s retaliatory killing was the opposite of an impulsive act in the heat of passion.


The court additionally assessed whether the deceased’s conduct was such that the appellant’s anger could be regarded as fair or reasonable in the view of the ordinary, balanced person. It reasoned that a prisoner stockpiling weapons suggests an intention to use violence, posing dangers to both other inmates and warders. The deceased’s disclosure to the prison authorities was therefore considered praiseworthy. The court also stressed that the appellant’s solitary confinement and dietary punishment arose not only from his own wrongdoing but followed a lawful process. Against that backdrop, the court found that a reasonable member of the public could not show understanding for the appellant’s resort to lethal violence. Although the appellant was clearly enraged, the court found he was not fairly enraged in a manner that could reduce moral blameworthiness.


Because the record indicated that both men belonged to the same gang, the court considered—on its own initiative—whether gang pressure might have played a role. It analysed the evidence of Duiker, noting that his version about a “circle sitting” and a majority decision on the deceased’s fate shifted materially under cross-examination and was unsatisfactory. In the absence of other acceptable evidence, the court held that the testimony did not create even a reasonable possibility that the appellant acted due to incitement or pressure from others.


The court recorded that counsel for the appellant conceded that no mitigating factors were present, and the court viewed that concession as considered and appropriate.


It then identified the aggravating features as evident and weighty. The deceased was killed in a cruel, cowardly ambush, planned with cunning and executed with boldness and purpose. The appellant’s prior record, including repeated convictions and his status as a habitual criminal, supported the view that he was a hardened offender. The court regarded it as notable that the appellant’s first serious violent offence occurred in prison.


Finally, the court weighed the objectives of sentencing and gave prominence to the community interest. It reasoned that while the courts had often emphasised deterrence and retribution in cases involving murders committed during attacks in the victim’s home, similar considerations applied where an inmate is brutally killed in prison. The court stressed that prisoners are under the State’s supervision and custody; although incarceration necessarily exposes inmates to proximity with dangerous individuals, imprisonment does not deprive a person of the fundamental right to bodily integrity and even the right to continued existence. In that setting, the court considered the need for strong societal protection and denunciation to be acute.


Considering all circumstances together—particularly the absence of mitigation and the strong aggravating features—the court concluded that the death sentence was, in its judgment, the only appropriate sentence.


5. Outcome and Relief


The appeal was dismissed.


The death sentence imposed on the appellant was confirmed.


No separate costs order was discussed in the judgment.


Cases Cited


S v Dladla 1980(1) SA 149 (A)


Legislation Cited


Criminal Law Amendment Act 107 of 1990


Criminal Procedure Act 51 of 1977 (section 277, as substituted by the Criminal Law Amendment Act 107 of 1990)


Rules of Court Cited


No rules of court were cited in the judgment.


Held


The Appellate Division held that, applying the post-1990 statutory approach requiring an independent sentencing discretion, the murder was committed with direct intent in a planned and cowardly ambush in prison, for revenge, with no mitigating factors. The court rejected provocation-based mitigation due to the delay between the deceased’s conduct and the killing, and because the deceased’s reporting was viewed as justified and commendable. The court also found no reasonable possibility that gang pressure caused the killing. Given the seriousness of the offence, the appellant’s criminal history, and the community interest in deterring and denouncing prison murders, the court found that the death sentence was the only appropriate punishment and therefore confirmed it.


LEGAL PRINCIPLES


The Criminal Law Amendment Act 107 of 1990 altered capital sentencing review by requiring the appellate court to exercise an own, independent discretion on sentence, rather than intervening only where the trial court misdirected itself. Under this approach, a death sentence must be replaced if it is not considered the only appropriate sentence in the circumstances.


Provocation (or anger resembling an excusing human reaction) can mitigate only where the offender’s response bears the hallmark of immediacy and a heat-of-the-moment reaction indicating a momentary loss or impairment of self-control. A delayed retaliatory killing carried out after time for calm reflection is inconsistent with provocation-based mitigation.


Anger can operate as mitigation only if the victim’s prior conduct is such that the resulting emotional reaction is regarded as fairly understandable by the ordinary, balanced person; where the victim’s conduct is lawful or commendable, retaliation will not readily qualify as an excusing human reaction.


In assessing sentence, the community interest may be particularly weighty in murders committed in custodial settings, because imprisonment does not negate a prisoner’s fundamental interest in bodily integrity and continued existence, and the State’s custodial context heightens the importance of deterrence and retribution where brutal prison killings occur.

About SAFLII
Databases
Search
Terms of Use
RSS Feeds
South Africa: Supreme Court of Appeal
SAFLII
>>
Databases
>>
South Africa: Supreme Court of Appeal
>>
1992
>>
[1992] ZASCA 15
|

|

S v Mandela (587/91) [1992] ZASCA 15 (6 March 1992)

Saaknommer 587/91
IN DIE HOOGGEREGSHOF VAN SUID-AFRIKA APPèLAFDELING
In die saak tussen:
SIPHO MANDELA
Appellant
en
DIE STAAT
Respondent
CORAM:
HOEXTER, NESTADT, et F H GROSSKOPF, ARR
VERHOOR
: 17 Februarie 1992
GELEWER:
6 Maart 1992
UITSPRAAK
HOEXTER, AR
2
HOEXTER, AR
,
Op 18 September 1989 is die appellant in die
Oranje-
Vrystaatse Provinsiale Afdeling deur
waarnemende regter Klopper
en assessore aan moord skuldig bevind. Die
verhoorhof het
bevind dat daar geen versagtende omstandighede is nie.
Ingevolge die destyds geldende reg is die appellant die
doodvonnis
opgelê. Nadat die verhoorregter die appellant se
aansoek om verlof om
te appelleer afgewys het, is 'n versoekskrif
om dusdanige verlof sonder
welslae aan die hoofregter gerig.
Na afhandeling van die verhoor het
die
Strafregwysigingswet 107 van 1990 ("die nuwe
Wet") in werking
getree, met die gevolg dat die appellant se geval kragtens
art
19(8) van die nuwe Wet deur die paneel wat ingevolge die nuwe
Wet
aangestel is, heroorweeg is. Ingevolge art 19(10) het die
paneel
bevind dat die doodvonnis waarskynlik op die appellant
opgelê sou
gewees het indien art 277 van die Strafproseswet, 51
van 1977, soos deur die
nuwe Wet vervang, ten tyde van
3
vonnisoplegging in werking was. Dientengevolge en kragtens art 19(12) van die
nuwe Wet word die oorkonde van die onderhawige geval
tans aan hierdie hof
voorgelê.
Dit is onnodig om weer eens die uitwerking van die bepalings
van die nuwe Wet hier uit te stippel. Voorheen was die posisie in 'n
halssaak
dat hierdie hof in 'n doodvonnis kon inmeng slegs indien die verhoorhof by
vonnisoorweging misgetas het. Tans is die posisie
dat hierdie hof 'n eie en
onbevange diskresie moet laat geld. Indien na die oordeel van hierdie hof die
opgelegde doodvonnis nie
die enigste gepaste strafvorm is nie, word die
doodstraf deur 'n ander vonnis vervang.
Dit gaan in die onderhawige
appèl om 'n tronkmoord wat in 'n gevangenis deur die appellant met 'n
tuisgemaakte mes op 'n niks-vermoedende
en weerlose mede-gevangene gepleeg is.
Die beweegrede vir die moord was weerwraak. Etlike weke voor die moord het die
oorledene die
appellant van die besit van wapens verkla. As gevolg daarvan is
die appellant op 6 Januarie 1988
4
weens 'n oortreding van die Gevangenisregulasies deur 'n offisiershof skuldig
bevind en gevonnis tot 30 dae alleenopsluiting met dieëtstraf,
waarvan 15
dae vir 'n tydperk van 3 jaar voorwaardelik opgeskort is.
Op 8 Februarie
1988, en terwyl die oorledene in 'n eetsaal gesit het, het die appellant, wat
staande was, met die mes in sy hand die
oorledene van agter af genader en
aangeval. Die mes het 'n lem van 8 sentimeter gehad. Die punt daarvan was stomp
maar die snykante
was skerp. Die appellant het die oorledene heeltemal
onverhoeds gevang en hom vyf verskillende steekwonde toegedien. Vier van die
wonde wat die oorledene aldus opgedoen het (op die regter voorkop bokant die
wenkbrou; op die regterwang; op die regterblad; en net
onderkant die bopunt van
die borsbeen) was nog op sigself nog gesamentlik lewensgevaarlik. Die orige
steekwond was egter noodlottig.
Aan die regter agterkant van die oorledene se
nek het die appellant 'n steekwond toegedien wat tot 'n diepte van
5
5 sentimeter en tussen die tweede en derde nekwerwels ingedring het. As
gevolg hiervan (1) is die rugmurg totaal vernietig en (2)
is die oorledene weens
longversaking oorlede. Dit is alombekend dat die nek h kwesbare liggaamsdeel is.
Die verhoorhof het tereg
bevind dat die appellant die oorledene aangeval het met
die direkte oogmerk om te dood.
Ten tyde van die voorval was die appellant 37
jaar oud. Hy het twaalf vorige veroordelings op sy kerfstok. Hiervan is agt
veroordelings
weens misdrywe (soos huisbraak en diefstal) waarvan oneerlikheid
'n bestanddeel is. Gedurende 1987 is die appellant weens huisbraak
met die opset
om te steel tot gewoontemisdadiger verklaar. Die appellant se jongste
veroordeling is weens aanranding met die opset
om te beseer waarvoor hy op 19
Februarie 1988 'n vonnis van gevangenisstraf van een jaar opgelê
is.
Daar moet vervolgens gekyk word na watter versagtende en/of verswarende
faktore by beoordeling van die feite van die
6
geval aangemerk moet word. In S v Dladla 1980(1) SA 149 (A) het
hierdie hof by monde van hoofregter Rumpff (op 151 A/B) verwys .
na -
"h soort wraaklus wat in sekere besondere omstandighede as verskonende menslike
reaksie en dus as 'n versagtende omstandigheid by
'n geval van moord beskou sou
kon word."
In die algemeen gesproke impliseer
provokasie in die geval van 'n
geweldsmisdaad dat die slagoffer se eie
voorafgaande optrede by
sy aanrander een of ander heftige gemoedsaandoening
ontlok as
gevolg waarvan die aanrander die slagoffer te lyf gaan. In
'n
sekere sin het in die onderhawige geval die oorledene se
voorafgaande
optrede op provokasie neergekom. Weliswaar dat die
appellant se toorn en
wrewel daardeur opgewek is. Namens die
Staat het mnr Hiemstra egter betoog
dat in die bepaalde
omstandighede van hierdie geval die appellant se
wraakgierigheid
nie as 'n versagtende f aktor aangemerk kan word nie. Om
die
volgende redes meen ek dat die Staat se advokaat gelyk het.
Wesenskenmerk van provokasie as versagtende faktor
is
7
die onmiddellikheid van die boosdoener se reaksie op die slagoffer se
toornverwekkende handeling. Die boosdoener moet onverwyld en
in die hitte van
die oomblik tot sy geweldsdaad oorgaan. 'n Vertraagde vergeldingshandeling met
voorbedagte rade is heeltemal die
teengestelde van daardie momentele verlies aan
of inkorting van selfbeheersing wat die waarmerk van provokasie dra. Waar, soos
hier,
die boosdoener eers na verloop van aansienlike tyd na die uittartende
optrede, en nadat hy behoorlik geleentheid tot bedaring en
besinning gehad het,
sy slagoffer in koelen bloede om die lewe gebring het, kan daar van provokasie
as versagtende faktor nouliks
sprake wees.
Daarbenewens kan toorn aan die
kant van 'n beskuldigde strafversagtend inwerk slegs indien die slagoffer se
toornverwekkende
daad sodanig is dat die
gemoedsopwelling wat dit by die beskuldigde ontlok na die oordeel van die gewone
redelike mens gebillik is.
Kom ons by die feite van die onderhawige geval dien
eerstens gemeld te word dat die feit dat 'n gevangene
8
in sy tronksel wapens opgaar onmiskenbaar dui op h geweldsoogmerk wat vir
ander tronkinwoners - hetsy mede-gevangenes hetsy bewaarders
- lewensgevaar
inhou. Die oorledene se bekendmaking aan die owerheid was derhalwe lofwaardig.
Ten tweede moet voor oë gehou
word dat die alleenopsluiting wat die
appellant verduur het nie alleen die gevolg van sy eie toedoen was nie maar ook
die uitvloeisel
van h regmatige verhoor. In hierdie omstandighede, so meen ek,
sou die gewone ewewigtige landsburger vir die doodslag wat die appellant
gepleeg
het geen begrip kon toon nie. Dat die appellant ontstoke was toe hy die oorlede
gedood het, is duidelik. Daarvan getuig die
aakligheid van sy wandaad. Om
bostaande redes, egter, was die appellant nie billik ontstoke nie. Bygevolg is
die wraaklus hier ter
sprake nie sodanige "verskonende menslike reaksie" wat as
'n versagtende faktor aangemerk kan word nie.
Uit die aangevoerde getuienis
blyk dit dat sowel die appellant as die oorledene lede van dieselfde bende
was.
9
Ofskoon die aangeleentheid nie in die betoogpunte namens die appellant
ingelewer, geopper is nie, het hierdie hof nietemin oorweeg
of druk deur die
bende op die appellant uitgeoefen nie moontlik met die doodslag verband hou nie.
Dit was nooit die appellant se
saak nie, en die getuienis van die staatsgetuies
bevat ook geen regstreekse aanduiding dat die appellant by pleging van die moord
aldus beïnvloed is nie. Volledigheidshalwe is dit egter nodig om in hierdie
verband kortliks by die getuienis van die staatsgetuie
Ralph Duiker stil te
staan. Duiker was ook 'n lid van voornoemde bende. Aanvanklik het Duiker getuig
dat nadat die oorledene aan
die bewaarders inligting gegee het oor wapens in die
appellant se besit, daar 'n kringsitting deur lede van die bende gehou is waarby
die oorledene se beriggewing aan die owerheid bespreek is, en daar by
meerderheidstem oor die lot van die oorledene "besluit" is.
Van hierdie storie
het Duiker in die loop van kruisondervraging heeltemal afgewyk en toe te kenne
gegee dat die
10
verrigtinge by die kringsitting onderbreek is sonder dat enige vaste besluit
oor die oorledene se lot geneem is. Hieraan het Duiker
toegevoeg dat die
oorledene "sonder reëlings" en as gevolg van die appellant "se eie
besluite" om die lewe gebring is. By deurlees
van die oorkonde is dit duidelik
dat m b t die beweerde kringsitting en wat daar sou afgespeel het Duiker baie
bontgepraat het. Sy
relaas hiervan is besonder onbevredigend en staan m i sterk
onder verdenking. In die afwesigheid van enige ander en aanvaarbare getuienis
op
die punt, skep Duiker se getuienis na my mening nie eers 'n redelike
moontlikheid dat die appellant as gevolg van aansporing of
op aandrang van sy
mede-bendelede tot die moord oorgegaan het nie.
Mnr Roberts wat namens die
appellant 'n betoog gelewer het, het toegegee dat daar geen versagtende faktore
in die saak te vinde is
nie. Daardie toegewing tref my as
weloorwoe.
Daarenteen is die verswarende faktore wat teen die appellant
inwerk voor die hand liggend. Die oorledene was die
11
slagoffer van 'n wreedaardige en lafhartige sluipmoord wat met sluheid beplan
en met astrantheid en doelgerigtheid uitgevoer is. Boonop
is die appellant 'n
geharde misdadiger met 'n droewige strafrekord. In die loop van 'n enkele jaar
(1974) het hy vyf veroordelings
opgeloop. Sedert Januarie 1978 kon hy in totaal
beswaarlik meer as twee jaar buite die gevangenis deurgebring het. Ofskoon slegs
twee van sy vorige veroordelings weens geweldsmisdade was, is dit opvallend dat
sy eerste ernstige geweldsmisdaad in die gevangenis
gepleeg is.
Die bestaan
van etlike strafverswarende faktore tesame met die afwesigheid van enige
strafversagtende faktore beteken egter nie dat
die ondersoek afgehandel is nie.
Die uiteindelike vraag bly nog of, met inagneming van die oogmerke van
straftoemeting, die doodvonnis
in al die omstandighede van die geval die enigste
gepaste straf is.
Hierdie is 'n saak waar die gemeenskapsbelang sterk na vore
tree. In die verlede het ons howe telkemale vermaan dat
12
waar iemand in die rustigheid van sy eie woning oorval en vermoor word, veral
die afskrikkings- en vergeldingselemente van strafop-legging
beklemtoning
verdien. Die gemeenskapsbelang tree eweseer op die voorgrond, so meen ek,
wanneer 'n selbewoner in die tronk op grusame
wyse om die lewe gebring word. 'n
Tronkbewoner verkeer onder die oppertoesig en in die veilige bewaring van 'n
staatsinrigting. Dat
'n tronkbewoner uiteraard in die geselskap van menige
boosdoeners en geweldenaars verkeer, bring onvermydelik mee dat vir hom die
gevaar van aanranding en selfs doodslag groter sal wees as wat dit vir die
persoon op vrye voet daarbuite is. Maar die feit dat die
tronkbewoner onder
dwang opgesluit moet sit, beteken hoegenaamd nie dat sy fundamentele reg op die
onskendbaarheid van sy liggaam,
en trouens sy reg op voortbestaan, hom ontneem
is nie.
Met deeglike inagneming van al die omstandighede van hierdie geval is
die doodstraf na my oordeel die enigste gepaste
13
vonnis vir die moord wat die appellant gepleeg het. Die appèl word
afgewys en die doodvonnis bekragtig.
G G HOEXTER, AR
NESTADT, AR ) Stem saam F H GROSSKOPF, AR
)