About SAFLII
Databases
Search
Terms of Use
RSS Feeds
South Africa: Supreme Court of Appeal
SAFLII
>>
Databases
>>
South Africa: Supreme Court of Appeal
>>
1990
>>
[1990] ZASCA 51
|
|
During NO v Boesak and Another (10/89) [1990] ZASCA 51; 1990 (3) SA 661 (AD); [1990] 2 All SA 347 (A) (23 May 1990)
Case No 10/89
/CCC
IN THE SUPREME COURT OF SOUTH
AFRICA
(APPELLATE DIVISION)
In the matter between:
ROY DURING NO
APPELLANT
and
ALLAN AUBREY BOESAK
FIRST
RESPONDENT
MANDELA BIRTHDAY
COMMITTEE
SECOND
RESPONDENT
CORAM
: JOUBERT, BOTHA, E M
GROSSKOPF, NESTADT et
MILNE JJA
HEARD: 19 MARCH 1990
DELIVERED
: 23 MAY 1990
JUDGMENT
NESTADT, JA
:
I
agree
with GROSSKOPF JA that in a case
such as
Minister of Law and
Order and Another vs Dempsey
1988(3) S A 19(A), where the
lawfulness of an arrest is in
2/
2. issue, the onus is on the
functionary to prove not only that
he held the reguisite opinion but
also that it was properly
formed. It
follows that
I
share
my Brother's view that the
decision to the contrary in
Dempsey's
case was clearly wrong
and should not be followed.
Whether, however, as GROSSKOPF
JA goes on to hold, the same
applies to a case such as the
present where a public gathering
has been prohibited, is a
matter
which
I
find
unnecessary to decide.
I
prefer
instead
simply to assume, in favour of
respondents, that the onus was
on appellant to establish that he
properly exercised his
discretion in terms of regulation
10(1)(c).
Van der Westhuizen NO vs United
Democratic Front
1989(2) S
A 242(A) is authority for the
proposition that such discretion
is not an objectively
justiciable one. However, as
GROSSKOPF JA points out, the
correctness of this case too was
attacked on behalf of
respondents.
I
do not propose to detail the argument
3/
3.
advanced.
Suffice it to say that
I
remain
unpersuaded that
the legislative history of
the regulation there in issue, and
more
particularly the way in which it was
amended,
should have been held to justify the conclusion that an objectively
justiciable discretion was intended. Nor am
I
prepared to
say
that the court erred in taking the factors referred to at
251
B - C into account.
I
accordingly
cannot agree that
Van der Westhuizen's
case should be regarded as clearly wrong. It follows that the
discretion conferred on appellant by regulation 10(1)(c) was,
contrary
to what the court a
quo
held,
not objectively justiciable.
The remaining issue is the factual
one of whether appellant established that he properly exercised his
discretion: The argument on
behalf of respondents that he did not
was, despite the wide allegations contained in paragraphs 14 - 17 of
the founding affidavit,
confined to the
4/
4.
contention that appellant failed
to properly apply his mind to the matter, viz, whether the safety of
the public or the maintenance
of public order rendered it necessary
or expedient to prohibit the concert. This, so it was said, was to be
inferred from the alleged
grossly unreasonable nature of the
prohibition and from it allegedly being based on irrelevant or
extraneous considerations.
It is necessary
to analyse what appellant's state of mind was when he decided to
prohibit the concert. His allegations in this regard
are fully set
out in the judgment of GROSSKOPF JAl
I
agree that they reveal that it was the
information he received on Saturday, 16 July 1988 (the day before the
concert) which in the
last resort caused appellant to order the
prohibition. It was this information which made his decision
"onvermydelik".
I
am
not sure that it is a fair inference that but for this
5/
5.
information
appellant would not have prohibited the concert. But
I
shall assume this to be the case.
It will be remembered that the
information was that black youths had decided "om tydens die
viering van Mandela se verjáarsdag
klippe te gooi na
staats-voertuie en busse". Certainly the information is vague.
It is not said how many black youths were involved
or who they were;
one does not know which State vehicles or busses were earmarked for
stoning or where or when (during the celebrations
of Mr Mandela's
birthday) such stoning would take place. In particular it is not said
that it was feared that the black youths would
or might attend the
concert. In these circumstances it is difficult to see what the
nexus
is between the anticipated activities of the black youths and the
banning of the concert; how the former could supposedly serve as
a
justification or reason for the latter.
6/
6.
Were
appellant's case to be judged on this basis alone, it may be that he
did not show that he properly exercised his discretion.
But
I
do not think it is to be so judged. As
I
read appellant's affidavit there is, in
relation to the contemplated consequences of the concert, a
distinction between (i) what the
chances were of them eventuating and
(ii) their actual nature. The information
which
appellant received on 16 July 1988 was relevant to (i).
It
caused him at the eleventh hour to invoke regulation 10 (1) (c). As
Mr Hodes
f
or appellant put it, such information was "the last straw".
It provided the spur to his decision. It strengthened his
pre-existing apprehension and convinced him that the concert should
be prohibited. It did not, however, detail what he feared might
occur
were the concert to proceed ((ii) above). Appellant's state of mind
in this regard appears from the earlier allegations in
his
7/
7.
affidavit. They reveal that, based
on his previous experience and the information obtained from
Godfree-Thom, he believed the following:
(i) Scholars (ie black youths)
would attend the concert. Thus appellant says: "Ek het geen rede
om te glo dat die byeenkoms te
Weskaap Universiteit op 17 Julie 1988
nie deur swart jeugdiges bygewoon sou word nie en dit is dus meer as
waarskynlik dat daar wel
h klipgooiery sou plaasvind."
Mr
Gauntlett
, who appeared for respondents, criticised the (double)
negative form in which this allegation is couched, but in my opinion
there
is nothing in the point. In the context of the affidavit as a
whole, what appellant is saying is that he believed that black youths
would indeed attend the concert. (ii) The concert audience, and in
particular that part of
8/
8.
it consisting
of black youths, would by means of political speeches be incited
("opgesweep") to violence ("geweld")
and action
("aksie"). That it was thought that such speeches would
take place at the concert appears from paragraph 7 of
Godfree-Thom's
affidavit. Dealing with what form it was expected the concert would
take he stated: "'n Sogenaamde kultuurdag
wat weer eens as
rookskerm gebruik sal word vir die hou van radikale politieke
toesprake met 'n emosionele inslag."
I
refer also to appellant's allegatioh that
the concert was to be used "om skoliere op te sweep". (iii)
Such violence and
action would take place at the end of the concert
and would consist of the stoning of persons and motor vehicles in the
vicinity.
Thus appellant states: "(M)y persoonlike ondervinding
9/......
9.
(het) my geleer dat byeenkomste by
die Universiteit Weskaap waar opsweping en oproepe tot aksie
plaasgevind het, gewoonlik aan die
einde daarvan lei tot klipgooiery
na persone en voertuie in die nabyheid deur persone wat hierdie
byeenkomste bygewoon het."
Clearly the last-mentioned persons
would include black youths. By implication, their number was likely
to be substantial because
10 000 people (being conveyed in 40-60
busses) were
expected to attend the concert.
In the result,
therefore,
I
do
not think that
on a proper construction of the
affidavit as a whole it is
right to confine appellant's fear
to a group of black youths
unconnected with the concert
stoning State vehicles and
busses at unspecified places and
times. Giving due weight
to the passages
of appellant's affidavit which
I
have
cited,
10/
10.
it seems to me
that what appellant feared, more particularly when he received the
additional information on 16 July 1988, was that
black youths would
attend the concert, that they would there be incited to violence and
that as a result they would or might at the
end of the concert stone
persons and vehicles in the vicinity. Whether appellant's fear was
well
founded is beside the point. It is not
our task to weigh the evidence on its merits as we would were this an
appeal or had appellant's
discretion been objectively justiciable.
Appellant having had the indicated state of mind, there was clearly a
basis on which he
could and did believe that it was necessary or
expedient that the concert be prohibited. In my view, therefore,
appellant proved
that he properly applied his mind to the matter,
that he properly exercised his discretion under regulation 10(1)(c)
and that his
order prohibiting the concert was justified. The
11/
11.
application for an order setting
aside the prohibition should not have been granted.
I
make
the following order:
(1) The appeal is upheld with
costs, including the
costs of two counsel.
(2) The order of the court a
quo
is set aside. In its
stead the following order is made:
"The
application is dismissed with costs including the
costs
of two counsel".
NESTADT, JA
JOUBERT, JA )
) CONCUR
BOTHA, JA )
IN DIE
HOOGGEREGSHOF VAN SUID-AFRIKA
(APP
è
LAFDELING)
In
die saak tussen:
ROY DURING N O
Appellant
en
ALLAN AUBREY BOESAK
1ste
Respondent
MANDELA BIRTHDAY COMMITTEE
2de
Respondent
CORAM':
JOUBERT, BOTHA, E M
GROSSKOPF, NESTADT, MILNE, ARR
VERHOOR:
20 Maart 1990
GELEWER:
23 Mei 1990
UITSPRAAK
E M GROSSKOPF, AR
Op 18 Julie 1988 het mnr. Nelson
Mandela sy sewentigste verjaarsdag herdenk. Destyds was hy 'n
gevangene in die Pollsmoor-gevangenis
naby Kaapstad. Gedurende Junie
1988 is 'n komitee geskep bekend as die Mandela Birthday Committee
(hierna -genoem "die Komitee").
Die doel van die Komitee
was om verskeie
2
funksies te
re
ë
l en te
ko
ö
rdineer om die gemelde verjaarsdag
te
vier. Onder meer het die Komitee
'n Mandela Verjaarsdagkonsert
gereël vir Sondag 17 Julie
1988 tussen 10 vm en 7 nm in die
hoofsaal van die Universiteit van
Wes-Kaapland. Twaalf
verskillende orkeste sou optree,
asook soliste, poësie-groepe en
ander artieste. Op Saterdag 16
Julie 1988 om ongeveer 5 nm (dws.
die aand voor die konsert sou
plaasvind) het lede van die Suidr
Afrikaanse polisie 'n verbodsbevel
aan die rektor van die
Universiteit van Wes-Kaapland, wat
ook 'n lid van die Komitee
was,beteken. Die bevel is
uitgereik deur die appellant,
brigadier R P During, die
Afdelingskommissaris van die
Suid-Afrikaanse polisie in die
Westelike Provinsie. Dit het as
volg gelui:
"
BEVEL KRAGTENS DIE
VEILIGHEIDSNOODREGULASIES, 1988
.
Kragtens die bevoegdheid my
verleen by Regulasie 10(1)(c) van die Veiligheidsnoodregulasies,
1988, verbied ek, Brigadier Roy Peter
DURING, Afdelingskommissaris
van die Suid-Afrikaanse Polisie vir die AFDELING WESTELIKE PROVINSIE,
hierby enige byeenkoms op 17 Julie
1988 in enige gebou in die
Landdrosdistrikte van SIMONSTAD, WYNBERG, DIE KAAP,
3
GOODWOOD, BELLVILLE en
KUILSRIVIER, wat deur die MANDELÁ BIRTHDAY COMMITTEE gereël
en geadverteer is of mag word."
'n Dringende aansoek om die
tersydestelling van hierdie bevel is opgestel en aan die appellant
beteken om 7.51 vm op 17 Julie 1988,
die dag waarop die konsert sou
plaasvind. Hy het hierop geantwoord teen ongeveer 1 nm en die saak is
vanaf 2.15 nm beredeneer voor
HOWIE R. Toe die argument laat die
middag voltooi was, het HOWIE R die aangevraagde bevel toegestaan met
koste, en aangedui dat redes
later verstrek sou word. Of enige deel
van die voorgestelde konsert toe nog kon plaasvind blyk uiteraard nie
uit die stukke nie.
Die hof se redes is verstrek op 17 November 1988,
en met die verlof van die hof
a guo
kom die appellant nou in
hoër beroep voor ons.
Die inhoud van die stukke kan
kortliks soos volg saamgevat word. Die twee respondente, synde dr. A
A Boesak (die sameroeper van die
Komitee) en die Komitee.self, het in
hul aansoek vertel hoe die Komitee tot stand gekom het en watter
aktiwiteite hulle gereël
het. Sommige van hierdie aktiwiteite
4
het reeds plaasgevind toe die
verbod op die konsert geplaas is.
Volgens die respondente het
hierdie aktiwiteite sonder enige
insidente verloop, behalwe dat die
polisie sonder regverdiging
op 16 Julie h pretloop en
sportbyeenkoms ontwrig het. In sy
bestrydende verklaring sê
die appellant dat hy weens gebrek aan
tyd nie hierdie bewerings
ondersoek het nie, en gevolglik nie met
hulle kan handel nie. Hoe dit ook
al sy, dit is duidelik uit die
stukke dat die verloop van die
vorige aktiwiteite ter viering van
Mnr. Mandela se verjaarsdag geen
rol gespeel het by die besluit
om die konsert te verbied nie. Die
respondente het voortgegaan
in hul stukke deur te sê dat
die polisie meer as twee weke
vantevore van die beoogde konsert
moes geweet het, en dat die
verbod daarop in so h laat stadium
aansienlike skade en
benadeling véroorsaak het.
Die
crux
van die respondente se
aanval op die geldigheid van die
verbod is as volg gestel in die
eerste respondent se beëdigde
verklaring:
"14.
I
submit that the jurisdictional facts
necessary for Respondent exercising his
discretion
as aforesaid did not exist and
5
that the order issued is,
therefore, invalid and of no force or effect.
15.
Alternatively,
I
submit that the
prohibition
purportedly effected by
Respondent as
aforesaid is:
15.1 the consequences of a failure
to
apply his mind to the correct
criteria for a prohibition;
15.2 the consequence of a taking
into
account of irrelevant or extraneous
factors;
15.3 so grossly unreasonable that
no
reasonable person applying his mind
properly to all the
relevant
considerations could have issued
same;
15.4
ultra vires
the
statutory purposes
contemplated by Section 3(1) of Act
3 of 1953.
16.
I
am advised that such an inroad on
the
Applicants' fundamental rights is
prima facie
unlawful.
I
am aware of no
lawful basis for
the decision, and place in issue the
existence
of any lawful basis therefor.
17.
As
already stated, against the background
I
have
sketched,
I
also
submit that the
purported prohibition is not in good faith
and
is bad in Law."
In sy bestrydende verklaring het
die appellant beweer
6
dat die
werklike oogmerk van die
Mandela
verjaarsdagvieringe die aanblaas van verset teen die
regeringsowerheid was, wat dan moes
uitloop
op ontwrigting en geweld en die uiteindelike gewelddadige
omverwerping van die staatsbestel. Die deponent het aangedui dat
hierdie bewering later in sy verklaring
verder toegelig sou word,
maar dit is
inderdaad nie gedoen nie.
In antwoord op die respondente se
paragraaf 14, wat ek hierbo aangehaal het, het die appellant sy redes
uiteengesit vir die uitreiking
van die verbod. Hy het getuig dat hy
die vorige twee weke op 'n deurlopende basis inligting ontvang het
van die veiligheidspolisie
aangaande die viering van die verjaarsdag
van Nelson Mandela. Die inligting het daarop gedui dat die Komitee
oorspronklik bestaan
het uit afgevaardigdes van radikale organisasies
en dat 'n groot aantal van die afgevaardigdes (soos ek dit verstaan
word bedoel
die oorspronklike afgevaardigdes -nie die lede van die
Komitee ten tyde van die aansoek nie) vroeër aangehou is
ingevolge die
noodregulasies as gevolg van aktiwiteite wat hul
aanhouding noodsaaklik gemaak het vir die
7
handhawing van die openbare orde,
die veiligheid van die publiek en die beëindiging van die
noodtoestand. Op 16 Julie 1988 het
die veiligheidspolisie in besit
gekom van 'n pamflet wat sy oorsprong by die African National
Congress ("ANC") gehad het.
Die pamflet is aangeheg aan die
stukke as aanhangsel A en het, breed gesproke, die publiek opgevorder
om Mandela se verjaarsdag te
gebruik as 'n geleentheid om te agiteer
vir die vrylating van Mandela en ander politieke gevangenes en
aangehoudenes. Die deponent
het verder inligting gehad dat die
vierings van Mandela se verjaarsdag gebruik sou word as deel van 'n
omvattende landswye veldtog
om die Munisipale verkiesings in Oktober
1988 te verongeluk en om die plaaslike owerhede te diskrediteer, dat
skoliere ook by die
vierings betrek sou word, en dat die begrafnis
van ene Ashley Kriel, 'n opgeleide ANC terroris wat bp 18 Julie 1987
begrawe was,
ook gedenk sou word as deel van die vierings van Mandela
se verjaarsdag. Na die appellant se mening sou die byeenkoms op 17
Julie
1988 by die Universiteit van Wes-Kaapland dien om skoliere op
te sweep om onrus by skole te
8
veroorsaak, om die ANC en sy
gewelddadige metodes te verheerlik
en om mense op te roep tot aksie.
Dan volg 'n paragraaf wat van
kernbelang vir huidige doeleindes
is, en ek haal dit ten volle
aan.
"(d) My ondervinding het my
geleer dat oproepe tot aksie soos gemeld in Aanhangsel "A"
en die opsweping van skoliere,
studente en ander persone, en die
verheerliking van die AFRICAN NATIONAL CONGRESS en sy gewelddadige
metodes, gewoonlik op geweld
uitloop wat die veiligheid van die
publiek in gevaar stel en die openbare orde versteur. Verder het my
persoonlike ondervinding my
geleer dat byeenkomste by die
Universiteit Weskaap waar opsweping en oproepe tot aksie plaasgevind
het, gewoonlik aan die einde
daarvan lei tot klipgooiery na persone en voertuie in die nabyheid
deur persone wat hierdie byeenkomste
bygewoon het. Die feit dat by die
beoogde byeenkoms van 17 Julie 1988 by Universiteit Weskaap, orkeste
sou speel en waarskynlik vryheidsliedere
gesing sou word en
waarskynlik ook verheerliking van die geweldpleging van Nelson
Mandela sou geskied, sou na my mening verder dien
om die persone wat
dit bywoon op te sweep en tot geweld laat oorgaan. Ek het ook
inligting ontvang dat swart jeugdiges besluit het
dat tydens die
viering van Mandela se verjaardag staatsvoertuie en busse met klippe
aangeval moet word. Ek het geen rede om te glo
dat
9
die byeenkoms
te Weskaap Universiteit op 17 Julie 1988 nie deur swart jeugdiges
bygewoon
sou word nie en dit is dus meer as
waarskynlik dat daar wel 'n klipgooiery sou
plaasvind. Volgens persverklarings sou tussen 40 en 60 busse van die
platteland mense
aanry na die Universiteit Weskaap om die beoogde
byeenkoms by te woon en was daar
verwag dat
minstens 10000 mense die byeenkoms
sou
bywoon. Indien slegs 'n deel van hulle
tot
geweld oorgaan, sou die gevolge
skrikwekkend
wees. Ek was teenwoordig
by die
ASHLEY
KRIEL-begrafnis wat deur die organiseerders daarvan as 'n bona fide
begrafnis voorgehou is, waar sy kis gekaap
is toe dit die kerk verlaat het en
geneem is
na 'n ander kerk waaruit dit gekom
het met 'n vlag van die AFRICAN NATIONAL CONGRESS daarop. Terwyl die
kis in die lykswa geplaas
is het die skare begin klippe gooi."
Voorts het die appellant getuig
dat, voordat hy die
inligting ontvang het dat swart
jeugdiges besluit het om met
klippe te gooi, 'n lasbrief
ingevolge artikel 25 van die
Strafproseswet deur die landdros
te Bellville toegestaan is op
grond van 'n beëdigde
verklaring deur luitenant Godfree-Thom van
die polisie se veiligheidstak. 'n
Afskrif van hierdie verklaring
is aangeheg aan die stukke.
Artikel 25 van die Strafproseswet
10
verleen die bevoegdheid aan 'n
landdros om onder bepaalde
omstandighede 'n lasbrief uit te
reik om h polisiebeampte te
magtig om persele te betree en
sekere optredes daar te verrig.
In sy beëdigde verklaring het
luitenant Godfree-Thom aansoek
gedoen dat die polisie gemagtig
word om die perseel van die
Universiteit van Wes-Kaapland te
betree ten einde die stappe
aldaar te doen wat nodig mag wees
vir die bewaring van die
binnelandse veiligheid van die
Republiek of vir die handhawing
van wet en orde of die voorkoming
van 'n misdryf. Ek veronderstel
dat die lasbrief wat uitgereik is
inderdaad die magtiging verleen
het wat aangevra was.
In antwoord op die bewering dat
die polisie reeds twee
weke vantevore van die beoogde
vergadering geweet het, het die
appellant gesê
"dat ek eers op 16 Julie 1988
inligting ontvang het dat swart jeugdiges beplan om tydens die
viering van Mandela se verjaardag
klippe te gooi na staatsvoertuie en
busse. Hierdie besluit het dit vir my onvermydelik gemaak dat die
veiligheid van die publiek
in gevaar gestel sou word en openbare rus
verstoor sou word as gevolg van die byeenkoms te Weskaap Universiteit
op 17
11
Julie 1988 en het dan ook die
verbod op daardie byeenkoms te Universiteit Weskaap of elders
onvermydelik gemaak."
Die appellant het getuig dat hy
ook die feite in
luitenant Godfree-Thom se
verklaring in ag geneem het by sy
besluit. In hierdie verklaring het
luitenant Godfree-Thom
uiteengesit watter
propaganda-metodes in die verlede gebruik is
deur die ANC om die bevolking in
die Republiek ter uitvoering van
sy "People's War"-strategie
te mobiliseer en ten gunste van die
ANC te populariseer. Sedert 1980
is die ANC in toenemende mate
besig om die veldtog om die
vrylating van Mandela vir hierdie
doel te gebruik. Hy sit dan in
besonderhede uiteen watter
persone en organisasies betrokke
was by die reëling van vierings
ter ere van Mandela se
verjaarsdag, en watter reëlings deur hulle .
getref is. Sy gevolgtrekkings is
soos volg:
8.
"In
die stadium is dit alreeds duidelik dat die persone
wat
met die beplanning van die onderskeie aksies gemoeid is, daarop uit
is om
'n
situasie wat soortgelyk
is
aan die situasie wat rondom die vrylating van MBEKI en waarby
ongeveer 100,000 persone betrek sou word,
geheers
het, te skep. Uit die modus operandi wat deur
12
voornoemde organisasies en persone
tot dusver gevolg is, blyk dit duidelik dat die veldtog (waaronder
kultuurfeeste, byeenkomste,
wegbly-aksies) verder gebruik sal word om
burgerlike ongehoorsaamheid, die popularisering van rewolusionêre
ideologie en simbole
en die rewolusionêre klimaat aan te blaas
en te bevorder. Die veldtogte het in die verlede ook gepaard gegaan
met gewelddadige
optrede en intimidasie van die gekleurde gemeenskap
om aan radikale en rewolusionêre beplanning mee te doen. Soos
reeds uitgewys
word reeds in die veldtog gesinspeel op die nuttigheid
en noodsaaklikheid van geweld teen die bestaande orde en word verwag
dat hierop
voortborduur sal word. Verder sal die veldtog dien om 'n
klimaat met die oog op die nasionale munisipale verkiesings in
Oktober 1988
te
skep.
9. Voorgaande aksies, spesifiek
bovermelde byeenkomste te UWK, hou gevolglik 'n ernstige gevaar in
vir die binnelandse veiligheid
van die publiek of die bewaring van
wet en orde.
10. In die lig van die inligting
soos vervat in hierdie verklaring is dit noodsaaklik dat die SA
Polisie die perseel te UNIVERSITEIT
VAN WES-KAAPLAND, Modderdamweg,
BELLVILLE-SUID op 1988/07/16 en 1988/07/17 te betree ten einde die
stappe aldaar te doen wat nodig
mag wees vir die bewaring van die
Binnelandse Veiligheid van die Republiek of vir die handhawing van
Wet en Orde of die voorkoming
van 'n misdryf."
Die respondente het geen
repliserende verklarings
geliasseer nie - klaarblyklik het
die tyd dit nie toegelaat nie
13
- en die saak moet dus beslis word
op die basis van die onbetwiste getuienis namens die appellant.
Die appellant se houding kan, meen
ek, soos volg opgesom word. Om verskeie redes, wat ek hierbo
saamgevat het, het hy bedenkinge gehad
omtrent die
verjaarsdagvierings van Mandela. Tot 16 Julie het die vierings egter
geen werklike probleme opgelewer nie, en het die
appellant nie gemeen
dat 'n verbod op die konsert nodig was nie. Syns insiens kon die
gevare wat hy voorsien het, teengewerk word
deur minder drastiese
metodes, en veral deur die verkryging van h lasbrief ingevolge
artikel 25 van die Strafproseswet. Die faktor
wat hom van mening laat
verander het en hom beweeg het om op die laaste oomblik die konsert
te verbied, was die inligting omtrent
swart jeugdiges wat besluit het
om staatsvoertuie en busse met klippe aan te val.
Regulasie 10(1)(c), waarkragtens
appellant opgetree
het, lui soos volg:
"10.(1) Die Kommissaris kan
vir die doel van die veiligheid van die publiek, die handhawing van
die openbare orde of die beëindiging
van die noodtoestand,
14
sonder vooraf kennisgewing aan
enige persoon en sonder om enige persoon aan te hoor, bevele wat nie
met hierdie regulasies onbestaanbaar
is nie, uitreik -
(a)
(b). .
(c) waarby 'n bepaalde byeenkoms,
of enige byeenkoms van 'n bepaalde aard, klas of soort, op h plek of
in 'n gebied in die bevel vermeld,
verbied word; "
Volgens Regulasie 1 beteken
"Kommissaris" ook 'n
Afdelingskommissaris. Die
appellant was dus bevoeg om hierdie
mag uit te oefen. Dit moes egter
uitgeoefen word "vir die doel
van die veiligheid van die
publiek, die handhawing van openbare
orde of die beëindiging van
die noodtoestand". HOWIE R se
beskouing van die regsposisie in
hierdie verband is soos volg in
die hof
a quo
gestel:
"Ten opsigte van reg.
10(1)(c) en (d) se voorgangers het die Volbank van hierdie Hof in
UDF
(Western Cape
Region) vs Van der Westhuizen,
1987(4) SA
926(K) die volgende neergelê of goedgekeur
(i) Volgens die gemenereg
ressorteer die reg van vergadering, die reg van vereniging en die
vrye woord onder elke landsburger se fundamentele
vryhede. (ii) Enige
inkorting van of inbreuk op daardie
regte wat die vrye uitoefening
daarvan beperk is
prima facie
onwettig. (iii) Enige owerheid
wat daardie regte inkort dra
15
die bewyslas om aan te toon dat
sodanige inkorting regmatig is. (iv) Die diskresie deur reg. 10(1)
verleen is 'n objektiewe diskresie.
(v) Selfs al word die inkorting
kragtens 'n
veiligheids- of
noodtoestandwetsbepaling beveel, is dit die hof se plig om die
owerheid se handelinge met betrekking tot die maak
van die bevel
sorgvuldig te ondersoek en ontleed om sodoende vas te stel of die
vereistes van die wetsbepaling noukeurig nagekom
is al dan nie.
Ek stem met eerbied saam met wat
in daardie opsigte in die pasvermelde saak gesê is en met die
redes waarop dit gebaseer is.
Al is daar 'n appel hangende in daardie
saak, is ek tog daaraan gebonde.
Wat die bewyslas aanbetref het mnr
Griessel, namens respondent, betoog dat in ag genome die beslissing
in
Minister of Law and Order and Another vs Dempsey
, 1988(3)SA
19(A) te 38A die bewyslas hier op applikante was.
Dempsey
se
saak egter was een van daardie gevalle waar die betrokke amptenaar sy
funksie kan uitoefen bloot op die basis dat hy 'tevrede'
of 'van
mening' is dat die vereiste feite bestaan wat uitoefening van sy
funksie magtig. Hierdie, vir die redes gemeld in die
UDF
-saak,
supra
, is nie een van daardie gevalle nie. In hierdie
aangeleentheid was dit onvoldoende dat respondent subjektief van
mening was dat feite
bestaan het wat die bevel regverdig het. Hier
moes daar, objektief beskou, feite bestaan wat die verbod vir die in
reg 10(1) vermelde
doeleindes geregverdig het:
South African
Defence and Aid Fund
and Another vs Minister of Justice
,
1967(1)SA31(K) te 34H-35A. Daardie feite moes respondent bewys:
UDF
-saak,
supra
. Mnr Griessel het toegegee - myns
16
insiens korrek- dat indien
respondent se diskresie wel 'n objektiewe een was, dan was dit
regtens vereis dat hy redelik moes optree.
In ag genome die
beslissing in die
UDF
-saak,
supra
, was respondent se
diskresie na my mening wel 'n objektiewe een en was dit vir hom om
die verbod te regverdig. Derhalwe was dit vir
hom om te bewys dat die
algehele verbod in al die omstandighede redelik was vir die
doeleindes gemeld in reg. 10(1)."
Soos in die vooruitsig gestel in
hierdie passasie is
Van
der Westhuizen
se saak in ho
ë
r
beroep geneem. Die app
è
l is
gehandhaaf. Sien
Van der
Westhuizen N O v. United Democratic
Front
1989(2) SA 242 (A).
In die appêlhofuitspraak in
van der
Westhuizen
se saak het
HEFER AR bevind dat die enigste beperkinge
op die uitoefening van die
bevoegdhede in regulasie 10(1)(c) se
voorganger was dat hulle slegs ter
bereiking van die oogmerke
gemeld in die regulasie uitgeoefen
kon word, en dat geen bevel
kragtens die regulasie teenstrydig
met die regulasies mog wees
nie (bl. 251 B). Daarbenewens is
bevind:
"... without derogating in
any way from the importance of the freedom of assembly, but taking
into account matters such as the
nature and purpose of the powers,
the status of those on whom they were conferred, and the fact that
they were conferred and and
are to be
17
exercised in a declared state of
emergency, there is every reason to believe that the intention was to
constitute the Commissioner
the sole arbiter of the necessity or
expediency of exercising his powers."(bl. 251 B-C)
Die App
è
lhof
se gevolgtrekking in
van der Westhuizen
se saak was dan dat die Kaapse
Provinsiale Afdeling gefouteer het
deur te
bevind dat die besluit van die appellant in daardie saak
om
'n vergadering te belet, objektief beregbaar was (bl. 251 F). Dit was
hierdie bevinding van die Kaapse hof in
Van
der Westhuizen
se saak wat die
grondslag gevorm het van HOWIE R se'" uitspraak in die
onderhawige saak, soos blyk uit die passasie wat ek hierbo
aangehaal
het. Dit volg dus dat, volgens die App
è
lhofuitspraak
in
Van der Westhuizen
se saak, ook die
onderhawige saak op 'n
foutiewe basis beslis was.
Mhr.
Gauntlett
,
wat namens die respondente in die
onderhawige
saak opgetree het, het betoog dat die
App
è
lhofuitspraak
in
Van der Westhuizen
se saak verkeerd beslis was, en dat ons dit nie behoort te volg nie.
Ek vind dit egter
nie nodig om enige mening
hieroor uit te spreek nie. In
Van der
18
Westhuizen
se saak aanvaar
hierdie hof (op bl. 251F) dat die
kommissaris se besluit ingevolge
artikel 10(1)(c) wel aangeveg
kan word op die gronde genoem in
Shidiack v. Union Government
(Minister of the Interior)
1912 AD 642
op bl. 651-2. Hierdie
gronde, dikwels genoem
hersieningsgronde, is in talle uitsprake
van ons howe behandel, en is
onlangs soos volg opgesom in
Johannesburg Stock Exchange and
Another v. Witwatersrand Nigel
Ltd and Another
1988(3) SA
132 (A) op bl. 152 A-D wat gehandel
het met die bevoegdhede van die
President van die Johannesburgse
effektebeurs:
"Broadly, in order to
establish review grounds it must be shown that the president failed
to apply his
mind to the relevant issues in
accordance with the 'behests of the statute and the tenets of natural
justice' (see
National Transport Commission and Another v Chetty's
Motor Transport (Pty) Ltd
1972(3) SA 726 (A) at 735F-G;
Johannesburg Local Road Transportation Board and Others v David
Morton Transport (Pty) Ltd
1976(1) SA 887 (A) at 895B-C;
Theron
en Andere v Ring van
Wellington van die NG Sendingkerk in
Suid-Afrika en Andere
1976(2) SA 1 (A) at 14F-G). Such failure
may be shown by proof,
inter alia
, that the decision was
arrived at arbitrarily or capriciously or
mala fide
or as a
result of unwarranted adherence to a fixed principle or in order to
further an ulterior or
19
improper purpose; or that the
president misconceived the nature of the discretion conferred upon
him and took into account irrelevant
considerations or ignored
relevant ones; or that the decision of the president was so grossly
unreasonable as to warrant the inference
that he had failed to apply
his mind to the matter in the manner aforestated. (See cases cited
above; and
Northwest Townships (Pty) Ltd v Administrator,
Transvaal, and Another
1975(4) SA 1 (T) at 8D-G;
Goldberg and
Others v Minister of Prisons and Others
(
supra
at 48D-H);
Suliman and Others v Minister of Community Development
1981(1)
SA 1108 (A) at 1123A.) Some of these grounds tend to overlap."
As 'n mens dus aanvaar dat die hof
a quo
in die
onderhawige geval verkeerdelik
beslis het dat hy die appellant
se verbod ter syde kon stel op
gronde van h objektiewe
redelikheidsmaatstaf, ontstaan die
verdere vraag of die hof se
uitspraak nie nogtans geregverdig
kan word op grond daarvan dat
een of meer van die
hersieningsgronde aanwesig was by die
appellant se uitoefening van sy
bevoegdheid nie. Vir die
beantwoording van hierdie vraag,
meen ek, is dit nodig om eers
in te gaan op die ligging van die
bewyslas. Wie dra die las om
te bewys dat hersieningsgronde aan
of afwesig was? Moet die
Kommissaris bewys dat sy
beslissing in alle opsigte regmatig
20
was, of dra die
beswaarmaker die las om 'n
gebrek in die
Kommissaris se magsuitoefening te
bewys? Waar ek hier van
bewyslas praat, gebruik ek
natuurlik die term in sy tegniese sin
- soos DAVIS WAR gesê het in
Pillay v. Krishna and Another
1946
AD 946 op 952-3
"...in my
opinion, the only correct use of the word
'
onus'
is that which
I
believe to be its true and
original
sense (
cf.
D.31.22), namely, the duty which is cast on the particular litigant,
in order to be
successful, of finally
satisfying the Court that he is
entitled to succeed on his claim,
or defence, as the
case may be ..."
Die primêre funksie van die
bewyslas is om uitsluitsel te gee in gevalle waar 'n hof, met
inagneming van die betrokke bewysmaatstaf,
in 'n toestand van
onsekerheid verkeer nadat al die getuienis gelewer is. In 'n siviele
saak soos die huidige sou so 'n onsekerheid
ontstaan waar die hof nie
op die getuienis kan bevind dat daar 'n oorwig van waarskynlikhede na
die een of ander kant is nie. Die
bewyslas is dan beslissend.
Die ligging van die bewyslas word
deur die substantiewe reg bepaal. Soos dit gestel word in Hoffmann en
Zeffertt, The
21
South African Law of Evidence, 4 e
uitgawe, bl. 495
"Any rule of law which
annexes legal consequences to a fact ... must, as a necessary
corollary, provide for which party is supposed
to prove that fact."
Waar die ligging van die bewyslas
res nova
is in 'n
bepaalde geval is daar deur die
jare 'n aantal riglyne neergelê
wat deur die howe gebruik word om
die ligging te bepaal. In
laaste instansie is daar egter
geen algemeen-geldende beginsel
of reël waarkragtens
vasgestel kan word waar die bewyslas lê nie.
Soos dit gestel word in 9 Wigmore
on Evidence paragraaf 2486
(Chadbourn rev. 1981)
"The truth is that there is
not and cannot be any one general solvent for all cases. It is merely
a question of policy and fairness
based on experience in the
different situations."
(Die identiese passasie uit 'n
vorige uitgawe van Wigmore is met
goedkeuring aangehaal in
Mabaso
v. Pelix
1981(3) SA 865 (A) op
bl. 873C).
Die beginpunt van 'n bespreking
van die bewyslas in die
onderhawige geval, meen ek, is dat
die reg om 'n byeenkoms te hou
22
een van die
fundamentele regte in ons regstelsel is. Sien
S.
v.
Turrell and Others
1973(1) SA 248 (K) op bl. 256G-H;
Castel
NO v. Metal and Allied Workers Union
1987(4) SA 795 (A) op bl. 807J
tot 808A; en
die passasie aangehaal hierbo uit
Van
der
Westhuizen
se saak
(supra)
op bl. 251B. Die toonaangewende saak
oor
die ligging van die bewyslas by 'n
beweerde
inbreuk op 'n
fundamentele reg is
Minister
of Law and Order and Others v.
Hurley
and Another
1986(3) SA 568 (A). Daar
het dit gegaan oor
die geldigheid van 'n
inhegtenisneming. Op bl. 589 D het RABIE
HR,
wat die uitspraak van die Hof gelewer het, sy instemming
betuig
met 'n passasie in
Brand v. Minister of
Justice and Another
1959(4) SA 712 (A)
op bl. 714F-H waarin bevind is dat 'n vredesbeampte wat ingevolge die
Strafproseswet iemand sonder 'n lasbrief
in hegtenis neem, beswaar
word met die bewyslas om die feite te bewys wat die inhegtenisneming
regverdig (in daardie geval was dit
die feit dat die betrokke misdaad
in die beampte se teenwoordigheid gepleeg was). RABIE HR het
voortgegaan deur te s
ê
dat die regsposisie soos uiteengesit in gemelde passasie,
23
ook van toepassing is op 'n
inhegtenisneming ingevolge artikel
29(1) van Wet 74 van 1982, wat ter
sprake was in
Hurley
se saak.
Dan volg die volgende passasie in
Hurley
se saak (bl. 589 E-F):
"I
would
add that
I
consider
it to be good policy that the law should be as there stated. An
arrest
constitutes an interference with the
liberty of the
individual concerned, and it
therefore seems to be fair
and just to
require that the person who arrested or caused the arrest of another
person should bear the
onus
of proving that his action was justified in law."
Sien ook
Ngqumba en h Ander v
Staatspresident en Andere
1988(4)
SA 224 (A) op bl. 259 C en
Minister van Wet en Orde v. Matshoba
1990(1) SA 280 (A) op bl. 284 E-I
en bll. 295 F tot 296 C.
Wat ek hier veral wil beklemtoon
is die
beginselstandpunt dat, as 'n saak
van beleid, dit reg en billik
is dat 'n persoon wat inbreuk maak
op die vryheid van die individu
die bewyslas behoort te dra om te
bewys dat sy optrede regmatig
is. Aangesien die ligging van die
bewyslas tot groot hoogte deur
beleidsoorwegings bepaal word
(sien die passasie uit
Wigmore
hierbo) is
Hurley
se saak
sterk gesag daarvoor dat ook by
inbreuke op ander fundamentele
regte, dws. op die vryheid van die
individu in h breër sin, die
bewyslas om die regmatigheid van sy
24
sy optrede te bewys behoort te rus
op die persoon wat die inbreuk maak.
In
Minister
of Law and Order and Another v. Dempsey
1988(3)
SA 19 (A) het hierdie hof egter die bogemelde stelling
van
RABIE HR gekwalifiseer. In
Dempsey
se saak het dit gegaan
oor 'n
inhegtenisneming ingevolge regulasie 3(1) van die Noodregulasies.
Hierdie regulasie het 'n lid van 'n
veiligheidsmag
gemagtig om 'n persoon "wie se aanhouding na die
oordeel
van daardie lid nodig is vir die veiligheid van die
publiek
of die handhawing van die openbare orde ..." te arresteer
of
te laat arresteer. Die optrede van die arresteerder in
daardie
saak is aangeveg op grond van
mala fides
(in die hof a
quo
)
en onbehoorlike aandagbesteding (op app
è
l),
en die vraag was wie die bewyslas gedra het. Bloot as 'n kwessie van
beleid
behoort die antwoord op hierdie
vraag myns insiens duidelik te
wees.
Wanneer 'n hof, na oorweging van al die getuienis, onseker
is
op 'n oorwig van waarskynlikhede of 'n inhegtenisneming
bona
fide
was, behoort die gearresteerde na
my mening die voordeel van
25
die onsekerheid te kry en
vrygelaat te word. Dit kan tog nie gesonde regsbeleid wees dat 'n
persoon ingekerker bly hoewel 'n geregshof
meen dat daar 'n gelyke
kans is dat sy inhegtenisneming te kwader trou geskied het nie.
Dieselfde oorweging geld waar die hof onseker
is of die arresteerder
sy aandag behoorlik toegespits het op die vraag of die
inhegtenisneming nodig was vir die gemelde doeleindes.
Dit druis in
teen 'n mens se billikheidsgevoel dat 'n persoon in aanhouding moet
bly waar 'n hof nie oortuig is (op 'n oorwig van
waarskynlikhede) dat
die persoon wat die aanhouding gelas het, behoorlik aandag aan die
saak gegee het nie. Die bewyslas behoort
dus, in ooreenstemming met
die woorde van RABIE HR in
Hurley
se saak, op die arresteerder
te wees, en sy woorde is wyd genoeg om 'n geval soos
Dempsey
sh te dek.
'n Verdere, hoewel minder
belangrike, beleidsoorweging wat in dieselfde rigting neig, is dat
die gearresteerde persoon dikwels nie
sou weet ingevolge watter
bepaling en op grond van watter oorwegings hy in hegtenis geneem is
nie. Dit is veral so
26
onder huidige omstandighede waar
daar 'n oorvloed wetgewing is wat bepaalde persone magtig om onder
bepaalde omstandighede inhegtenisnemings
uit te voer. Nie alleen
verskil die vereistes gestel in die verskillende wette nie, maar die
arresteerder sal uiteraard weet watter
oorwegings hom beweeg het om
die inhegtenisneming uit te voer, en die gearresteerde gewoonlik nie.
As 'n kwessie van praktiese doelmatigheid
sou dit dus gewoonlik
makliker wees vir die arresteerder om die regmatigheid van die
inhegtenisneming te bewys as vir die gearresteerde
om die teendeel te
bewys. Sien
Mabaso v. Felix
(
supra
) op bl. 873 D-F.
In
Dempsey
se saak is egter
anders beslis. Namens die respondente in die onderhawige saak is
betoog dat
Dempsey
se saak in hierdie opsig verkeerd is, en
dit is gevolglik nodig om die beredenering van die hof versigtig te
ontleed. In die uitspraak
van HEFER AR, wat deur die meerderheid van
die hof onderskryf is, is daar eers gehandel met die praktiese
probleme van bewyslewering
wat sou ontstaan as daar 'n bewyslas op 'n
respondent
27
is om aan te toon dat 'n arres nie
op hersieningsgronde aanvegbaar
is nie (bl. 35 G tot 38 A).
Hierdie was egter 'n ondergeskikte
rede vir die hof se gevolgtrekking
en ek sal later daarmee
handel. Die
kern van die uitspraak verskyn op bl. 38 B -
I
en
lui soos volg:
"There is,
however, a more fundamental reason for holding that the
onus
of proving the proper exercise
of the
discretion is not on the party bearing the
onus
of justifying the arrest.
I
accept, of course, that the
onus
to justify an arrest is on the party who
alleges that it was lawfully made
and, since an arrestr
can only be justified on the basis
of statutory authority, that the
onus
can only be discharged
by showing that it was made within the ambit of the relevant statute.
Any statutory function can, after all,
only be validly performed
within the limits prescribed by the statute itself and, where a fact
or
a state of affairs is prescribed
as a precondition to the performance of the function (a so-called
jurisdictional fact), that fact
or state of affairs must obviously
exist and be shown to have existed before it can be said that the
function was validly performed.
(Cf
Roberts v Chairman, Local Road
Transportation Board, and Another
(1)
1980 (2) SA 472
(C) at
476H-477A;
S v Ramqobin and Others
1985(3) SA 587 (N) at
590I-591C.) But what has to be determined in every case is exactly
what the jurisdictional fact is. In this
regard the distinction drawn
in the
Defence and Aid
case
supra
and recognised by
this Court in
Lennon Ltd and Another v HOECHST
28
Aktiengesellschaft
1981(1) 5A 1066 (A) at 1076C-E is
of
decisive importance.
I
mentioned
earlier that reg 3(1) is an instance where the repository of the
power
has himself been entrusted with the
function of deciding whether the prerequisite fact or state of
affairs exists. The result is,
as indicated in the
Defence
and Aid
case (at 35B-C), that
'
the
iurisdictional fact is, in truth,
not
whether the
prescribed fact, or state of
affairs, existed in an objective sense, but whether,
subjectively
speaking,
the repository of the
power had decided that it did
'. (My
italics.) It is for this very reason that it was
said
in the
Sachs
case
supra
in the passage already quoted that 'the only question of fact with
which the
Court is concerned is whether the
Minister was
satisfied'. Once the
jurisdictional fact is proyed by showing that the functionary in fact
formed the required opinion, the arrest
is brought within the ambit
of the enabling legislation, and is thus
justified.
And if it is alleged that the opinion
was
improperly
formed, it is for the party who makes the allegation to prove it.
There are in such a case two
separate and distinct issues, each
having its own
onus
(
Pillay v Krishna and Another
1946
AD 946
at 953). The first is whether the opinion was
actually
formed; the second, which only arises if the
onus
on the first
has been discharged or if it is admitted that the opinion was
actually formed, is whether it was
properly
formed. If, eg, in
a case like the instant one the applicant were to admit that a member
of a Force had formed the opinion that the
detention of the person
concerned was necessary for the maintenance of the public order,
there can, in my view, be no doubt that
the application will be
dismissed unless evidence is produced which persuades the Court on a
preponderance of probabilities
29
that the opinion was not properly
formed." NESTADT AR, in 'n minderheidsuitspraak, het sy twyfel
uitgespreek of dit toelaatbaar
is om die bewyslas op te splits soos
deur die meerderheid bevind (bl. 42 G). Myns insiens was sy
bedenkinge gegrond.
Daar is gesag vir die stelling dat
die oorsprong van, en regverdiging vir, die gemeenregtelike
hersiening van administratiewe optrede
gevind moet word in die
leerstuk van
ultra vires
. Volgens hierdie opvatting is h
besluit van 'n owerheidsinstansie ongeldig, en derhalwe hersienbaar,
slegs wanneer die owerheid sy
magte oorskry het by die neem van
sodanige besluit, en dit is slegs dan wanneer h hof ingevolge die
gemene reg mag ingryp. Die klassieke
hersieningsgronde, soos
uiteengesit in
Shidiack
se saak,
supra
, en ander sake
wat daarop gevolg het, is dan bloot maniere waarop aangetoon kan word
dat die owerheid
ultra vires
opgetree het. Sien bv. die
besprekings in Baxter, Administrative Law, bll. 301-312 en Wade,
Administrative Law, 5e uitgawe bll. 38-39.
Vergelyk ook
30
Wiechers, Administratiefreg, 2e
uitgawe, bll. 196-201 wat 'n minder absolute standpunt huldig.
Onlangse
beslissings van hierdie Hof het dit egter duidelik gemaak dat
ultra
vires
nie die enigste gemeenregtelike
grondslag vir die ongeldigheid van administratiewe optrede is
nie.
Sien, bv. t.o.v. vaagheid,
Staatspresident
en Andere v. United Democratic Front en 'n Ander
1988(4) SA 830 (A) op bll.853
A-F; 866 E -
873 C en
Catholic Bishops Publishing Co.
v. State President and Another
1990(1)
SA 849 (A) op bl. 866 F-I; en ten opsigte van die
audi
alteram partem
re
ë
l,
die
United Democratic
Front
saak
supra
op bll. 870
I
-
872 F en
Administrator,
Transvaal,
and Others v. Traub and Others
1989(4)
SA 731 (A) op
bl. 764 B-H. Daar kan egter
geen twyfel bestaan dat die hersieningsgronde waarmee
Dempsey
se saak gehandel het, t.w.
mala fides
en onbehoorlike aandagbesteding, wel op die leerstuk van
ultra
vires
gefundeer is nie. Waar die
uitoefening van 'n
diskresie deur een of
ander van hierdie hersieningsgronde geraak
word,
tree die owerheid
ultra vires
op en is sy handeling nietig.
31
Regtens het die
owerheid in so 'n
geval glad nie kragtens
die
magtigende bepaling opgetree nie.
So, byvoorbeeld, in die
United
Democratic Front
-saak,
supra
, was die vraag of sekere regulasies
deur die Staatspresident
uitgevaardig is "kragtens artikel 3" van
Wet 3 van 1953. In 'n passasie
waarmee die meerderheid van die
Hof saamgestem het, sê HEFER
AR op bl. 873 B-C:
"Indien die Staatspresident
mala fide
of vir 'n ongeoorloofde doel of sonder behoorlike
oorweging sou optree, oefen hy eenvoudig nie die bevoegdheid uit wat
die Wet aan hom verleen nie.
Daarom is 'n regulasie wat
onder sulke omstandighede gemaak
is nie een wat kragtens artikel 3 uitgevaardig is nie."
Sien ook
National Transport
Commission and Another v Chetty's
Motor Transport (Pty) Ltd
1972(3) SA 726 (A) op bl 735 F-G.
Hierdie beginsel is nie bloot 'n
regsfiksie nie. Ek neem
Dempsey
se saak as 'n voorbeeld. Volgens
die regulasie wat daar ter
sprake was, was 'n lid van 'n
veiligheidsmag gemagtig om, as hy die
betrokke oordeel gevorm het, 'n
inhegtenisneming uit te voer.
Maar wat sou nou die posisie wees
as hy net voorgee dat hy die
betrokke oordeel gevorm het, en
inderdaad bymotiewe gehad het by
32
die inhegtenisneming? Die antwoord
moet tog wees dat hy geen oordeel gevorm het soos deur die wetgewing
vereis nie. 'n Gesimuleerde
oordeel kan nie gelykgestel word aan h
werklike oordeel nie. Die feit dat hy wel een of ander soort oordeel
gevorm het (dws een om
die gearresteerde in hegtenis te neem om redes
wat nie deur die wetgewing toegelaat word nie) kan tog niks bydra om
aan hom die bevoegdheid
te verleen om 'n regmatige inhegtenisneming
uit te voer nie. Dieselfde geld ook, bv. , waar die arresterende
beampte dwaal omtrent
die omvang van sy bevoegdhede. Dit klink vir my
korrek om in so 'n geval te sê dat hy nie die opinie gevorm het
wat deur die
regulasie vereis word nie. Die feit dat hy 'n ander,
regtens irrelevante, opinie gevorm het, voer die saak myns insiens
niks verder
nie.
By sommige gevalle van die
onbehoorlike uitoefening van 'n diskresie mag dit nie so duidelik
wees dat daar inderdaad geen uitoefening
van die funksionaris se
bevoegdhede was nie. Ek dink byvoorbeeld aan gevalle waar die
funksionaris sonder behoorlike oorweging optree.
In so 'n geval mag
'n mens soms kan sê dat,
33
realisties beskou, daar wel tot 'n
relevante beslissing gekom is, maar deur gebruikmaking van aanvegbare
metodes. Meermale sou dit
egter nie so wees nie, en in beginsel is 'n
diskresie wat nie behoorlik uitgeoefen is nie (altans as die
onbehoorlikheid van die
aard is waarna verwys word in die passasie
hierbo uit die
United Democratic Front
-saak) regtens glad nie
uitgeoefen nie. Daar is dus, na my mening, geen ruimte vir die
splitsing van die bewyslas op die wyse aangedui
deur die meerderheid
van die Hof in
Dempsey
se saak nie.
Maar selfs al veronderstel 'n mens
dat dit moontlik is om in 'n geval soos
Dempsey
s'n 'n aanval
op die geldigheid van 'n diskresie-uitoefening in twee geskilpunte te
verdeel, bied so 'n verdeling nie op sigself
enige rede waarom die
bewyslas met betrekking tot een van die geskilpunte op die
gearresteerde behoort te rus nie. Soos ek hierbo
aangedui het, is
daar sterk beleidsoorwegings gegrond op die vryheid van die individu
waarom die bewyslas op die arresteerder behoort
te wees. Daarbenewens
is daar die praktiese oorweging dat die feite gewoonlik binne die
34
arresteerder eerder as die
gearresteerde se kennis sou wees.
Hierdie faktore word glad nie in
Dempsey
se saak genoem by die
oorweging van die ligging van die
bewyslas by 'n beweerde
onbehoorlike oordeelsvorming nie.
Trouens, geen redes word
verstrek in die passasie hierbo
aangehaal vir die gevolgtrekking
dat die bewyslas m.b.t. hierdie
geskilpunt op die gearresteerde
rus nie. Na die passasie wat ek
hierbo aangehaal het, gaan die
uitspraak wel voort om die
volgende te sê (bl. 38J-39B):
"To hold that the burden of
proof on the second issue rests upon the party alleging that the
opinion was not properly formed
will bring applications of the
present kind in line with other applications for the review of the
decisions of statutory functionaries
on the grounds mentioned in the
Shidiack
case, except that the
respondent will
first have to prove that
the reguired
opinion was actually formed. It will also be in line with decisions
such as
Union Government (Minister of
Railways) v Sykes
1913 AD 156
at 169-70
and
Johannesburg Municipality v African
Realty Trust Ltd
1927 AD 163
at 177 in
terms of which the
onus
to prove
a so-called negligent performance
of an act authorised by statute is cast upon the party alleging that
it was
'negligently' performed."
Ek glo nie daar word deur hierdie
passasie te kenne
gegee dat die ooreenstemming
tussen die bevindinge oor bewyslas
35
in
Dempsey
se saak en in
die ander sake genoem in die passasie, wesentlike steun aan die
gevolgtrekking in
Dempsey
se saak bied nie. Indien dit so
bedoel was, sou h mens 'n meer deurtastende bespreking verwag het van
die oorwegings wat in al drie
die gevalle genoem in die passasie (dws
Dempsey
self en die twee ander) bepalend van die bewyslas is.
So, bv., in die gewone soort hersiening waarmee
Shidiack
se
saak gehandel het, gaan die reg van die standpunt uit dat
administratiewe handelinge
prima
facie
geldig is totdat
die teendeel bewys word. Hierdeur word ordelike landsadministrasie
bevorder. Soos blyk uit
Hurley
se saak,
supra
, is die
uitgangspunt anders waar die vryheid van die individu op die spel is.
Op daardie gebied is h inbreuk of aantasting
prima facie
onregmatig. En by die nalatige uitoefening van statutêre regte
is daar weer ander oorwegings wat
geld, en veral, blykbaar, die
ooreenkoms met die gemeenregtelike
actio legis Aquiliae
waar
die bewyslas op die eiser rus (sien
Sykes
se saak,
supra
,
op bl. 170). Die manier waarop die kwessie
van bewyslas in daardie tipe saak
gereel word, het egter nie
36
universele byval gevind nie (sien
Bloemfontein Town Council v. Richter
1938 AD 195
op bll. 227
tot 233) en daar sou geen rede wees om dit sonder meer op die
onderhawige soort saak, wat in sy wese heeltemal verskillend
is, toe
te pas nie.
Hoewel dit dus waar is dat
Dempsey
se saak 'n mate van simmetrie geskep het op die drie gebiede gemeld
in die passasie hierbo aangehaal, is hierdie faktor van geringe
belang by die oorweging van waar die bewyslas in die onderhawige saak
lê, en ek dink nie dat die hof in
Dempsey
se saak
wesentlike waarde daaraan geheg het nie.
Dit bring my dan by maniere waarop
'n geskil oor die aantasting van fundamentele regte voor h hof
geplaas kan word. Soos ek reeds
aangedui het was die probleem met
bewyslewering wat HEFER AR in hierdie verband voorsien het nie die
fundamentele rede wat hom beweeg
het tot sy beskouing omtrent die
bewyslas nie. Na my mening is dit 'n korrekte standpunt. Bepalings
omtrent die ligging van die bewyslas
vorm 'n belangrike deel van die
substantiewe reg wat bepalend kan wees t o v litigante se eiendom,
vryheid of selfs lewens. Waar
daar sterk
37
beleidsoorwegings bestaan om die
bewyslas op een of ander party
te plaas, sal die howe altyd die
regsprosedure kan aanpas om
'n billike verhoor, met inagneming
van die bewyslas, te verseker.
In
Universal City Studios Inc.
and Others v. Network Video (Pty)
Ltd
1986(2) SA 734 (A) op
bl. 754 G het hierdie Hof gesê:
"There is no doubt that the
Supreme Court possesses an inherent reservoir of power to regulate
its procedures in the interests
of the proper administration of
justice."
Die basiese probleem wat HEFER AR
voorsien het met 'n
bewyslas op die arresteerder, is
dat die gearresteerde as aansoekdoener bloot kan beweer dat sy
aanhouding onregmatig is. Moet die
respondent dan voldoende getuienis
bring om aan te toon dat sy besluit op geen grond hoegenaamd aangeveg
kan word nie? (sien
Dempsey
se saak, bl. 37 B tot 38 A).
Die antwoord op hierdie probleem
is reeds ten dele verstrek in
Matshoba
se saak (
supra
).
Waar dit gaan oor vryheidsberowing is 'n aansoekdoener wel geregtig
om bloot te beweer dat sy aanhouding onregmatig is. Die respondent
sal dan
38
slegs hoef te bewys (aanvanklik,
in elk geval) dat die applikant aangehou word kragtens die een of
ander statutêre magtiging
en dat sy aanhouding binne die bestek
van die magtigende bepaling val en die voorskrifte wat daarin bevat
is aangaande die uitoefening
van die bevoegdheid wat daarvolgens
verleen word (
Matshoba
se saak op bl. 294 G-H. ) Weliswaar is
hierdie stelling gemaak op die veronderstelling dat
Dempsey
se
saak die huidige stand van ons reg weerspieël (
ibid
., bl.
294 (F)). Maar selfs al is die bewyslas ten volle op die respondent
meen ek dat hierdie prosedure 'n gepaste een sou wees.
In
Matshoba
se saak is aangedui dat daar op hierdie gebied moontlik gebruik
gemaak kan word van h weerleggingslas (
Matshoba
se saak op bl.
289 A-B). Sien
South Cape Corporation (Pty) Ltd v. Engineering
Management Services (Pty) Ltd
1977(3) SA 534 (A) op bl. 548 A-C.
Wanneer 'n respondent die feite bewys het wat, volgens
Matshoba
se saak, aanvanklik van hom verwag word, kan 'n hof myns insiens
prima
facie
aanvaar dat die vryheidsberowing regmatig
geskied het. Die aansoekdoener sal dan getuienis moet lewer om
hierdie
prima facie
39
getuienis te weerlê. Die
aard en omvang van hierdie weerleggende getuienis sal uiteraard
afhang van die omstandighede, maar
in beginsel sal aangedui moet word
dat hersieningsgronde aanwesig is. In
Jeewa v. Donqes N 0 and
Others
1950(3) SA 414 (A) op bl. 423 D en
Winter and Others v.
Administrator-in-Executive Committee and Another
1973(1) SA 873
(A) op bl. 887 G-H is daar stellings, waarna HEFER AR verwys op bl.
37 F-H van
Dempsey
se saak, oor wat van 'n applikant in
hierdie opsig verwag word. Of daardie beslissings ook in die
onderhawige verband toegepas sou
word, hoef ek nie nou te beslis nie.
Dit is egter goed denkbaar dat, indien die vraag pertinent ontstaan,
'n hof sou beslis dat hulle
wel toegepas behoort te word.
Die ligging van
die bewyslas maak dus nie
'n
groot
praktiese verskil aan watter bewerings deur
die onderskeie partye
gemaak moet word in
'n hersieningsaksie wat ontstaan uit 'n daad van vryheidsberowing
nie. Die belangrikste praktiese verskil tussen
die posisie wat sou
geld indien
Dempsey
se beskouing
omtrent die bewyslas
gehandhaaf word en die een wat ek voorstaan,
40
sou na vore kom
wanneer daar aan
die einde van die saak
geen
oorwig van waarskynlikhede na die een
of ander kant oor die aan-
of afwesigheid
van herieningsgronde is nie. Die
Dempsey
-benadering
behels dat daar in so 'n geval uitspraak ten gunste van
die
arresteerder sal wees, terwyl ek voorstel dat die voordeel aan die
gearresteerde toekom.
Natuurlik, 'n
mens sou nie verwag dat 'n aansoekdoener wat hom oor sy
vryheidsberowing bekla speletjies met die hof sal speel nie.
Aansoeke
om vrylating word gewoonlik as 'n saak van
dringendheid
gebring, en die aansoekdoeners doen dan alles in hul vermo
ë
ns
om hul sake so spoedig moontlik voor die hof te kry. 'n
Aansoekdoener wat weet op grond van watter bepaling hy in
hegtenis
geneem is,en spesifieke gronde het om sy inhegtenisneming aan te veg,
sou dus gewoonlik reeds in sy aansoek hierdie gronde
uiteensit. In so
'n geval sal die
respondent daarop moet
antwoord. Daar mag ook gevalle wees waar 'n aansoekdoener sy
standpunt ten dele uiteensit in sy aansoek en
dit
dan later in repliek probeer aanvul. Die hof voor wie die saak dien
sal dan, in die uitoefening
van sy
diskresie, gepaste
41
aanwysings moet gee. Sien
Matshoba
se saak, bl. 294 F tot 295C. In sulke gevalle sou 'n hof natuurlik
neig om 'n persoon wat hom oor sy vryheidsberowing bekla, tegemoet
te
kom sonder om die respondent onredelik te benadeel.
Weens die voorgaande meen ek nie
dat oorwegings van prosedure en bewyslewering enige rede verskaf
waarom daar enige bewyslas, in die
tegniese sin, op 'n gearresteerde
wat sy inhegtenisneming aanveg, behoort te wees nie. Ek dink nie dit
is nodig om in hierdie verband
verder met
Dempsey
se saak te
handel nie. Op hierdie aspek bestaan die beredenering in daardie saak
grootliks uit 'n bespreking ván, en kritiek
op, die uitspraak
van TRENGOVE AR in
Kabinet van die Tussentydse Regering vir
Suidwes-Afrika en h Ander v. Katofa
1987(1) SA 695 (A). Vir
huidige doeleindes is dit nie nodig om die juistheid in elke opsig
van gemelde uitspraak weer te oorweeg
nie. Die beginselkwessies wat
ontstaan meen ek het ek voldoende hierbo behandel.
Weens die voorgaande meen ek dat
Dempsey
se saak verkeerd was oor die kwessie van bewyslas.
Daar is al dikwels
42
beslis dat
hierdie hof nie maklik van een van sy eie vorige beslissings afwyk
nie. Voordat hy dit sal doen, moet hy nie
alleen
oortuig wees dat die vorige beslissing duidelik verkeerd
was
nie, maar moet hy ook in ag neem dat persone regte kon verkry.
het
en verpligtinge aangegaan het in vertroue op die finaliteit van 'n
vorige beslissing. Sien die onlangse app
è
lhofuitsprake
in
Tuckers Land and Development
Corporation (Pty) Ltd v. Strydom
1984(1)
SA 1 (A) op bll. 16 G tot 17 D,
Attorney-General,
Northern Cape v. Br
ü
hns
1985(3) SA 688 (A) op bl. 701 B-D,
Horowitz
v. Brock and Others
1988(2) SA 160 (A)
op bll. 186 G tot
187 A en veral die
Catholic Bishops Publishing
-saak,
supra
, op
bl. 866 G-I, asook die vroe
ë
re
gewysdes genoem in bogemelde sake.
In die onderhawige geval het daar
uiteraard geen regte of verpligtinge ontstaan in geloof op die
finaliteit van
Dempsey
se saak nie. Myns insiens was die
uitspraak in
Dempsey
se saak duidelik verkeerd om die redes
wat ek hierbo genoem het. En daarby gaah dit hier om die vryheid van
die individu, wat 'n
43
verdere rede is waarom 'n
verkeerde presedent nie in stand gehou behoort te word nie. Ek meen
dus dat ons geregtig is om te bevind
dat
Dempsey
se saak
verkeerd beslis was met betrekking tot die bewyslas in gevalle soos
die huidige.
Dempsey
se saak het
spesifiek te doen gehad met 'n vryheidsberowing. Dieselfde beginsels
behoort myns insiens toegepas te word op alle gevalle
waar daar
inbreuk gemaak word op fundamentele regte. Soos ek aangedui het, is
die huidige so 'n geval. Ek mag net byvoeg dat in
Van der
Westhuizen
se saak hierdie hof geen beslissing gegee het omtrent
waar die bewyslas lê in 'n saak soos die huidige nie (1989(2)
SA op bl.
246 I-J). Om die redes voormeld meen ek die bewyslas het
die persoon beswaar wat die byeenkoms verbied het.
Dit bring my dan by die feite van
die onderhawige saak. Daar sal onthou word dat die appellant
bedenkinge gehad het oor die wenslikheid
van die vieringe ter ere van
Nelson Mandela se verjaarsdag, maar dat hy aanvanklik gemeen het dat
'n verbod nie nodig was nie. Sy
mening het egter verander toe hy
inligting
44
bekom het oor swart jeugdiges wat
besluit het om tydens die viering van Mandela se verjaarsdag
staatsvoertuie en busse met klippe
aan te val. Dit was hierdie
inligting wat hom beweeg het om die konsert te verbied.
Ek vind dit moeilik om die verband
te sien tussen hierdie inligting en die verbod op die konsert. Uit
die aard van die saak kon daar
nie 'n besluit deur alle swart
jeugdiges (of selfs alle swart jeugdiges in die Wes-Kaap) gewees het
om gesamentlik op te tree nie.
Die verwysing na "swart
jeugdïges" moet dus gelees word as "sommige swart
jeugdiges". Ons weet egter nie
of die getal groot of klein was
nie. Ons weet ook nie waar hierdie groep swart jeugdiges hulle bevind
het nie, hoewel 'n mens seker
moet veronderstel dat dit vir hulle
moontlik sou gewees het om die konsert by te woon. Dit is egter
duidelik dat die appellant nie
inligting gehad het dat hierdie groep
swart jeugdiges inderdaad beplan het om die konsert by te woon nie.
Al wat hy sê is dat
hy geen rede het om te glo dat die konsert
nie deur swart jeugdiges bygewoon sou word nie, en dat dit dus
45
meer as
waarskynlik was dat daar
wel 'n klipgooiery
sou wees. Hierdie stelling is nie duidelik nie. Letterlik geneem sou
dit die indruk skep dat, volgens die appellant
se inligting, alle.
swart jeugdiges partye tot die besluit was, en dat alle swart
jeugdiges dus potensi
ë
le
klipgooiers was. Maar, soos ek reeds ges
ê
het, dit is totaal onmoontlik dat 'n besluit van hierdie aard deur 'n
hele bevolkingsgroep geneem kon word, en die appellant sou
tog nie
die teendeel wou beweer nie. Ek verstaan dus nie wat hy te kenne
probeer gee deur sy verwysing na die bywoning van die
konsert
deur swart jeugdiges oor die algemeen nie.
As 'n mens aanvaar dat die
appellant geen werklike inligting gehad het dat die groep potensiële
klipgooiers die konsert sou bywoon
nie, wonder 'n mens hoekom hy
gemeen het dat hy hul bedrywighede aan bande kon lê deur die
konsert te verbied. Die verbod het
gegeld vir enige byeenkoms op 17
Julie 1988 in enige gebou in die gemelde landdrosdistrikte wat deur
die Komitee gereël en geadverteer
is of mag word. Inderdaad was
daar slegs een so 'n byeenkoms, en dit was die konsert in die
hoofsaal van
46
die Universiteit van Wes-Kaapland.
As h groep swart jeugdiges beplan het om busse en staatsvoertuie
onder die klippe te steek, hoekom
sou hulle hul begeef na h konsert
in h saal op 'n universiteitskampus? 'n Mens sou nie staatsvoertuie
en busse daar verwag nie. Mnr.
Hodes
, wat namens die appellant
verskyn het, het daarop gewys dat daar verwag is dat tussen 40 en 60
busse van die platteland mense na
die beoogde konsert sou aanry. Dit
klink egter vergesog om te dink dat 'n groep jeugdiges soos hierdie,
wat klaarblyklik hul verset
teen die owerhede wou toon, die busse sou
aanval wat as vervoermiddel vir hul mede-feesgangers dien, en ek dink
nie die appellant
het met sy verwysing na die getai busse, hierop
gesinspeel nie. Hy het bloot beklemtoon dat 'n groot aantal persone
verwag word.
Weliswaar sê die appellant dat sy inligting was
dat die klipgooiery "tydens die viering van Mandela se
verjaarsdag"
sou plaasvind maar dit hoef nie te beteken dat dit
gedurende die konsert sou plaasvind nie. Hierdie frase dui eerder, op
die oog
af, net die tyd van die beoogde. klipgooiery aan, dws. op of
rondom 17 Julie 1988. Normaalweg sou
47
h mens verwag dat 'n groep
jeugdiges wat motorvoertuie onder die klippe wou steek 'n plek sou
uitkies naby 'n openbare pad eerder
as in 'n saal. En selfs as hulle,
of sommige van hulle, die konsert wou bywoon, sou die verbod op die
konsert nie hul planne in die
wiele ry nie. Hulle kon bloot hul
bedrywighede na 'n ander, en waarskynlik 'n meer geskikte, plek
verplaas. Dit is in hierdie verband
belangrik om daarop te let dat
daar blykbaar geen inligting was dat die groep jeugdiges die konsert
sou bywoon ten einde ander persone
aan te hits om met klippe te gooi
nie. Weliswaar stel die appellant sy inligting eers in die lydende
vorm, naamlik dat die jeugdiges
besluit het "dat ...
staatsvoertuie en busse met klippe aangeval moet word." Hierdie
bewoording kan miskien ruimte laat
vir die vertolking dat die
jeugdiges beoog het om ander persone te beïnvloed. Later in sy
verklaring stel hy dit egter' pertinent
"dat swart jeugdiges
beplan om ... klippe te gooi".
Ek besef dat die appellant se
verklaring inderhaas opgestel is, en dat 'n mens nie te krities moet
wees nie. Aan die
48
ander kant het hy op geen stadium
probeer om dit aan te vul deur 'n verdere verklaring, of desnoods
deur mondelinge getuienis nie.
'n Mens is dus aangewese bloot op die
verklaring soos dit staan. Ek vind dit onmoontlik om op hierdie
inligting positief te bevind
dat die appellant behoorlik oorweging
gegee het aan die vraag of sy inligting oor die swart jeugdiges
enigsins aangedui het dat dit
nodig, of selfs wenslik, vir die
veiligheid van die publiek, die handhawing van die openbare orde of
die beëindiging van die
noodtoestand was om die betrokke konsert
ingevolge regulasie 10 te verbied. Die inligting was, om die redes
hierbo vermeld, te karig
en het op die oog af te min verband met die
beoogde konsert gehad om so 'n positiewe bevinding te regverdig. Ek
meen dus dat die
appellant hom nie van die bewyslas gekwyt het om aan
te toon dat sy verbod op die vergadering regmatig was nie. Dit volg
dat die
hof
a quo
se beslissing myns insiens korrek was.
49
Na
my mening behoort die app
è
l dus
afgewys te word met
koste, insluitende die
koste van twe
ê
advokate.
E M
GROSSKOPF, AR
MILNE. AR
Stem saam