Wolfaardt en n Ander v S (A26/2002) [2003] ZAWCHC 38 (26 August 2003)

75 Reportability
Criminal Law

Brief Summary

Criminal Law — Rape — Conviction and appeal — Appellants convicted of three counts of rape involving minors, sentenced to 18 years imprisonment — Application for condonation for late appeal granted due to unconstitutionality of previous provisions — Evidence from multiple complainants established a consistent modus operandi by the appellants — Appellants' denials deemed implausible and unsupported by credible evidence — Convictions upheld.

Comprehensive Summary

Summary of Judgment


Introduction


This was an appeal to the Western Cape High Court (Cape Town) against convictions and sentences imposed in the regional court on three counts of rape. The appellants were Valerie Wolfaardt (first appellant) and Derek Wolfaardt (second appellant), who were tried and convicted as co-accused. The respondent was the State.


In the regional court, both appellants were convicted on three charges of rape and, on 30 October 2000, each was sentenced to an effective term of 18 years’ imprisonment. Applications for leave to appeal against the convictions were heard and refused on 30 November 2000 under the then-applicable section 309B of the Criminal Procedure Act 51 of 1977. A petition in terms of section 309C was later submitted out of time, but the petition documents could not be produced before the High Court because they appeared to have been mislaid.


As a result, the appellants brought an application for condonation for the late prosecution of the appeal, which the State did not oppose. The High Court granted condonation, noting (among other considerations) that sections 309B and 309C had subsequently been declared unconstitutional and that there appeared, prima facie, to be merit in the appeal.


The dispute concerned sexual acts said to have occurred over a number of years involving three complainants who were, at the time of the alleged incidents, children, and who described a consistent pattern of conduct by the appellants. While the trial court had accepted that the sexual intercourse occurred as described, the appeal ultimately focused on whether the proven facts supported convictions for rape, or whether the correct outcome on some counts was conviction for a statutory sexual offence based on the complainants’ ages and the legal effect of their ostensible consent.


Material Facts


The appellants were a married couple (married in 1986). The complainants on counts 2 and 3 were the sisters of the first appellant, respectively 10 and 20 years younger than her. The complainant on count 1 was a friend of the younger sister (the complainant on count 3). At the time of the alleged incidents, the complainants were minors: on count 1 (DK) the complainant was 13; on count 2 (RL) the complainant was 13; and on count 3 (SL) the complainant was 9.


The three complainants gave accounts that the courts regarded as showing a high degree of similarity in the appellants’ alleged modus operandi. In summary, the first appellant would arrange for a complainant to come to the appellants’ home (sometimes staying over), and would tell the complainant that she and her husband struggled to have children and that doctors had indicated the problem could be solved if the second appellant could “sleep” with the complainant. After the complainant agreed, the first appellant would have the complainant undress, leave the bedroom, and the second appellant would enter, undress, and have sexual intercourse with the complainant. Afterward, a white substance would be collected into a container and handed to the first appellant. The complainants described being given gifts after these incidents.


On count 1, DK’s evidence included that during 1995 her mother took her to a doctor because her mother noticed something wrong, and DK was found to be pregnant. DK then disclosed the alleged sexual conduct; she underwent an abortion; and the matter was reported to the police. The second appellant was identified as the cause of the pregnancy. The matter was not prosecuted at the time, according to DK, because someone at the magistrates’ court indicated there were no merits in the charge. DK’s mother confirmed the circumstances of discovering the pregnancy and that DK disclosed the alleged conduct in the doctor’s presence.


On count 2, RL testified that the same pattern occurred. She said she agreed because she felt sorry for the appellants due to their inability to have children. She described sexual intercourse on two occasions, and testified that during the second occasion she told the second appellant at some stage that she did not want to continue. Before her 21st birthday, she disclosed the events to her parents; a family meeting was held; and the appellants denied the allegations. RL obtained counselling for a period before the trial. A further witness (RL’s sister-in-law) testified that she believed RL’s account and stated that the first appellant had previously approached her on the same basis to have intercourse with the second appellant, but she refused.


On count 3, SL testified that the same approach was used when she was nine. She said she did not disclose it at the time because she felt guilty, and only disclosed it after RL’s experiences were discussed within the family and RL questioned her directly. After disclosure, another family meeting took place in which the appellants were given an ultimatum to seek psychological treatment within three weeks, failing which the complainants would report the matter to the police. The appellants refused, and RL and SL made police statements. The police, through computer-stored data, became aware of the earlier complaint by DK, and the prosecution proceeded on all three counts.


The appellants’ defence at trial was a denial of the alleged sexual conduct. In relation to DK, the appellants claimed she had never been to their home and that she had arrived at their home claiming she was pregnant by a cousin (named A) and seeking help, but then ran away when told her mother would need to be approached; later the police arrived and arrested the second appellant for rape. In relation to RL and SL, the appellants advanced the contention that their evidence was the product of a family conspiracy.


The High Court accepted that the regional magistrate was entitled to find the complainants credible, to reject the appellants’ denial as inherently improbable and contrived, and to find that the sexual conduct described by the complainants had indeed occurred. The central factual controversy was therefore resolved against the appellants, and the appeal turned on the legal characterisation of the complainants’ apparent agreement to intercourse (particularly on counts 1 and 2) and the legal consequences of age (particularly on count 3).


Legal Issues


The central legal questions were whether, on the facts accepted by the trial court, the appellants were correctly convicted of rape on all three counts, or whether (at least on counts 1 and 2) the State had failed to prove absence of valid consent because the complainants’ agreement was obtained by misrepresentation and emotional manipulation rather than by force.


The appeal raised issues of both law and the application of law to fact. The factual findings on credibility and occurrence of intercourse were treated as essentially settled in favour of the State, but the appeal court had to determine the legal effect of the complainants’ ostensible consent, including whether it was negated by (i) alleged lack of wilsvermoë (capacity to consent) and (ii) fraud/misrepresentation as to the purpose or consequences of intercourse. In addition, the court had to apply a rule of law relating to a child under a certain age being incapable of consenting, which affected the rape conviction on count 3.


A consequential issue concerned the appropriate outcome once rape convictions on counts 1 and 2 were found to be unsustainable: whether convictions could be substituted for a competent verdict under the statutory sexual offences regime, and what sentences should then follow.


Court’s Reasoning


The High Court began by dealing with condonation. It took into account that the petition process under sections 309B and 309C had subsequently been declared unconstitutional, that the State did not oppose condonation, and that there appeared to be prima facie merit in the appeal. Condonation was therefore granted and the appeal was heard.


On the merits, the High Court emphasised the established appellate restraint in interfering with credibility findings made by a trial court that had the advantage of seeing and hearing witnesses, particularly in a long and emotionally charged trial. The court noted that the complainants were at times emotionally affected while testifying, that the sisters of the first appellant found it particularly difficult to testify against her, and that the trial court was impressed by their credibility and consistency. The High Court held there was no proper basis to interfere with the trial court’s acceptance of the complainants’ accounts and rejection of the appellants’ conspiracy explanation and denial as far-fetched and fabricated.


However, the court separated the question whether intercourse occurred from the question whether the elements of rape were established. It considered the trial court’s approach to consent, which relied on findings (in relation to counts 1 and 2) that there was no consent because the complainants were misled and lacked wilsvermoë, and (in relation to count 1) that DK initially refused when she realised what was going to happen. The High Court held that this approach could not be sustained on the record.


As to DK’s alleged refusal, the High Court pointed to portions of her evidence (including references to her earlier police statement) indicating she had said she “agreed” to help the appellants, and that she did not report earlier because she had agreed and believed she would not be believed. The court held that the context of these passages was not explored sufficiently at trial to justify a finding beyond reasonable doubt that consent was factually absent in the relevant sense. The High Court therefore treated the issue as requiring a more precise legal inquiry into capacity and fraud.


The High Court then addressed the trial court’s reliance on Snyman’s discussion of wilsvermoë (will-capacity to consent). It held that the concept concerned whether the complainant had the mental capacity to understand the nature of the act. On the evidence, there was no basis to conclude that the 13-year-old complainants on counts 1 and 2 lacked the mental capacity to understand that sexual intercourse was intended; the circumstances described (being told to undress, wait in the bedroom, and “sleep” with the second appellant) indicated they understood the nature of what would occur. The court held that it would be surprising to find, in the absence of specific evidence, that normal 13-year-old girls did not comprehend that intercourse was intended. Accordingly, the High Court held there was no proof beyond reasonable doubt that DK and RL lacked wilsvermoë.


The remaining question was whether consent procured by the first appellant’s misrepresentations (that intercourse would assist the appellants to have a child) amounted in law to no consent for rape. The High Court considered authority indicating that some forms of fraud can vitiate consent for rape (such as deception as to the identity of the person or the nature of the act), while deception relating to the consequences or supposed benefits of intercourse does not necessarily negate consent to the act itself. Applying this distinction, the High Court held that the complainants’ agreement—though obtained by manipulation and a false narrative about fertility—was consent to intercourse with the second appellant and was not a mistake about the identity of the partner or the nature of the act. The misrepresentation related to the result or purpose of intercourse (a supposed medical/fertility benefit for the appellants), which, on the authorities discussed, did not convert the intercourse into rape on the basis of lack of consent.


On that reasoning, the High Court held that the rape convictions on counts 1 and 2 could not stand because there had been “real” consent in law despite the deception. Nonetheless, because DK and RL were under 16 at the time, the second appellant’s conduct amounted to a contravention of section 14(1)(a) of the Sexual Offences Act 23 of 1957, and the first appellant’s involvement rendered her an accomplice. The court held this offence was a competent verdict on a rape charge under section 261(1)(e) of the Criminal Procedure Act 51 of 1977, permitting substitution of convictions rather than outright acquittal.


In relation to count 3, the High Court held that SL was 9 years old at the time. Applying the rule that a girl under the age of 12 is irrebuttably presumed incapable of consenting to sexual intercourse, the court held that proof of intercourse with such a child sufficed to sustain the rape convictions. The appeal against conviction on count 3 was therefore dismissed.


On sentence, the High Court noted that there was no appeal against sentence as such, but that substitution of convictions on counts 1 and 2 necessitated interference with the sentences on those counts. The court referred to the statutory maximum penalty under section 22 of the Sexual Offences Act 23 of 1957 for a contravention of section 14(1), and, having regard to the appellants’ personal circumstances, the facts, and the cumulative effect of sentences, imposed three years’ imprisonment on each of counts 1 and 2, and ordered these sentences to run concurrently with the 15-year sentence on count 3.


Outcome and Relief


The appeal against conviction on count 3 was dismissed. The convictions and sentences on count 3 were confirmed.


The convictions and sentences on counts 1 and 2 for rape were set aside and replaced. The second appellant’s convictions on counts 1 and 2 were substituted with convictions for contravening section 14(1)(a) of the Sexual Offences Act 23 of 1957, and the first appellant’s convictions were substituted with convictions of accomplice liability in respect of those contraventions. Each appellant was sentenced to three years’ imprisonment on each of counts 1 and 2.


It was ordered that the sentences imposed on counts 1 and 2 would be served concurrently with the sentence of 15 years’ imprisonment imposed on count 3 for each appellant.


No distinct costs order is reflected in the judgment (consistent with the ordinary approach in criminal appeals).


Cases Cited


S v Steyn 2001 (1) SA 1146 (CC).


S v Francis 1991 (1) SASV 198 (A).


R v M 1953 (4) SA 394 (A).


R v C 1952 (4) SA 117 (O).


R v Wiliiams 17 PH.H 38.


R v K 1966 (1) SA 366 (RA).


R v Z 1960 (1) SA 739 (A).


Legislation Cited


Criminal Procedure Act 51 of 1977 (sections 309B, 309C, 261(1)(e)).


Sexual Offences Act 23 of 1957 (sections 14(1)(a), 22).


Rules of Court Cited


No rules of court were cited in the judgment.


Held


The High Court held that the trial court’s factual findings that the sexual intercourse occurred as described by the complainants should not be disturbed on appeal, given the trial court’s credibility findings and the inherent improbability of the appellants’ denial and conspiracy defence.


It held further that, in respect of the complainants aged 13 on counts 1 and 2, the State had not proved beyond reasonable doubt that they lacked the mental capacity to consent to the nature of the act, and that deception as to the alleged fertility-related purpose of intercourse did not negate consent in law where the complainants were not mistaken about the identity of the sexual partner or the nature of the act. The convictions for rape on counts 1 and 2 were therefore unsustainable, but were properly replaced with convictions for contravening section 14(1)(a) of the Sexual Offences Act 23 of 1957 (and accomplice liability for the first appellant), as competent verdicts on the rape charges.


In respect of the complainant aged 9 on count 3, the High Court held that, because a girl under 12 is irrebuttably presumed incapable of consenting, the rape convictions on count 3 were correctly entered and were confirmed. The sentences on counts 1 and 2 were replaced with three-year terms ordered to run concurrently with the confirmed 15-year sentence on count 3.


LEGAL PRINCIPLES


An appellate court will be slow to interfere with a trial court’s findings on credibility and factual acceptance of witness testimony, particularly where the trial was protracted and emotionally charged, unless a material misdirection is shown.


For purposes of rape, consent may be vitiated by fraud in limited categories, particularly where deception relates to the nature of the act or the identity of the person with whom intercourse occurs. Where the deception relates instead to the anticipated consequences, benefits, or purpose of intercourse, the consent may remain legally effective consent to sexual intercourse, even though induced by misrepresentation.


The question of a child complainant’s wilsvermoë (capacity to consent) is a factual enquiry focused on whether the complainant had the mental capacity to understand the nature of the act. In the absence of evidence indicating incapacity, the mere youthfulness of a 13-year-old complainant does not, without more, establish lack of such capacity beyond reasonable doubt.


A girl under the age of 12 years is, by an irrebuttable presumption, incapable of consenting to sexual intercourse; proof of intercourse with such a child supports a rape conviction because consent is legally impossible.


Where rape is not proved, but the complainant was under the statutory age of consent at the time, a conviction for contravening section 14(1)(a) of the Sexual Offences Act 23 of 1957 may be substituted as a competent verdict on a charge of rape under section 261(1)(e) of the Criminal Procedure Act 51 of 1977.

About SAFLII
Databases
Search
Terms of Use
RSS Feeds
South Africa: Western Cape High Court, Cape Town
SAFLII
>>
Databases
>>
South Africa: Western Cape High Court, Cape Town
>>
2003
>>
[2003] ZAWCHC 38
|

|

Wolfaardt en n Ander v S (A26/2002) [2003] ZAWCHC 38 (26 August 2003)

SAFLII
Note:
Certain
personal/private details of parties or witnesses have been
redacted from this document in compliance with the law
and
SAFLII
Policy
RAPPORTEERBAAR
IN DIE HOOGGEREGSHOF VAN SUID-AFRIKA
(KAAP DIE GOEIE HOOP PROVINSIALE AFDELING)
SAAKNR: A26/2002
In die saak tussen:
VALERIE
WOLFAARDT
........................................................
Eerste
Appellant
DEREK
WOLFAARDT
..........................................................
Tweede
Appellant
en
DIE
STAAT
...........................................................................
Respondent
UITSPRAAK
GELEWER OP 26 AUGUSTUS 2003
TREURNICHT, WR:
Inleiding:
Die Appellante is in die Streekhof skuldig bevind
op drie aanklagte van verkragting en is elk op 30 Oktober 2000 tot ‘n
effektiewe
termyn van 18 jaar gevangenisstraf gevonnis. Beide se
aansoek om verlof tot appèl teen die skuldigbevindings is op
30 November
2000 aangehoor ingevolge die destyds geldende bepalings
van artikel 309B van die Strafproseswet, nr 51 van 1977, en van die
hand
gewys. ‘n Petisie ingevolge artikel 309C van die gemelde
Wet is daarna buitenstyd tot die Regter-President van hierdie
Afdeling
gerig, maar die stukke daarvan het oënskynlik verlê
geraak en kon nie voor ons geplaas word nie. Gevolglik het die
Appellante ‘n aansoek om kondonasie vir die laat-voortsetting
van die appèl gebring wat nie deur die Staat teengestaan
was
nie. Teen die agtergrond daarvan dat die bepalings van artikel 309B
en 309C sedertdien ongrondwetlik verklaar is (sien
S
v Steyn
2001 (1) SA 1146
CC
),
die Staat se houding en die
prima facie
beskouing dat daar meriete in die
appèlle is, soos aanstons sal blyk, is die kondonasie-aansoek
toegestaan en die appelle
aangehoor.
Feitestel:
Die agtergrond tot die Appellante se vervolging en
skuldigbevinding blyk uit ‘n ongewone feitestel waarvan die
kernfeite hieronder
geskets word. Die Appellante is ‘n egpaar
wat gedurende 1986 getroud is. Die klaagsters op aanklagte 2 en 3 is
die susters
van die Eerste Appellant. Hulle is, onderskeidelik, 10
en 20 jaar jonger as die Eerste Appellant. Die klaagster op die
eerste
aanklag is ‘n vriendin van die jonger suster van die
Eerste Appellant (die klaagster op aanklag 3). Die gebeure wat tot
die aanklagte gelei het, het oor ‘n aantal jare plaasgevind toe
die klaagster op aanklag 1 (DK) slegs 13 jaar oud was (sy
was by die
aanvang van die verhoor 17 jaar oud), die klaagster op aanklag 2 (RL)
ook 13 jaar oud was (sy was by die aanvang van
die verhoor 26 jaar
oud), en die klaagster op aanklag 3 (SL), slegs 9 jaar oud was (sy
was by die aanvang van die verhoor ook 17
jaar oud). In hulle
getuienis skets die drie klaagsters elk die verloop van die gebeure
wat daartoe gelei het dat die Tweede Appellant
geslagsgemeenskap met
hulle gehad het. Daar is ‘n hoë mate van ooreenstemming
in hulle beskrywings van die Appellante
se
modus
operandi
wat as volg opgesom kan word.
Die Eerste Appellant sou reëlings tref dat een van die
klaagsters na die Appellante se woonplek
kom, en soms ook daar
oorslaap. Die Eerste Appellant sou dan ‘n gesprek met een van
die klaagsters voer waartydens sy haar
meedeel dat sy en haar man ‘n
probleem het om kinders te hê en dat die medici aangedui het
dat dit opgelos kan word
as haar man (die Tweede Appellant), met die
klaagster kon
“slaap”
.
Nadat die onderskeie klaagsters ingewillig het om die egpaar op
hierdie wyse van hulp te wees, het die Eerste Appellant hulle
laat
uittrek en die gemeenskaplike slaapkamer verlaat waarop die Tweede
Appellant ingekom het, homself ontklee het en dan met die
klaagsters
gemeenskap gehad het. Daarna het hy ‘n wit vloeistof van sy
penis en die privaat van die klaagsters af in ‘n
potjie gesit
en aan die Eerste Appellant oorhandig. Die onderskeie klaagsters is
altyd na die gebeure met geskenke oorlaai.
Wat die eerste aanklag betref was die klaagster (na wie ek voortaan
as D verwys), 13 jaar oud toe die gebeure met haar ‘n
aanvang
geneem het. Sy was destyds ‘n Sondagskoolleerling in die klas
van die Eerste Appellant. Gedurende 1995 het haar
moeder opgemerk
dat daar iets met haar verkeerd was en haar na ‘n dokter geneem
waar bevind is dat sy swanger was. Sy het
haar moeder daarop van die
gebeure vertel, ‘n aborsie ondergaan en die saak aan die
polisie gerapporteer. Die Tweede Appellant
is geïdentifiseer as
die oorsaak van haar swangerskap. Die saak is uiteindelik nie
verhoor nie omdat, volgens haar, ‘n
persoon by die landdroshof
(waarskynlik iemand verbonde aan die vervolgingsgesag), sou aangedui
het dat daar nie meriete in die
aanklag is nie. Beide Appellante het
die weergawe van die gebeure ontken en aangevoer dat die klaagster,
wat volgens hulle nog
nooit by hulle huis was nie, eendag daar
opgedaag het, gesê het dat sy swanger is van ‘n neef van
haar, ene A, en om
hulp gevra het. Toe hulle aandui dat daar met
haar moeder gepraat moes word, het die klaagster egter weggehardloop
en geskreeu
dat sy later sou terugkom, wat sy nooit gedoen het nie.
‘n Dag of twee later het die polisie opgedaag en die Tweede
Appellant
gearresteer weens verkragting van die klaagster. Haar
moeder beaam die gebeure rondom die vasstelling van haar swangerskap
en
hoe die klaagster haar in die dokter se teenwoordigheid vertel het
van die optrede van die Appellante.
Wat die tweede aanklag betref, is die klaagster
(na wie ek voortaan as R sal verwys), ‘n jonger suster van die
Eerste Appellant
en getuig sy dat dieselfde
modus
operandi
wat vroeër hierin beskryf
is, ook met haar gevolg is. Sy was destyds ook 13 jaar oud en het
volgens haar ingestem om te help
omdat sy die Appellante jammer gekry
het aangesien hulle nie kinders kon hê nie. Sy het op twee
geleenthede met die Tweede
Appellant gemeenskap gehad en tydens die
tweede geleentheid op ‘n stadium vir die Tweede Appellant gesê
dat sy nie
verder met gemeenskap wou voortgaan nie. Kort voor
hierdie klaagster se 21ste verjaarsdag het sy en haar skoonsuster,
NL, die
gebeure van destyds aan haar ouers openbaar gemaak wat daarop
‘n
“familievergadering”
belê het waartydens die Appellante met die gebeure
gekonfronteer was, maar dit ontken het. Die getuie het daarna
professionele
hulp gesoek en berading ontvang tot kort voor die
aanvang van die verhoor. Dit dien ook vermelding dat die betrokke
klaagster
se skoonsuster tydens die verhoor getuig het dat sy die
betrokke klaagster se weergawe geglo het toe sy daarvan vertel is,
omdat
sy vroeër ook by ‘n geleentheid op dieselfde
grondslag deur die Eerste Appellant genader was om gemeenskap met die
Tweede
Appellant te hê, maar geweier het.
Die derde aanklag het betrekking op die jongste
suster van die Eerste Appellant (na wie ek voortaan as S sal verwys),
wat ten tye
van die gebeure net 9 jaar oud was. In haar getuienis
vertel hierdie getuie van ‘n identiese
modus
operandi
wat met haar gevolg is en dat
sy destyds nie daaroor gepraat het nie omdat sy self te skuldig
gevoel het oor die gebeure. Sy het
uiteindelik wel oor die gebeure
gepraat nadat haar suster R haar ondervinding aan haar ouers
meegedeel het en terwyl hulle twee
die aand in die bed was en haar
suster haar gevra het of dieselfde nie met haar gebeur het nie.
Nadat sy dit aanvanklik ontken
het, het sy op verdere vrae van haar
suster uiteindelik vertel dat dit wel met haar gebeur het waarop R
dit toe ook aan haar ouers
gerapporteer het. Nadat die feite op
hierdie wyse bekend geword het, het daar ‘n verdere
familievergadering plaasgevind
waarop die Appellante voor ‘n
ultimatum geplaas was om vir sielkundige behandeling te gaan binne
drie weke andersins sou
die onderskeie susters die sake aan die
polisie rapporteer. Die beskuldigdes het geweier en die twee
klaagsters het toe verklarings
by die polisie afgelê. Die
polisie het, met behulp van data wat op die rekenaar gestoor was,
bewus geword het van die vroeëre
klagte wat teen die Tweede
Appellant gelê was deur D (waarna ek reeds vroeër hierin
verwys het).
Uiteindelik is die beskuldigdes toe op al drie aanklagte vervolg.
Dit blyk uit die getuienis dat die vader van R en S ‘n
pastoor
is wat klaarblyklik sy posisie in die kerk en as familiehoof ernstig
opneem en deur die gebeure in twee geskeur was. Enersyds
wou hy
deurgaans die familie die skande spaar wat hy gevrees het sou volg as
die gebeure rugbaar sou word en andersyds het hy besef
dat hy nie
werklik vir R en S kon verhoed om die gebeure te rapporteer nie –
veral nie nadat die Appellante die ultimatum
om vir behandeling te
gaan, in die wind geslaan het nie.
Evaluasie:
Die afhandeling van die verhoor het oor meer as ‘n
jaar gestrek. Die oorkonde toon aan dat die klaagsters by tye
gedurende
hul getuienis emosioneel in die hof gereageer het op die
gebeure. Dit is onmiskenbaar duidelik uit die getuienis dat die
Eerste
Appellant se twee susters dit veral moeilik gevind het om teen
haar te getuig. Hulle wou op ‘n stadium selfs nie vrywilliglik

hof toe kom nie. Nietemin het hulle deurgaans in hulle getuienis by
hulle weergawes van die gebeure gehou. Hulle het die verhoorhof

beïndruk as geloofwaardige getuies. Met sodanige bevinding is
‘n hof van appèl nie geneë om ligtelik in
te meng
nie (
S v Francis
1991 (1) SASV 198 (A)
). Waar ‘n
verhoor oor ‘n lang tydperk en met soveel emosies soos die
onderhawige gepaard gegaan het, is ‘n hof
van appèl
selfs meer as andersins aangewese om hom in ‘n hoë mate op
die verhoorhof se beoordeling van die egtheid
en waarheid van die
getuienis te verlaat tensy dit oortuig is dat die verhoorhof
gefouteer het in die aanvaarding daarvan.
Die Appellante se verweer was ‘n ontkenning van die gebeure.
As ‘n rede waarom die getuies hulle valslik beskuldig
van die
misdade het hulle aangevoer dat D hulle gebruik om ‘n
swangerskap wat deur haar neef A bewerkstellig is, te probeer
verberg
en dat die susters R en S se getuienis die gevolg is van ‘n
familiesameswering teen hulle. Dit is natuurlik nie
vir ‘n
beskuldigde in ‘n strafsaak nodig om die hof te oortuig van
redes waarom ‘n getuie valse getuienis teen
hulle sou aflê
nie, maar in die onderhawige geval is daar geen
voor-die-hand-liggende rede waarom sulke getuienis gefabriseer
sou
word nie en kom dit my voor dat die gronde wat die Appellante
daarvoor probeer aanvoer ‘n versinsel is.
Wat die getuienis van die Appellante aanbetref met
betrekking tot die gebeure toe D hulle beweerdelik sou genader het
met die mededeling
van haar swangerskap, is ek van oordeel dat dit só
inherent onwaarskynlik dat dit as vergesog en vals verwerp moet word.

Wat hulle getuienis met betrekking tot die sogenaamde
familiesameswering aanbetref, is dit ewe vergesog en verwerplik en
het
mnr
Van der Berg
wat namens die Appellante voor ons opgetree het, tereg aangedui dat
hy ons nie in besonderhede daaroor wou toespreek nie. Die
voorbeelde
van insidente tussen familielede wat oor baie jare strek en wat aan
ons voorgehou is as rede waarom die hele familie
teen die Appellante
gekant sou wees, is glad nie sodanig dat dit hulle optrede sou
verklaar nie. Meer nog, die familielede het
juis die afwesigheid van
vervolgsugtigheid bewys deur die Appellante ‘n geleentheid te
bied om behandeling te ondergaan en
dus sonder enige vervolging aan
die gevolge van hulle optrede te ontkom. Die getuienis toon verder
ook aan dat daar nog steeds
toegeneëntheid by die klaagsters
teenoor die Appellante bestaan en dat hulle dit moeilik gevind het om
teen die Appellante
te getuig. Daar is na my mening dus geen rede om
met die verhoorhof se bevindings in te meng dat die optrede waaroor
die klaagsters
getuig het inderdaad teenoor hulle plaasgevind het nie
en dat die Appellante se weergawe as vals verwerp moes word nie.
Toestemming:
Selfs al word dit aanvaar dat die Appellante
opgetree het soos wat die getuienis te kenne gee, bly dit egter
steeds ‘n vraag
of hulle tereg skuldig bevind is aan
verkragting. In hierdie verband ontstaan die vraag pertinent of die
instemming wat die klaagsters
betuig het met die optrede met die
Tweede Appellant regtens toestemming tot geslagsgemeenskap is. Dit
is waar die instemming deur
‘n bedrieglike wanvoorstelling
verkry is en deur op die emosies en die toegeneëntheid van die
klaagsters teenoor die
Eerste Appellant staat te maak. Die
benadering van die geleerde Streeklanddros ten aansien van hierdie
kwessie, wat direk betrekking
het op aanklagte 1 en 2, word as volg
uiteengesit in sy uitspraak:

Wat D betref aanklag 1 was sy duidelik die eerste keer toe
gemeenskap met haar gehou was nie te vinde daarvoor nie. Daar was
nie
toestemming nie. Sy was boonop mislei. Die tweede keer was die
toestemming gebaseer op ‘n misleiding deur nommer 2 wat aan

haar gesê het maar sy is nou nie meer ‘n “virgin”
nie, dis nou as gevolg van die eerste keer en dat sy
haar maar kan
help.
Die getuie D het duidelik nie die volle implikasie verstaan van
wat aangegaan het nie. So aanvanklik was daar dus nie toestemming

nie. Terloops daar is geen, maar geen getuienis dat beskuldigde
nommer 1 toestemming van enige van die klaagsters gevra het of
gehad
het nie. Sy optrede deur eenvoudig met gemeenskap voort te gaan dui
duidelik op die beplande optrede tussen hom en sy vrou.
Wat R L aanklag 2 betref op die ouderdom van 13
jaar was sy ‘n kind. Dit is as gevolg van misleiding deur
beskuldigde nommer
2 wat sy haar onderwerp het aan beskuldigde nommer
1. Daardie beïnvloeding en onderwerping kan nouliks as geldige
toestemming
aangemerk word. By die tweede keer toon sy haar
onwilligheid eers nadat die seksdaad in aanvang geneem het. Dit is
na die tweede
voorval waar beskuldigde nommer 2 by haar sit en huil
en haar R50 gee. Ons het te doen met misbruik van ‘n jong kind
wat
nie die volle implikasies besef het van wat aangaan nie. Net
soos by die eerste klaagster. Dan wat S betref, die eerste voorval

het plaasgevind toe sy nege jaar oud was. Sy kon in elk geval nie
regtens toestem nie. Die opmerklik dat nommer 2 hier uiters
subtiel
te werk gegaan het. Die getuienis voor die Hof dui duidelik daarop
dat S baie lief is vir beskuldigde nommer 2 soos die
Hof reeds tevore
gesê het en dat nommer 2 baie lief is vir haar. Nommer 2 het
hierdie situasie uitgebuit en haar eie geliefde
suster wat nie eers
geweet het wat omgang beteken nie seksueel laat gebruik deur haar
man.
Verder wat betref die kwessie van toestemming wil die Hof net
verwys na Snyman se werk Strafreg, die tweede uitgawe op bladsy 135.

Daar behandel die skrywer die elemente van toestemming. Een daarvan
is gemerk paragraaf (d). Dit is op bladsy 135 en dit lees
soos volg:
‘Die persoon wat die toestemming gee moet wilsvermoënd
wees. Wilsvermoënd beteken nie dieselfde as handelingsbevoeg
of
toerekeningsvatbaar nie. Dit beteken dat die persoon oor die
geestesvermoëns beskik nie net om te weet wat die aard van
die
handeling is waartoe hy toestemming nie, maar ook om die gevolge van
die handeling te kan waardeer.’
Die Hof wil met respek aanvoer dat al drie daardie kinders val onder
hierdie beskrywing. Hulle het nie geweet wat aangaan nie.
Hulle was
nie wilsvermoënd nie.
Dan oor die kwessie van wilsvermoëndheid
net op bladsy 136, die derde lyntjie wat soos volg lees:
‘Hier
is dit in elke geval ‘n feitelike vraag of die kind
wilsvermoënd is of nie. ‘n Mens moet kyk na faktore
soos
die intelligensie, lewenservaring, algemene opvoedkundige peil en
maatskaplike agtergrond van die kind.’
Kyk ‘n mens na Diana byvoorbeeld se maatskaplike agtergrond,
dis tragies. Sy is nie intelligent nie. Sy het nie lewenservaring

nie. Sy is jonk en die Hof kan nie anders an as ‘n feit te
bevind dat sy nie wilsvermoënd was nie.”
Ek kan ongelukkig nie met hierdie sienswyse saamstem nie. Soos uit
die aangehaalde passasie blyk, het die Streeklanddros ten opsigte
van
D bevind dat daar ‘n afwesigheid van toestemming was op die
grondslag dat sy inderdaad geslagsgemeenskap geweier het,
dat sy
verder mislei was tot toestemming en uiteindelik dat daar ‘n
gebrek aan wilsvermoë aan haar kant was. In die
geval van R
bevind hy dat daar misleiding was en dat sy ‘n gebrek aan
wilsvermoë gehad het.
Alhoewel D se getuienis was dat sy wel ingestem
het tot die Eerste Appellant se versoek om hulle te help (deur by die
Tweede Appellant
te “slaap”), het sy ook by geleentheid
gedurende haar getuienis getuig dat sy toestemming geweier het toe sy
besef
wat eintlik gaan gebeur. Daar is egter ander gedeeltes van
haar getuienis wat ‘n ander indruk skep. Tydens
kruisondervraging
is haar destydse polisieverklaring wat sy in 1995
afgelê het, aan haar voorgehou waaruit dit blyk dat sy toe gesê
het
dat sy “ingestem het” om die Appellante slegs een
keer te help (om ‘n kind te kry) aangesien haar neef haar tog

destyds gebruik het (dit was ‘n verwysing na die feit dat sy
ook in daardie verklaring genoem het dat haar neef haar lank
tevore
betas het en op haar gelê het). In kruisondervraging het sy ‘n
soortgelyke antwoord gegee toe sy gevra was
waarom sy nie vroeër
die gebeure gerapporteer het nie en geantwoord het
“...
omdat ek tog ingestem het dat ek hulle gaan help, so niemand gaan my
glo nie”
. Die presiese
konteks van hierdie stukkies getuienis was nie verder ondersoek
tydens die verhoor nie en ek meen nie dat die verhoorlanddros
in die
lig daarvan bo redelike twyfel kon bevind het dat daar as ‘n
feit nie toestemming was nie.
Regsposisie:
Dit laat ‘n verdere ondersoek na die
gebrekkige wilsvermoë en die effek van bedrog op die toestemming
van die klaagsters
na vore tree. Met betrekking tot die bevinding
rakende gebrekkige wilsvermoë steun die geleerde Streeklanddros
op ‘n
aanhaling uit die tweede uitgawe van die werk van
Snyman
: Strafreg
. Soos uit die aanhaling
self blyk, bedoel die skrywer in die gemelde passasie dat hy met
wilsvermoëndheid bedoel die bestaan
van geestesvermoëns wat
die slagoffer in staat stel om die aard van die handeling te
verstaan. Daar is geen getuienis wat
daarop dui dat die twee
klaagsters D en R nie destyds oor die geestesvermoëns beskik het
om die aard van die beoogde handeling
te begryp nie. Dit sou na my
mening verbasend wees om in hierdie dag en tyd normale 13-jarige
meisies te vind wat nie besef het
dat daar geslagsgemeenskap beoog
was nie. Wat meer is, dit was aan hulle verduidelik dat hulle moes
ontklee en in die Appellante
se slaapkamer op Tweede Appellant wag en
met hom moes “slaap”. In teendeel, dis duidelik dat
hulle hulle tot geslagsgemeenskap
bereid verklaar het omdat hulle
beïnvloed was deur die storie wat die Eerste Appellant hulle
vertel het en omdat hulle haar
en haar man wou help. Daar kan
gevolglik nie sprake wees van bewys bo redelike twyfel dat die
klaagsters D en R nie wilsvermoënd
was nie.
Dit laat dan die vraag of die inwilliging tot geslagsgemeenskap wat
deur misleiding bewerkstellig was sodanige toestemming was
dat dit in
die weg staan van ‘n skuldigbevinding aan verkragting.
In
R v M
1953 (4) SA 394
(A)
verskyn die
volgende passasie (
op 398A
):

In
our law rape is a sub-species of
vis
(D.48.5.30.9). It is essential that the victim’s resistance be
overcome by fear, force or fraud.”
Alhoewel die betrokke saak gehandel het met ‘n
skuldigbevinding aan verkragting (wat tersyde gestel was), het die
feite daarvan
glad nie gehandel met bedrog of die invloed van bedrog
op die kwessie van toestemming nie en kan die algemene trant van die
opmerking
nie as gesag daarvoor dien dat toestemming wat deur
misleiding verkry is in alle gevalle neerkom op ‘n gebrek aan
instemming
nie. Dit lyk taamlik voor-die-hand-liggend te wees dat
toestemming tot geslagsgemeenskap wat verkry is deur bedrog
byvoorbeeld
waar ‘n man valslik aan ‘n vrou voorhou dat
hy haar lief het of een of ander sportheld is, inderdaad werklike
toestemming
is en nie net skyn nie. Sommige gevalle van toestemming
wat by wyse van misleiding verkry is, sal egter inderdaad geen ware
toestemming
wees nie. Só byvoorbeeld is reeds gehou dat ‘n
vrou wat instem tot geslagsgemeenskap nadat sy valslik onder die
indruk
gebring is dat dit met haar man is, nie toegestem het nie. (
R
v C
1952 (4) SA 117
(O)
).
Waar instemming tot geslagsgemeenskap egter verkry was onder die
voorwendsel dat dit een of ander mediese voordeel vir haar
inhou,
word sy slegs mislei in verband met die resultaat van die
geslagsgemeenskap en nie met betrekking tot die aard van die daad
of
die identiteit van die ander persoon nie. In só ‘n
geval kan dus nie gesê dat daar nie toestemming tot
geslagsgemeenskap was nie. Dit was ook die gevolgtrekking in
R
v Wiliiams
17 PH.H 38
,
‘n geval waar toestemming verleen was op sterkte van ‘n
(valse) bewering dat geslagsgemeenskap ‘n regstelling
van die
klaagster se baarmoeder sou bewerkstellig. ‘n Soortgelyke
benadering is gevolg in
R v K
1966 (1) SA 366
(RA)
waar die valse
bewering geleë was in die wysmaak van die slagoffer dat
geslagsgemeenskap haar van onvrugbaarheid sal genees
(‘n
feitestel wat hoë ooreenstemming met die onderhawige geval
toon).
Bevinding:
Ek is dus van mening dat daar inderdaad werklike
toestemming was ten spyte van die misleiding en dat die
skuldigbevindings aan verkragting
op aanklagtes 1 en 2 tersyde gestel
moet word. Aangesien die klaagsters beide ten tye van die pleging
van die dade onder die ouderdom
van 16 jaar was, het die Tweede
Appellant hom steeds skuldig gemaak aan ‘n oortreding van
artikel 14(1)(a) van die Wet op
Seksuele Misdrywe, nr 23 van 1957 en
was sy optrede bewerkstellig met die hulp van die Eerste Appellant
wat dus ‘n medepligtige
daartoe was. Sodanige oortreding is ‘n
bevoegde uitspraak op ‘n aanklag van verkragting (sien artikel
261(1)(e) van
Wet 51 van 1977). Gevolglik behoort die Tweede
Appellant se skuldigbevinding vervang te word met een van ‘n
oortreding van
artikel 14(1)(a) van Wet nr 23 van 1957 en dié
van die Eerste Appellant met ‘n skuldigbevinding aan
medepligtigheid
daartoe.
Wat die derde aanklag betref, was S 9 jaar oud toe
die geslagsgemeenskap met haar plaasgevind het. Aangesien ‘n
meisie onder
die ouderdom van 12 jaar onweerlegbaar vermoed word om
nie in staat te wees om toestemming tot geslagsgemeenskap te verleen
nie
(
R v Z
1960 (1) SA 739
(A) te 742
), is die
bevinding dat daar geslagsgemeenskap deur die Tweede Appellant met
haar gehou was, afdoende vir die skuldigbevindings
op aanklag 3.
Daardie skuldigbevindings behoort dus na my mening bekragtig te word.
Aangesien daar geen appèl teen die
opgelegde vonnis is nie
behoort dit gevolglik ook bekragtig te word.
Vanweë die vervanging van die skuldigbevindings op die eerste
twee aanklagte met mindere misdrywe, verg die vonnis wat ten
opsigte
daarvan opgelê was, inmenging. Ingevolge artikel 22 van Wet nr
23 van 1957 is ‘n oortreding van artikel 14(1)
daarvan
strafbaar met ‘n maksimum van 6 jaar gevangenisstraf (met of
sonder ‘n boete van R12 000 00 daarbenewens).
Na
oorweging van die Appellante se persoonlike omstandighede en die
feite en die omstandighede wat met die pleging van die misdrywe

verband gehou het en die kumulatiewe effek van die vonnisse, meen ek
dat ‘n vonnis van drie jaar gevangenisstraf op elk van

aanklagte 1 en 2 ‘n gepaste vonnis daar sal stel. Ek is verder
van mening dat sodanige vonnisse gelyktydig uitgedien moet
word met
die vonnis van 15 jaar gevangenisstraf wat reeds opgelê is op
die derde aanklag.
_____________________
N J TREURNICHT
Waarnemende Regter
______________________
Ek stem saam : MOOSA, R
Die
appèl teen die skuldigbevinding op aanklag 3 word van die hand
gewys en die skuldigbevinding en vonnis ten opsigte daarvan
word
bekragtig.
Die
skuldigbevindings en vonnisse op aanklagte 1 en 2 word tersyde gestel
en vervang met die volgende:
Ten
opsigte van die Eerste Appellant
(Valerie Wolfaardt, wat
Beskuldigde nr 2 tydens die verhoor was): Skuldig aan
medepligtigheid tot ‘n oortreding van artikel
14(1)(a) van Wet
23 van 1957 en gevonnis tot drie jaar gevangenisstraf.
Ten
opsigte van die Tweede Appellant
(Derek Wolfaardt, wat
Beskuldigde nr 1 tydens die verhoor was) : Skuldig aan ‘n
oortreding van artikel 14(1)(a) van Wet 23
van 1957 en gevonnis tot
drie jaar gevangenisstraf.
Dit
word gelas dat die vonnisse op aanklagtes 1 en 2 gelyktydig uitgedien
sal word met die vonnis van 15 jaar gevangenisstraf wat
aan elke
Appellant opgelê is op aanklag 3.
......................................
E MOOSA