Night Fire Investments 141 (Edms) Bpk v Munisipaliteit van Lephalale en 'n Ander (28632/08) [2009] ZAGPPHC 44 (27 March 2009)

75 Reportability
Land and Property Law

Brief Summary

Mandamus — Proclamation of township — Applicant sought a mandamus to compel the municipality to sign documents necessary for the proclamation of a township area, Ellisras Extension 50 — Applicant had purchased a portion of the land but failed to develop it within the stipulated two-year period — Respondents contended that the contract was void due to non-compliance with agricultural land sale regulations — Court held that the applicant had a valid interest in the property and the municipality was required to fulfill its obligations to proceed with the township proclamation.

Comprehensive Summary

Summary of Judgment


1. Introduction


The matter was a contested motion application in which the applicant sought relief in the nature of a mandamus compelling the first respondent municipality to take the formal steps necessary to procure the proclamation of a township known as Ellisras Extension 50 (Uitbreiding 50 Ellisras) and to sign documentation associated with the opening of the township register (Dorpsregister). The underlying purpose of this relief was to enable transfer of the applicant’s purchased erf, which could not occur before the township register had been opened.


The applicant was Night Fire Investments 141 (Edms) Bpk. The respondents were the Municipality of Lephalale (first respondent) and the Municipal Manager, Parks Sebatjane (second respondent), cited because he had allegedly not signed the relevant documentation.


Procedurally, the application was launched in June 2008. The respondents filed a notice of intention to oppose in July 2008, but only delivered their opposing affidavit in late January 2009, shortly before the hearing. The hearing took place on 18 February 2009, and judgment was delivered on 27 March 2009.


The general subject-matter was the interaction between (i) a municipal land-sale transaction in a planned industrial township development and (ii) statutory compliance requirements governing the sale of agricultural land and the disposal of municipal immovable property, with the applicant attempting to enforce performance (signature and proclamation steps) to unlock the registration process.


2. Material Facts


A decade before the litigation, the first respondent (then the Stadsraad van Ellisras) identified a need to acquire land to develop an industrial area to support the town’s finances. It acquired Portion 5 of the farm Grootestryd 465 LQ, with transfer registered on 21 January 1999. In 2001 it decided to proceed with township establishment, later known as Ellisras Extension 50.


On the papers, and importantly for the court’s approach, it was not in dispute that various township-establishment steps had been undertaken through the prescribed processes under the relevant township-planning framework, including advertisements in November 2004, obtaining comments from departments and stakeholders, completion and approval of an environmental impact study, surveying, approval of the general plan on 6 November 2006, and approval of township establishment conditions on 25 May 2007. It was further not disputed that attorneys had prepared documentation for the opening of the township register but that the municipal manager had not signed it.


During or about 2005, the first respondent began selling erven laid out in Extension 50. Approximately 60 erven were sold to 30–40 purchasers. The applicant purchased an erf described as Portion 51 (a portion of Ellisras Extension 50) measuring about 1.3 hectares (13 000 m²) at a price of R13 000 (effectively R1 per m²). The applicant signed the deed of sale on 29 September 2005, and it paid the 10% deposit, which was not seriously disputed. The balance was payable on transfer. The contract provided that possession and risk passed upon signature.


A contractual term (clause 6.5) required the purchaser, within two years from signature, to “develop” the property (construction, installation of machinery, and putting the development into operation), failing which the property would “revert back” to the seller, subject to an extension of up to a further two years upon request. It was common cause that the applicant had not developed the property in that sense within the initial two-year period. The applicant contended in reply that the clause did not reflect the true intention and that development was intended to be required within two years of transfer, and it mentioned possible rectification. The applicant also alleged that it had spent approximately R600 000 filling a large quarry-like excavation on the erf in preparation for later building, but this did not become determinative in the outcome.


A pivotal fact for the court’s dispositive findings was that it was common cause that, at the time of sale, the land concerned was “agricultural land” as contemplated in the Subdivision of Agricultural Land Act 70 of 1970, and the respondents asserted (expressly) that the Minister’s written consent for the sale, as required by that Act, had not been obtained.


3. Legal Issues


The central legal questions were whether the applicant had a legally enforceable right sufficient to ground a mandamus compelling the municipality to take steps towards township proclamation and township-register opening, and more specifically whether the applicant had locus standi to demand such relief given the respondents’ contention that the underlying sale agreement was void and unenforceable for want of statutory compliance.


The dispute required determination of (i) the application of statutory requirements to largely common-cause facts (whether the necessary statutory approvals and notices existed) and (ii) the legal consequence of non-compliance, namely whether the contract was void ab initio or merely defective. Although various defences were raised, the court’s decision ultimately turned on two legal-compliance issues: the absence of ministerial consent under the agricultural land statute and the absence of prescribed public notice under the local government ordinance framework governing municipal disposal of immovable property.


A further set of issues raised on the papers (including an alleged reversion under clause 6.5, and a request for a postponement to allow investigation of alleged irregularities) were not decided because the court disposed of the matter on the statutory-invalidity points.


4. Court’s Reasoning


The court approached the application on the basis that the applicant’s entitlement to compel municipal action depended upon the existence of a valid and enforceable underlying transaction giving the applicant a sufficient legal interest. If the deed of sale was void, the applicant could not establish the requisite standing to enforce the mandamus-type relief sought.


Ministerial consent under the Subdivision of Agricultural Land Act 70 of 1970


The court accepted that the land sold was agricultural land as defined, and that the relevant statutory prohibition in section 3(e)(i) applied, namely that no portion of agricultural land may be sold or advertised for sale without the Minister’s written consent (subject to qualifications not applicable on the facts).


The applicant attempted to meet this defence by producing, in reply, a 1998 document reflecting permission granted for subdivision (linked to Portion 3, with Portion 5 being part of Portion 3) and a 2007 letter indicating that the department had “no objection” to the township establishment application, subject to conditions. The court held that these documents did not amount to proof of the specific written consent to sell required by section 3(e)(i). The court distinguished between consent for subdivision and consent for sale, and noted that the departmental “no objection” letter related to township establishment and expressly did not exempt anyone from other legal requirements.


The court rejected the submission that De Ridder’s affidavit about compliance with township establishment procedures could be treated as covering compliance with the agricultural land sale prohibition, because that affidavit was directed to the township establishment process and did not expressly state that ministerial consent to sell had been obtained.


On the evidentiary position, the court stated that it could find no indication on the papers that the Minister’s written consent to the sale had been secured, while the respondents had positively asserted that it had not. The court further held that where the applicant relied on the contract, the burden rested on the applicant to show that it was a lawful contract, including compliance with statutory requirements, and that the mere existence of a signed contract did not establish its validity.


Applying the principle endorsed in the cited authorities, the court held that a sale in contravention of section 3(e) is void ab initio, with the consequence that the applicant could not rely on the contract to demonstrate an enforceable entitlement to the mandamus relief. This finding alone was sufficient to defeat the application.


Failure to comply with municipal disposal notice requirements under the Local Government Ordinance and related framework


The court also considered the separate defence that the municipality had not complied with the statutory requirements governing the alienation of municipal immovable property, specifically section 79(18)(b) of the Local Government Ordinance 17 of 1939, read with the communication requirements reflected (in the court’s discussion) in section 21 of the Local Government: Municipal Systems Act 32 of 2000.


The court identified that the relevant regime required, before disposal, public notice of the municipal resolution to dispose of the property through prescribed channels (publication and display at municipal offices) and an invitation for objections to be lodged in writing within a specified minimum period. On the facts, the respondents stated that no such notice was given. The applicant attempted to counter this by referring to an article in a local paper and to a municipal brochure publicising stands for sale at R1 per m². The court held that these materials did not satisfy the statutory requirements, particularly because they did not amount to the required formal notice and did not include the prescribed invitation for objections. The applicant also could not ultimately produce the alleged newspaper publication.


Relying on authority where non-compliance with section 79(18) had led to invalidity of the sale contract, the court concluded that this statutory non-compliance constituted a further and independent ground on which the deed of sale was void and unenforceable, again depriving the applicant of the basis to compel the respondents to perform the township-register and proclamation steps.


Consequences for remaining defences and discretionary issues


Because either (and in the court’s view, both) statutory-defect defences were upheld, the court held it unnecessary to decide the remaining defences, including the alternative reliance on clause 6.5 and the respondents’ request that, if the contract were valid, the matter be postponed to allow further investigation into alleged irregularities raised by auditing and provincial advice.


Costs reasoning


Although the respondents were successful on the merits, the court took a differentiated approach to costs based on litigation conduct. It considered it unfair that the municipality, having sold the stands, accepted deposits, and only raised the statutory-invalidity defences at the last moment through a very late opposing affidavit (without prior engagement), should recover all costs from the applicant. The court therefore ordered the first respondent to pay the applicant’s costs up to the date by which the opposing affidavit was filed (treated as 26 January 2009 for this purpose), and thereafter ordered each party to pay its own costs.


5. Outcome and Relief


The application for a mandamus compelling steps towards township proclamation and opening of the township register was dismissed.


The court ordered that the first respondent pay the applicant’s costs up to and including 26 January 2009, and that each party pay its own costs in respect of the remainder of the proceedings.


Cases Cited


Tuckers Land & Development Corporation v Truter 1984 (2) SA 150 (SWA).

Geue and Another v Van der Lith and Another [2003] ZASCA 118; 2004 (3) SA 333 (Supreme Court of Appeal).

Le Roux v Lydenburg Town Council 1956 (2) SA 453 (T).


Legislation Cited


Subdivision of Agricultural Land Act 70 of 1970 (section 3(e)(i); sections 1, 2, and 4 discussed).

Local Government Ordinance 17 of 1939 (section 79(18)).

Local Government: Municipal Systems Act 32 of 2000 (section 21).

Environmental Conservation Act 73 of 1989 (referred to in relation to environmental impact assessment steps).

Constitution of the Republic of South Africa, 1983 (section 91, repealed, referenced in the wording of the ordinance provision).

Mines and Works Act 27 of 1956 (referred to in the statutory exception in section 3(e)(i) of Act 70 of 1970).

Town-planning and townships ordinance of 1986 (referred to as the ordinance governing township establishment steps).

Wet op Formaliteite (referred to in section 79(18) context, without further identification in the judgment).

Wet op Onderverdeling van Grond (mentioned in the provincial advice referred to in the papers).


Rules of Court Cited


Uniform Rule 35 (as referred to in relation to a request for production of documentation).


Held


The court held that the applicant failed to establish an enforceable right to compel the respondents to sign documentation and take steps leading to township proclamation and the opening of the township register, because the applicant’s deed of sale was void and unenforceable on statutory grounds.


The court found that there was no proof that the Minister of Agriculture had given the written consent required by section 3(e)(i) of the Subdivision of Agricultural Land Act 70 of 1970 for the sale of a portion of agricultural land, and that a sale concluded in contravention of that section is void ab initio.


Independently, the court held that there had been a failure to comply with the notice requirements in section 79(18)(b) of the Local Government Ordinance 17 of 1939 (read with the communications framework discussed with reference to section 21 of the Municipal Systems Act), and that this non-compliance likewise rendered the contract void, following applicable authority.


On costs, despite the respondents’ success, the court ordered the first respondent to pay the applicant’s costs up to 26 January 2009 because of the respondents’ late filing of their opposing affidavit and the unfairness of visiting all costs on the applicant in the circumstances; thereafter each party was ordered to pay its own costs.


LEGAL PRINCIPLES


A party seeking relief premised on a contract, including coercive relief such as a mandamus directed at enabling performance, must establish that the contract relied upon is valid and enforceable; the existence of a signed agreement does not, without more, establish legality where statutory compliance is a condition for validity.


In relation to agricultural land, the prohibition in section 3(e)(i) of the Subdivision of Agricultural Land Act 70 of 1970 operates such that the sale of a portion of agricultural land without the Minister’s written consent is void ab initio, not merely voidable or irregular, and a litigant who cannot prove compliance cannot enforce rights purportedly flowing from such a transaction.


A municipality’s disposal of immovable property must comply with the prescribed statutory procedures requiring public notification and an opportunity for objections, as contemplated in section 79(18)(b) of the Local Government Ordinance 17 of 1939 (and the communications obligations discussed with reference to section 21 of the Local Government: Municipal Systems Act 32 of 2000). Failure to comply with these statutory prerequisites may render the purported sale void, depriving the purchaser of enforceable contractual rights.


Where a matter is disposed of on decisive issues rendering the underlying contract void and extinguishing locus standi, it is unnecessary to determine further defences or discretionary requests (such as postponement requests tied to the merits).

About SAFLII
Databases
Search
Terms of Use
RSS Feeds
South Africa: North Gauteng High Court, Pretoria
SAFLII
>>
Databases
>>
South Africa: North Gauteng High Court, Pretoria
>>
2009
>>
[2009] ZAGPPHC 44
|

|

Night Fire Investments 141 (Edms) Bpk v Munisipaliteit van Lephalale en 'n Ander (28632/08) [2009] ZAGPPHC 44 (27 March 2009)

IN
DIE HOË HOF VAN SUID-AFRIKA
/ES
(
NOORD GAUTENG HOË HOF, PRETORIA
)
SAAK
NO: 28632/08
DATUM:
27/3/2009
NIE
RAPPORTEERBAAR
IN
DIE SAAK TUSSEN
NIGHT
FIRE INVESTMENTS 141 (EDMS) BPK APPLIKANT
EN
DIE
MUNISIPALITEIT VAN LEPHALALE 1STE RESPONDENT
PARKS
SEBATJANE 2DE RESPONDENT
UITSPRAAK
PRINSLOO,
R
[1] Hierdie is 'n bestrede aansoek in die vorm van 'n
mandamus
,
waarin die applikant vra dat die eerste respondent verplig word om
die nodige dokumentasie te teken, en ander stappe te doen, om
die
proklamasie van 'n dorpsgebied, Uitbreiding 50 Ellisras, te
bewerkstellig.
[2] Voor my het mnr Vermaak vir die applikant verskyn en mnr
Wagener SC vir die respondente.
Inleiding en agtergrond
[3] 0ngeveer 'n dekade gelede, in 1998, het 'n behoefte by die eerste
respondent (toe nog bekend as die Stadsraad van Ellisras) ontstaan
om
'n stuk grond aan te koop met die doel om dit te omskep in 'n
nywerheidsgebied ten einde die finansies van die dorp 'n hupstoot
te
gee.
[4] Vir hierdie doel het die eerste respondent die grond, bekend as
Gedeelte 5 van die plaas Grootestryd 465 LQ aangekoop en
die
transport is op 21 Januarie 1999 geregistreer.
[5] In 2001 het die eerste respondent besluit om voort te gaan met
die stigting van die dorp wat uiteindelik bekend sou staan as
Ellisras Uitbreiding 50.
[6] Ter ondersteuning van die aansoek, het die applikant 'n
eedsverklaring aangeheg van mnr Andries de Ridder ("De Ridder"),
wat tussen Januarie 1989 en Februarie 2008 werksaam was by die eerste
respondent as stads- en streeksbeplanner. De Ridder sê
in sy
eedsverklaring dat die ontwikkeling van die dorpsgebied gedoen is in
terme van die voorgeskrewe prosedures soos bepaal in die
0rdonnansie
op Dorpsbeplanning en Dorpe van 1986 en dat die vereiste advertensies
geplaas is op 18 en 23 November 2004. Die
nodige kommentare van
ander rolspelers en departemente soos vereis in artikel 108(1)(b)
van die 0rdonnansie voormeld is aangevra
en verkry soos voorgeskryf.
'n 0mgewingsimpakstudie is voltooi en goedgekeur soos
voorgeskryf deur die 0mgewingsbewaringswet,
Wet 73 van 1989. 0pdrag
is aan die landmeters gegee en die dorp is opgemeet. Die Algemene
Plan van Uitbreiding 50 is goedgekeur
op 6 November 2006.
Die Stigtingsvoorwaardes van Uitbreiding 50 is voorberei en opgestel
en goedgekeur op 25 Mei 2007.
In Mei 2007 het De Ridder opdrag gegee dat daar voortgegaan
moet word met die opening van die Dorpsregister. Die Waarnemende
Bestuurder Koöperatiewe Dienste van die eerste respondent het 'n
Pretoriase prokureursfirma opdrag gegee om voort te gaan met die
opening van die Dorpsregister ten aansien van Uitbreiding 50.
Dit blyk dat die prokureurs die dokumente opgestel het maar die
Munisipale Bestuurder (die tweede respondent) het dit nog nie
onderteken nie.
[7] Die bewerings van De Ridder ten opsigte van die formaliteite
wat nagekom is,
supra
, om die dorpsgebied te stig en die
Dorpsregister te open, is nie in geskil nie.
[8] Gedurende of ongeveer 2005 het die eerste respondent begin om die
erwe wat uitgelê is in Uitbreiding 50 te verkoop. Volgens
die
funderende eedsverklaring is die ongeveer sestig erwe aan dertig tot
veertig kopers verkoop.
[9] Een van die kopers was die applikant maatskappy, verteenwoordig
deur 'n direkteur, mnr Marius Coetzee. Die erf word beskryf
as
Gedeelte 51 ('n gedeelte van Ellisras Uitbreiding 50) en is
1,3 hektaar, of 13 000m² groot. Die koopprys
was
R13 000,00, of R1,00 per vierkante meter. 10% sou betaal
word as 'n deposito. Volgens die applikant is hierdie deposito
betaal. Dit blyk nie in geskil te wees nie. Die balans sou op datum
van oordrag betaalbaar wees. Die koopakte bepaal dat die koper
besit
van die eiendom sou neem op datum van ondertekening en dat die risiko
van die besit van die eiendom op dieselfde datum op die
koper sou
oorgaan.
[10] Paragraaf 6.5 van die koopakte lees soos volg:
"The purchaser must within 2 (two) years from date of signing of
this agreement develop the property, that means the construction
of
buildings, installation of machinery etcetera and put the development
into operation, failing which the property will revert back
to the
seller, provided that the seller may upon request extend the period
for a maximum period of another 2 (two) years."
Dit is gemene saak dat die applikant, wat die koopakte op
29 September 2005 geteken het, nog nie die eiendom ontwikkel het
soos
bedoel in klousule 6.5 nie. Een van die verwere wat die
respondente opper,
infra
, is dat die applikant nie meer 'n
belang in die eiendom het nie omdat dit teruggeval het op die
respondente soos bedoel in klousule
6.5, aangesien die twee jaar
tydperk verstryk het. Die applikant voer aan dat die bewoording van
die klousule nie die ware bedoeling
van die partye weerspieël nie en
dat die bedoeling eintlik was dat die ontwikkeling sou plaasvind
binne twee jaar na registrasie
van die oordrag en dat daar, desnoods,
gevra sal word vir rektifikasie.
[11] Ek voeg by dat die applikant wel aanvoer, in die repliserende
verklaring, dat hy reeds ongeveer R600 000,00 spandeer het
om
die "quarrie" gat van ongeveer vier meter diep, wat bykans
die hele oppervlakte van die erf beslaan, op te vul met die
oog
daarop om later geboue daar op te rig.
Die regshulp wat aangevra word
[12] Ek het reeds aangedui dat die applikant poog, deur middel van 'n
mandamus
, wat hy in hierdie aansoek aanvra, om die eerste
respondent te verplig om die nodige dokumentasie te teken en ander
formele stappe
te doen om proklamasie van Uitbreiding 50 Ellisras te
bewerkstellig. Dit sluit in ondertekening van die aansoek vir die
opening
van die Dorpsregister, ondertekening van ander relevante
dokumentasie en die daarstelling van die proklamasie van
Uitbreiding 50
Ellisras.
[13] Die applikant voer aan dat hy 'n geldige kontrak met die eerste
respondent gesluit het en geregtig is op oordrag. Hy gee toe
dat hy
nie kan aandring op oordrag van die grond in sy naam alvorens die
Dorpsregister geopen is nie. Hy voer aan dat alles in plek
is vir
die opening van die Dorpsregister en die proklamasie van die
dorpsgebied en dat die eerste respondent (verteenwoordig deur
die
tweede respondent) sonder goeie rede weier of versuim om die nodige
formaliteite na te kom, ten spyte van 'n behoorlike aanmaning
wat aan
die respondente gerig is.
Die verwere wat geopper word
[14] In die eerste plek word drie verwere geopper op grond waarvan
die respondente aanvoer dat die koopkontrak nietig en onafdwingbaar
is, met die gevolg dat die applikant geen belang by die saak het nie
en derhalwe ook nie die nodige
locus standi in iudicio
het om
hierdie aansoek te loods nie. Hierdie drie verwere is die volgende:
(i) Die erf wat die applikant gekoop het by die eerste respondent was
te alle wesenlike tye landbougrond soos bedoel in die Wet op
Landbougrond, 70 van 1970. Ek voeg by dat hierdie bewering van die
respondent nie in geskil is nie. Die verweer is dat die Minister
van
Landbou se toestemming vir die verkoop van die landbougrond nie bekom
is, soos bedoel in artikel 3(e)(i) van die genoemde wet
nie, met die
gevolg dat die kooptransaksie nietig en onafdwingbaar is.
(ii) Die eerste respondent het versuim om die voorskrifte van artikel
79(18)(b) van die 0rdonnansie op Plaaslike Bestuur, 17 van
1939 ("die
0rdonnansie") na te kom deur nie sy voorneme om die grond te
verkoop behoorlik te adverteer soos bedoel in die
voorskrifte van die
0rdonnansie nie. Hierdie versuim het ook daartoe gelei dat die
koopkontrak nietig en onafdwingbaar is.
(iii) Die eerste respondent het versuim om te voldoen aan die
voorskrifte van artikel 67 van die 0rdonnansie op Dorpsbeplanning en
Dorpe van 1986, deur die grond te verkoop voordat die dorpsgebied
geproklameer is en sonder om die nodige toestemming te bekom soos
bedoel in artikel 70 van die genoemde 0rdonnansie van 1986.
Hierdie verweer is laat vaar tydens die verrigtinge wat voor my
gedien het.
[15] In die alternatief tot hierdie drie verwere, voer die
respondente aan dat die eiendom ook reeds teruggeval het op die
eerste
respondent omdat die applikant versuim het om die voorskrifte
van klousule 6.5,
supra
, van die koopakte na te kom. Hierna
het ek reeds verwys.
[16] Wat die meriete van die aansoek as sodanig aanbetref, voer die
respondente aan, indien ek sou bevind dat die koopkontrak inderdaad
geldig en afdwingbaar is, dat ek my diskresie ten gunste van die
respondente moet uitoefen om die saak vir ses maande uit te stel.

Die rede hiervoor is dat die 0uditeur-Generaal in 'n verslag tot die
gevolgtrekking geraak het dat daar ongerymdhede plaasgevind
het toe
die erwe in Uitbreiding 50 vir die bedrag van R1,00 per
vierkante meter verkoop is. Die verslag van die 0uditeur-Generaal,
wat volgens die respondente vertroulik is, is nie deel gemaak van die
stukke nie. Dit blyk egter dat die 0uditeur-Generaal die respondente
aangeraai het om by die Provinsiale Regering van Limpopo (die
Departement van Plaaslike Regering en Behuising) aan te klop vir
advies
gesien die inhoud van die 0uditeur-Generaal se verslag. Die
"advies" van die Provinsiale Regering, gedateer 2 0ktober
2008, maak wel deel uit van die stukke. In kort kom dit daarop
neer dat hierdie provinsiale owerheid wel van mening is dat
die
koopkontrak nietig is en ook steun op die voorskrifte van die
0rdonnansie op Plaaslike 0werheid en die Wet op die 0nderverdeling
van Grond. Die Provinsiale 0werheid maak ook melding van die
moontlike ongerymdhede wat plaasgevind het en raai die eerste
respondent
aan om die kooptransaksies te kanselleer.
[17] Die respondente voer aan dat hulle nog besig is om die saak te
ondersoek en nie hierdie ondersoek kon afhandel voor die verhoordatum
wat deur die Griffier toegeken is vir die verhoor van hierdie aansoek
nie. Gevolglik word die uitstel versoek om die ondersoek af
te
handel, indien ek sou vind dat die koopakte wel van krag en
afdwingbaar is.
[18] Ek gaan nou daartoe oor om die onderskeie verwere te oorweeg.
Die verweer dat die voorskrifte van artikel 3 van die Wet op
Landbougrond, 70 van 1970, nie nagekom is nie
[19] Die wet het op 2 Januarie 1971 in werking getree en was te
alle wesenlike tye van krag.
[20] Ek het reeds daarop gewys dat dit gemene saak is dat die grond
wat aangekoop is "landbougrond" was toe dit aan die
applikant verkoop is. "Landbougrond" word omskryf in
artikel 1 van Wet 70 van 1970.
[21] Dit is gerieflik om uittreksels uit artikel 3 aan te haal.
Ek het ongelukkig net die Engelse teks tot my beskikking:
"3. Prohibition of certain actions regarding agricultural land –
Subject to the provisions of section 2 –
(a) agricultural land shall not be subdivided;
(b) …
(c) …
(d) …
(e) (i) no portion of agricultural land, whether surveyed or
not, and whether there is any building thereon or not, shall be sold
or advertised for sale, except for the purposes of a mine as
defined
in section 1 of the Mines and Works Act, 1956 (Act no 27 of 1956);
and
(ii) …
(f) …
(g) …
unless the Minister has consented in writing."
[22] Artikel 2 is nie van toepassing op hierdie saak nie.
[23] Die saak het ook nie betrekking op die voorskrifte van Wet 27
van 1956 soos bedoel in die uitsondering voorgeskryf in artikel
3(e)(i) nie.
[24] In hulle opponerende eedsverklaring, voer die respondente aan
dat die toestemming van die Minister van Landbou nie bekom is
voordat
die eerste respondent die landbougrond aan die applikant verkoop het
nie. Dit is in stryd met die voorskrifte van artikel
3(e)(i) van die
genoemde Wet 70 van 1970. Gevolglik, so betoog die respondente, is
die koopkontrak nietig en onafdwingbaar.
[25] 0m hierdie bewerings die hoof te bied, het die applikant 'n
dokument by sy repliserende verklaring aangeheg, as bewysstuk "MC7",
wat gedateer is 26 Junie 1998, en wat uitgereik is deur die
Direkteur: Landbouhulpbronbewaring. Hiervolgens word toestemming
aan
die 0organgsraad van Ellisras verleen vir die onderverdeling van
Gedeelte 3 van die plaas Grootestryd 465 LQ distrik
Ellisras. Die plaas wat aangekoop is vir doeleindes van die stigting
van die dorpsgebied, waarna ek reeds verwys het, is Gedeelte
5 en nie
Gedeelte 3 nie. Die respondente het hiervan gewag gemaak, maar ek
meen nie dat hierdie verskil die saak enigsins nader
bring aan 'n
oplossing nie. Volgens die onderverdelingsprogram, wat ook deel
uitmaak van die stukke, is Gedeelte 5 'n gedeelte van
Gedeelte 3.
[26] Dit blyk dus dat die respondente voldoen het aan die vereistes
van artikel 3(a) van Wet 70 van 1970, wat ek aangehaal het, in
die
sin dat toestemming bekom is vir die onderverdeling van die
landbougrond. Die toestemming is bekom kragtens artikel 4 van die
genoemde wet, wat die proses voorskryf wat gevolg moet word om die
Minister se toestemming te kry om enige van die stappe wat genoem
word in artikel 3,
supra
, te kan doen.
[27] By sy repliserende verklaring het die applikant ook 'n brief
aangeheg van die Minister van Landbou, gedateer 26 September
2007, waarkragtens mnr De Ridder, as verteenwoordiger van
die eerste respondent, meegedeel word dat die Minister geen beswaar
het teen die aansoek om die dorpsgebied te stig nie. Uittreksels uit
hierdie brief lees soos volg:
"With reference to the abovementioned matter I wish to inform
you that this department has no objection to the application of
township establishment, on condition that the proposed township is
included into the town planning scheme and also supported by the
Lephalale municipality.
Please note that this comment does not exempt any person from any
provision of any other law, and does not purport to interfere with
the rights of any person who may have an interest in the agricultural
land."
[28] Mnr Vermaak het namens die applikant aangevoer dat, waar De
Ridder in sy eedsverklaring, die inhoud waarvan ek beskryf het,
aanvoer dat al die statutêre vereistes vir doeleindes van die
stigting van die dorpsgebied nagekom is, daar aanvaar kan word,
minstens
op die waarskynlikhede, dat dit ook slaan op die vereistes
van Wet 70 van 1970.
[29] Die probleem is egter dat De Ridder dit nie so uitdruklik
gestel het in sy eedsverklaring nie en die applikant kon De Ridder
ook nie oorreed om 'n verdere eedsverklaring by die repliserende
verklaring te voeg nie, omdat De Ridder sedertdien weer deur
die
eerste respondent aangestel is op 'n kontraksbasis, en nie
eedsverklarings kon of wou maak sonder toestemming van die eerste
respondent nie.
[30] Die applikant het ook 'n verdere dokument by sy repliserende
verklaring aangeheg om die tegniese verwere wat die respondente
opper
die hoof te bied. Dit is 'n memorandum van ene mnr J H van
den Berg wat gerig is aan die "Manager: Corporate
Support
Services", vermoedelik van die eerste respondent. Dit is 'n
kommentaar op 'n "Final Internal Audit Report"
van die
eerste respondent vir die tydperk Julie 2002 tot Julie 2007. In
daardie oudit verslag word onder andere die mening uitgespreek
dat
daar ongerymdhede was toe die erwe in die eerste plek verkoop is,
onder andere aan munisipale amptenare wat toevallig De Ridder
insluit. Daar word aanbeveel dat die transaksies waarkragtens die
erwe vir R1,00 per vierkante meter verkoop is ondersoek moet word
en
dat daar ook gekyk moet word na die vraag of al die statutêre
vereistes nagekom is. In sy kommentaar (wat by die repliserende
verklaring aangeheg is) kritiseer mnr Van den Berg hierdie oudit
verslag in redelike sterk terme. In die algemeen voer hy aan dat
die
proses reëlmatig was en dat die Dorpsregister geopen behoort te
word. Hy laat hom egter nie uit oor die vraag of daar voldoen
is aan
die voorskrifte van artikel 3(e)(i) van Wet 70 van 1970 nie.
Sy kommentaar is nie onderteken nie en, uit die aard van
die
saak, ook nie beëdig nie. Dit is meer in die vorm van 'n opinie.
Ek meen nie dat dit veel bewyswaarde het vir doeleindes van
hierdie
saak nie.
[31] Namens die respondente het mnr Wagener betoog dat die statutêre
vereistes wat, aldus die eedsverklaring van De Ridder,
nagekom
is, te doen het met die dorpstigting en die voorskrifte van die
0rdonnansie op Dorpsbeplanning en Dorpe, 1986. Dit het niks
te doen
met die statutêre vereistes soos voorgeskryf deur artikel 3 van
Wet 70 van 1970 nie. Met hierdie submissie stem ek
saam.
[32] 0p die stukke voor my kon ek geen aanduiding vind dat die
Minister se skriftelike toestemming bekom is om die landbougrond te
verkoop soos bedoel in artikel 3(e)(i) van Wet 70 van 1970 nie. Die
respondente verklaar in hulle opponerende eedsverklaring uitdruklik,
soos ek reeds aangedui het, dat hierdie toestemming nie bekom is nie.
Die aanhangsels tot die repliserende verklaring bewys nie
die
teendeel nie, soos ek reeds beskryf het. As daar so toestemming was,
sou dit verwag kon word van die applikant om bewys daarvan
voor te
lê, desnoods met behulp van De Ridder of Van den Berg of selfs
deur 'n navraag te rig aan die Minister se departement.
[33] Ek het reeds aangedui dat dit nie in geskil is nie dat die grond
wat verkoop is "landbougrond" was soos bedoel in
Wet 70 van
1970. Volgens De Ridder se eedsverklaring is die
stigtingsvoorwaardes van Uitbreiding 50 in elk geval eers
goedgekeur in Mei 2007, lank nadat die koopkontrak aangegaan is.
Soos ek reeds aangetoon het, het die Minister ook eers in 2007
aangedui dat hy nie beswaar het teen die stigting van die dorpsgebied
nie.
[34] Na my mening is die bewyslas op die applikant, wat op die
kontrak steun, om te bewys dat dit 'n geldige kontrak is. Die feit
dat daar 'n kontrak is, beteken nie noodwendig dat dit 'n geldige
kontrak is nie. Sien bv Joubert
The Law of South Africa
("LAWSA") vol 5 deel 1 tweede uitgawe
paragraaf 159.
[35] Een van die vereistes vir 'n wettige kontrak is dat dit nie in
stryd moet wees met 'n statutêre voorskrif nie. Sien LAWSA
op cit
paragraaf 166.
[36] In
Tuckers Land & Development Corporation v Truter
1984 2 SA 150
(SWA) op 156C E word die volgende gesê:
"Having carefully considered all the submissions put by
Mr Heher, I have nevertheless come to the conclusion that,
taking into consideration all the
indiciae
contained in the
statute, it was the intention of the Legislature that contracts of
sale of portions of agricultural land in contravention
of
section 3(e) of the Act are void
ab initio
."
[37] Hierdie benadering word gevolg, en goedgekeur, in
Geue &
Another v Van der Lith & Another
[2003] ZASCA 118
;
2004 3 SA 333
(HHA) op
345D F.
[38] Waar ek nie kon bevind dat die applikant bewys het dat daar
voldoen is aan die voorskrifte van artikel 3(e) nie, moet ek dus
tot
die gevolgtrekking geraak dat die koopkontrak tussen die partye
nietig en onafdwingbaar is. Die resultaat hiervan is dat die
applikant nie die nodige
locus standi
het om die regshulp af
te dwing wat uiteengesit is in die kennisgewing van mosie nie. Sy
aansoek kan dus nie slaag nie.
Die verweer dat daar nie voldoen is aan artikel 79(18) van die
0rdonnansie op Plaaslike Bestuur, 17 van 1939 ("die
0rdonnansie")
nie
[39] Dit is gerieflik om die tersaaklike gedeeltes van artikel 79 aan
te haal:
"79. Die raad kan al of enige van die volgende dinge doen,
naamlik-
18(a) ondanks die bepalings van die Townships Act, 1907 (Wet 33 van
1907, Transvaal), maar behoudens die hieropvolgende paragrawe
en die
bepalings van enige ander wet-
(i) enige roerende of onroerende eiendom van die raad verhuur,
verkoop, verruil of op enige ander wyse vervreem of van die hand sit
…
(b) wanneer 'n raad met betrekking tot onroerende eiendom enige van
die bevoegdhede by paragraaf (a) verleen, uitgenome die verhuring
van
enige ander eiendom as grond ten opsigte waarvan die huurkontrak
onderworpe is aan artikel 1(2) van die Wet op Formaliteite …,
wil
uitoefen, laat die Raad 'n kennisgewing van die besluit te dien
effekte-
(i) op die openbare kennisgewingbord van die Raad aanbring; en
(ii) ooreenkomstig artikel 91 van die Grondwet van die Republiek van
Suid-Afrika, 1983, in 'n nuusblad publiseer, waarin enigiemand
wat
beswaar teen die uitoefening van enige sodanige bevoegdheid wil maak,
versoek word om sy beswaar binne 'n vermelde tydperk van
minstens
veertien dae vanaf die datum van die publikasie van die kennisgewing
in die nuusblad skriftelik by die stadsklerk in te
dien: Met dien
verstande dat waar 'n Raad onroerende eiendom aan die Staat of 'n
statutêre liggaam wil vervreem of van die hand
sit, die
Administrateur die Raad van al of enigeen van die bepalings van
hierdie paragraaf kan vrystel …"
Ter illustrasie word artikel 91 van die 1983 Grondwet, wat herroep
is, aangehaal. Ek het net die Engelse teks tot my beskikking:
"91. Whenever anything is published in a newspaper at the
instance of the State or by or under the directions of any
institution
or body contemplated in section 84(1)(f) of the previous
Constitution, the publication shall take place simultaneously in both
the
official languages and, in the case of each language, in a
newspaper circulating in the area of jurisdiction of the authority
concerned
which appears mainly in that language, and the publication
in each language shall as far as practicable occupy the same amount
of
space: Provided that where in the area in question any newspaper
appears substantially in both the official languages, publication
in
both languages may take place in that newspaper."
[40] Mnr Wagener het my meegedeel dat hierdie (herroepe) voorskrif
nou beslag gekry het in die Local Government: Municipal Systems
Act
32 van 2000. Dit is die wet wat daarop gemik is om die funksionering
van plaaslike owerhede te orden. Dit is gerieflik om die
tersaaklike
gedeeltes van artikel 21 van die genoemde wet aan te haal:
"21. Communications to local community –
(1) When anything must be notified by a municipality through the
media to the local community in terms of this Act or any other
applicable legislation, it must be done –
(a) in the local newspaper or newspapers in its area;
(b) in a newspaper or newspapers circulating in its area and
determined by the council as a newspaper of record; or
(c) by means of radio broadcasts covering the area of the
municipality.
(2) Any such notification must be in the official languages
determined by the council, having regard to language preferences and
usage within its area.
(3) A copy of every notice that must be published in the provincial
gazette
or the media
in terms of this Act
or any other
applicable legislation
, must be displayed at the municipal
offices.
(4) When the municipality invites the local community to submit
written comments or representations on any matter before the council,
it must be stated in the invitation that any person who cannot write
may come during office hours to a place where a staff member
of the
municipality named in the invitation, will assist that person to
transcribe the person's comments or representations.
(5) …"
(Ek onderstreep.)
[41] Blykens die voorskrifte van die ordonnansie, saamgelees met die
voorskrifte van Wet 32 van 2000, moes die eerste respondent
dus die
volgende gedoen het voordat die grond aan die applikant (en al die
ander kopers) verkoop is:
(i) die voorgenome vervreemding moes gepubliseer gewees het in 'n
koerant of koerante wat in die omgewing versprei word (of bekend
gemaak gewees het deur middel van radio uitsendings);
(ii) dit moes ook gepubliseer gewees het in die plaaslike koerant van
die gebied;
(iii) 'n afskrif van die kennisgewing wat gepubliseer is moes op die
kennisgewingbord by die eerste respondent se kantore aangebring
gewees het;
(iv) die kennisgewing moes belangstellendes wat beswaar wou maak
versoek om binne 'n bepaalde tydperk skriftelike besware by die
stadsklerk in te dien.
[42] Volgens die respondente is hierdie voorskrifte nie nagekom nie.
Hulle stel dit soos volg in hulle opponerende eedsverklaring:
"There has been a failure to comply with the provisions of
section 79(18)(b) of the Local Government 0rdinance, 17 of 1939,
in
that no notice of the resolution to sell the portion of land
concerned was given in terms of the provisions of the said section.

In this regard reference will also be made to the provisions of
section 21
of the
Local Government: Municipal Systems Act, 2000
."
[43] In sy repliserende verklaring, het die applikant sy bes gedoen
om hierdie verweer die hoof te bied. Hy verwys na die memorandum
van
mnr Van den Berg,
supra
, waarin die volgende gesê word:
"Although the selling of the industrial stands was not
advertised by means of an official notice in the Mogol Post, a
prominent
article on this issue has been published in the Mogol Post.
A staff member of Mogol Post has confirmed that such an article was
in fact published in the Mogol Post."
Ek lei af dat die
Mogol Post
die plaaslike koerantjie is wat
in die dorp verskyn. In die repliserende verklaring is aangedui
dat die applikant nog nie die
publikasie kon opspoor nie maar dit by
die hof beskikbaar sou stel indien dit gevind kon word. Dit het nie
gebeur nie. In elk
geval is dit duidelik dat die publikasie,
soos beskryf deur mnr Van den Berg, nie voldoen aan die vereistes van
die 0rdonnansie en
Wet 32 van 2000 nie.
[44] Die applikant het ook uittreksels by sy repliserende verklaring
aangeheg, van 'n brosjure "Lephalale in Perspective"
wat
die eerste respondent gepubliseer het om die dorp se bedrywighede
bekend te stel en wat in 2007 die lig gesien het. Daarin word
verwys
na die erwe wat in die nywerheidsgebied te koop aangebied is teen
R1,00 per vierkante meter. Ander besonderhede, wat ook
in die
koopakte verskyn, word gemeld in hierdie brosjure. Daar is geen
uitnodiging vir beswaarmakers om skriftelik by die stadsklerk
aan te
doen nie. Daar was blykbaar 'n vroeëre brosjure ook, maar
besonderhede daarvan is nie voorgelê nie. Daar is geen aanduidings
dat die voorgeskrewe kennisgewings, soos bedoel in die statutêre
bepalings,
supra
, op die kennisgewingbord by die eerste
respondent se kantore aangebring is nie. Daar is geen aanduiding van
'n publikasie (of radio
uitsendings) in koerante wat in die omgewing
sirkuleer, benewens die plaaslike koerantjie nie.
[45] Die applikant kon kennelik nie bewys dat daar voldoen is aan die
statutêre voorskrifte nie. Die respondente sê uitdruklik
in hulle
eedsverklaring dat daar nie voldoen is aan die voorskrifte nie.
[46] In
Le Roux v Lydenburg Town Council
1956 2 SA 453
(T) het
die applikant ook 'n erf by die plaaslike owerheid gekoop nadat die
oprigting van 'n dorpsgebied goedgekeur is, onderworpe
aan sekere
voorwaardes. Die applikant het gevra dat die plaaslike owerheid
verplig word om oordrag van die grond te gee. Daar is
bevind dat
daar nie voldoen is aan die voorskrifte van artikel 79(18) van die
0rdonnansie nie. Die geleerde regter het onder die
omstandighede
bevind dat die koopkontrak nietig was en die aansoek is van die hand
gewys. Sien die uitspraak op 456F H.
[47] Teen hierdie agtergrond kom ek tot die gevolgtrekking dat
hierdie verweer ook gehandhaaf behoort te word en dat die
koopkontrak,
ook vir hierdie rede, nietig en onafdwingbaar is. Die
applikant kan dus nie die regshulp wat hy aanvra afdwing nie, en die
aansoek
kan nie slaag nie.
Gevolgtrekking
[48] Vir die redes wat ek genoem het, en op grond van een of albei
van die bogenoemde twee verwere wat ek oorweeg het en besluit
het om
te handhaaf, kan die aansoek, myns insiens, nie slaag nie.
[49] Ek vind dit derhalwe nie nodig om die res van die verwere wat
geopper is, en die versoek tot 'n uitstel verder te oorweeg nie.
Die koste
[50] Die aansoek is in Junie 2008 geloods. 0p 10 Julie 2008 het
die respondente 'n kennisgewing van opponering geliasseer.
Dit was
nadat die applikant die saak vir verhoor op die onbestrede rol van
8 Augustus 2008 geplaas het. Vanweë die kennisgewing
van
opponering, is die saak op 14 Julie 2008 deur die applikant
verwyder van die onbestrede rol.
[51] Geen opponerende verklaring is daarna geliasseer deur die
respondente nie. 0p 16 0ktober 2008 het die applikant die saak
skriftelik ter rolle geplaas vir verhoor op die bestrede rol van
16 Februarie 2009.
[52] Meer as drie maande later, en eers op 28 Januarie 2009 (die
datum op die stempel is moeilik leesbaar, en kan ook 26 Januarie
wees) is die opponerende verklaring geliasseer. Dit was ongeveer elf
dae voor die verhoordatum.
[53] Dit is gemene saak dat die respondente op geen stadium met die
applikant in verbinding getree het om die laat liassering van
die
opponerende verklaring te bespreek of die redes daarvoor te openbaar
nie. Die Provinsiale Regering se advies, waarna ek verwys
het, is
reeds in 0ktober 2008 ontvang, en die interne oudit, waarna ek ook
verwys het, reeds in Augustus 2007. Die 0uditeur-Generaal
se verslag
sou voor die Provinsiale Regering se advies ontvang gewees het.
[54] Al wat die respondente gedoen het, by wyse van formaliteite, was
om nadat hulle verskyning aangeteken het om te opponeer, in
terme van
reël 35 vir die applikant te vra om die bewyse voor te lê van
die stappe wat De Ridder, aldus sy eedsverklaring,
gedoen het om
te voldoen aan die statutêre vereistes ten opsigte van die
dorpstigting. Die applikant het geantwoord dat hierdie
dokumentasie
in die besit van die respondente behoort te wees.
[55] Die eerste aanduiding wat die applikant gekry het dat die
respondente nie voldoen het aan die voorskrifte van Wet 70 van 1970
en 0rdonnansie 17 van 1939 nie was toe die opponerende verklaring
geliasseer is enkele dae voor die verhoor. Die applikant het geen
beheer gehad oor die eerste respondent se verpligting om hierdie
voorskrifte na te kom nie. Dit moes gedoen gewees het lank voordat
die eerste respondent die grond aan die applikant verkoop het. Ten
spyte van die eerste respondent se versuim om die statutêre
voorskrifte na te kom, het hy dit goedgedink om die grond aan die
applikant (en 'n aantal ander kopers) te verkoop, hulle deposito's
te
aanvaar en hulle aan te moedig om die grond te ontwikkel. Nou kom
die eerste respondent, op die nippertjie, en beroep hom op
sy eie
versuim om die statutêre voorskrifte na te kom en voer aan dat die
kontrakte nietig is.
[56] Myns insiens sou dit onbillik wees om, teen hierdie agtergrond,
te gelas dat die applikant die respondente se koste moet betaal,
minstens tot 26 Januarie 2009 (ek neem die vroeër datum
tot voordeel van die respondente) toe die opponerende verklaring
geliasseer is. Ek meen dat die eerste respondent behoort in te staan
vir die applikant se koste tot op hierdie datum en dat die
res van
die koste deur die partye self gedra behoort te word.
Die bevel
[57] Ek maak die volgende bevel:
1. Die aansoek word van die hand gewys.
2. Die eerste respondent word gelas om die applikant se koste tot en
met 26 Januarie 2009 te betaal.
3. Wat die res van die koste betref, word elke party gelas om sy eie
koste te betaal.
W R C PRINSLOO
REGTER
VAN DIE HOË HOF
28632-2008
AANGEHOOR OP: 18 FEBRUARIE 2009
VIR DIE APPLIKANT: H VERMAAK
IN OPDRAG VAN: VAN ZYL, LE ROUX & HURTER, PRETORIA
VIR DIE RESPONDENTE: S D WAGENER SC
IN OPDRAG VAN: GRIESHABER PROKUREURS