About SAFLII
Databases
Search
Terms of Use
RSS Feeds
South Africa: Free State High Court, Bloemfontein
SAFLII
>>
Databases
>>
South Africa: Free State High Court, Bloemfontein
>>
2010
>>
[2010] ZAFSHC 111
|
|
Jonker and Anders v Van der Watt and Anders (1758/2010) [2010] ZAFSHC 111 (12 August 2010)
VRYSTAATSE
HOË HOF, BLOEMFONTEIN
REPUBLIEK
VAN SUID-AFRIKA
Saak Nr.: 1758/2010
In
die saak tussen:
CHRISTIAAN JACOBUS
JONKER
.....................................
1
ste
Applikant
AGRIWEN (EDMS)
BEPERK
................................................
2
de
Applikant
AGRIGEN PETROLEUM
(EDMS) BPK
................................
3
de
Applikant
AGRIGEN DIESEL
BULTFONTEIN (EDMS) BPK
...............
4
de
Applikant
en
GERT JACOBUS VAN
DER WATT
................................
1
ste
Respondent
MARTHA JACOBA VAN
DER WATT
..............................
2
de
Respondent
BIG RED INVESTMENTS
(EDMS) BPK
..........................
3
de
Respondent
TURQUOISE MOON
(EDMS) BEPERK
...........................
4
de
Respondent
CORAM:
KRUGER, R
______________________________________________________
AANGEHOOR
OP:
29 JUNIE 2010
______________________________________________________
GELEWER
OP:
12 AUGUSTUS 2010
______________________________________________________
[1] Die applikante wil ‘n
handelsbeperking teen die eerste en tweede respondente afdwing.
I
PARTYE
[2] Die eerste applikant
is ‘n sakeman en die besturende direkteur van die tweede, derde
en vierde applikante, wat aldrie
private maatskappye is.
[3] Die eerste respondent
is ‘n sakeman en die tweede respondent is sy eggenote.
[4] Die derde respondent
is Big Red Investments (Edms) Bpk waarvan die Kobus van der Watt
Familietrust die enigste aandeelhouer
is, en eerste respondent is ‘n
direkteur van derde respondent. Eerste respondent sê die derde
respondent doen tans
geen besigheid nie, maar applikant sê dat
die voertuie van Dynamic Fuels and Oil, die firma vir wie eerste
respondent werk,
geregistreer is in die naam van derde respondent.
[5] Die vierde respondent
is Turquoise Moon Trading 477 (Edms) Bpk, waarvan tweede respondent
die enigste aandeelhouer en direkteur
is. Die vierde respondent het
‘n vulstasie in Parys bedryf, welke vulstasie eerste respondent
sê verkoop is, maar applikant
sê dat Dynamic Fuels and
Oil vulstasies in Parys, binne die beperkingsarea het.
II
LOCUS
STANDI
[6] Namens respondente
betoog Mnr. Puckrin dat die eerste applikant nie oor enige belang
beskik nie, en op grond daarvan moet die
aansoek afgewys word. Die
basis vir hierdie betoog is die volgende:
(i) Applikante steun
uitsluitlike op ‘n skriftelike handelsbeperkingsooreenkoms (die
ooreenkoms) vir die regshulp gevra in
die kennisgewing van mosie.
(ii) Dit is gemeensaak
dat die eerste applikant en die eerste en tweede respondente partye
tot die ooreenkoms was. Alhoewel in die
ooreenkoms na die tweede,
derde en vierde applikante sowel as na die derde en vierde
respondente verwys word, is geen van daardie
entiteite kontrakspartye
nie.
Die applikante maak geen
bewering in die Funderende Eedsverklaring (of enige verdere
verklaring) dat die ooreenkoms deur die eerste
applikant aangegaan
is namens die tweede, derde en vierde applikante nie, of dat tweede,
derde en vierde applikant enige voordeel
in die ooreenkoms aanvaar
het nie.
Daar bestaan geen
kontraktuele verhouding tussen die tweede, derde en vierde
applikante en die eerste en tweede respondente nie,
gevolglik beskik
die tweede, derde en vierde applikante oor geen
locus standi
vir die regshulp wat gevorder word nie.
Dis gemeensaak dat
eerste applikant nie ‘n aandeelhouer van die tweede, derde of
vierde applikante was of is nie.
Applikante vorder geen
regshulp op die basis van onregmatige mededinging nie, maar slegs op
grond van die ooreenkoms.
Die werfkrag van ‘n
besigheid is a bate van die besigheid en behoort aan die besigheid.
Ten einde
locus
standi
te hê, sal die eerste applikant moet toon dat die
werfkrag ‘n bate van eerste applikant is en aan eerste
applikant
behoort.
Daar is geen basis
waarop die eerste applikante kan beweer dat hy die eienaar van die
werfkrag van die tweede, derde of vierde
applikante is nie.
Omdat eerste applikant
nie die eienaar van die werfkrag is nie, beskik eerste applikant nie
oor enige duidelike reg waarop inbreuk
gemaak word nie, en beskik
eerste applikant oor geen
locus standi
nie.
Op grond van eerste
applikante se gebrek aan
locus standi
vra Mnr. Puckrin dat die
aansoek afgewys word.
[7] Ter onderskraging van
sy betoog verwys Mnr. Puckrin na
PROTEA HOLDINGS LTD AND
ANOTHER v HERZBERG AND ANOTHER
1982 (4) SA 773
(K), waar die
feite kompleks is:
(a) Die partye: Protea
Holdings (eerste applikant)
Protea Trading (tweede
applikant)
Herzberg (eerste
respondent)
Heynes-Mathew (tweede
respondent; nuwe werkgewer)
(b) 10/5/1968: Herzberg
in B verkoop 90% van Herz Corporation aan Protea Holdings.
(c) 10/5/1968:
Dienskontrak tussen Herz Corporation en Herzberg wat die
handelsbeperking bevat. Die besturende direkteur van Protea
Holdings
teken ook die dienskontrak, maar dui nie enige hoedanigheid aan nie,
en daar is geen resolusie van Protea Holdings nie.
1/1/1980: Protea Trading
(tweede applikant) koop Herz Corporation.
September 1980: Herzberg
verlaat Herz Corporation en sluit in Oktober 1981 aan by tweede
respondent, in mededinging met applikante.
Die
locus standi
van beide applikante word in geskil geplaas.
Eerste applikant, Protea
Holdings, voer aan:
Herzberg se
dienskontrak is deur Protea Holdings se besturende direkteur
geteken, dus was hy ‘n party.
Die handelsbeperking
was tot die voordeel van Protea Holdings, welke voordeel Protea
Holdings aanvaar het.
(h) Tweede Applikant,
Protea Trading, voer aan:
(1) By die verkoop van
Herz Corporation aan hom was daar ‘n stilswyende oordrag van
die regte onder die handelsbeperking.
(2) Deur die verkoop het
die klandisiewaarde en alles wat daarmee saamgaan, insluitende die
handelsbeperking, op hom oorgegaan.
Die hof beslis, op die
feite, dat daar geen basis was om te aanvaar dat Protea Holdings ’n
party tot die diensooreenkoms (wat
die handelsbeperking bevat het)
was nie. Betreffende die beweerde
stipulatio alteri
vind die
hof dat nòg die bewoording van die kontrak, nòg die
omringende omstandighede ‘n
stipulatio alteri
bewys het.
Die buitewêreld was onbewus van die oordrag van
klandisiewaarde, en dus kan die tweede applikant nie aanvoer dat
die
handelsbeperking as deel van klandisiewaarde aangegaan het nie.
(i) Die hof wys gevolglik
die aansoek van die hand omdat geeneen van die applikante
locus
standi
het nie.
[8] In
BOTHA AND
ANOTHER v CARAPAX SHADEPORTS (PTY) LTD
[1991] ZASCA 134
;
1992 (1) SA 202
(A)
het die appèlhof verwys na die “peculiar facts”
van die
PROTEA HOLDINGS
(
supra
) saak. In
BOTHA
(
supra
) vind die appèlhof dat ‘n handelsbeperking
bestaan vir die voordeel van die besigheid, en deel vorm van die
klandisiewaarde
(te 212 G – H). Die appèlhof sê
ook (213 I – J):
“
In practice
a purely personal restraint will no doubt be the exception, not the
rule. Ordinarily a restraint of trade agreement
is entered into for
the benefit of the business. In such a case the benefit of it is
incidental to the business, and part of its
goodwill. As such the
benefit will ordinarily pass to the purchaser of the goodwill, that
is to say, if no contrary intention of
the parties appears, and all
other things being equal.
Ultimately,
what one is dealing with here, is an inference of fact as to the
intention of the parties.
”
(my
onderstreping)
[9] Mnr. Puckrin verwys
ook na
MANOUSAKIS & ANOTHER v RENPAL ENTERTAINMENT CC
1997 (4) SA 552
(K), waarvan die feite die volgende was:
(a) Die partye was:
Renpal CC (applikant)
Vasili (eerste
respondent)
Manousakis (tweede
respondent)
Bova
Property CC (derd
e respondent).
(b) Vasili en ene
Lambrechs was die lede van ‘n beslote korporasie wat hulle aan
respondent verkoop het. Die verkoopsooreenkoms
het ‘n
handelsbeperking op die BK wat verkoop is en sy lede geplaas.
Monousakis (tweede respondent) was nie ‘n lid
van die BK nie.
(c) Renpal het die drie
respondente op die handelsbeperking aangespreek, en is gelyk gegee
deur die hof van eerste instansie, nadat
Vasili tot ‘n bevel
toegestem het.
(d) Op appèl wys
die volbank daarop dat Manousakis, tweede respondent, nie ‘n
party tot die ooreenkoms was waarin die
handelsbeperking vervat is
nie. Namens Renpal word betoog dat tweede respondent in der waarheid
die eienaar van die BK was, en
al die onderhandelinge vir die verkoop
van die besigheid gedoen het.
(e) Die volbank vind dat
die tweede respondent geen klandisiewaarde verkoop het wat hy
moontlik gehad het nie (559 I – J).
(f) Die volbank sê
ook (559F):
“
In my
judgment second respondent has committed no wrongful act. The
boni
mores
and the general sense of justice of the community do not require a
restriction of the kind sought by applicant to be placed on
a person
in the position of second respondent. It would be tantamount to
placing an unwarranted restriction on the right of second
respondent,
who received no compensation from applicant, to earn his living.
For these reasons a final interdict
was not justified.”
(g) Die verwysing na die
boni mores
van die gemeenskap is van belang. Dit is ook van
belang dat in die
RENPAL
geval die tweede respondent
die teiken is van die handelsbeperking, nie die persoon wat dit wil
afdwing nie.
[10] In
DIE DROS
(PTY) LTD AND ANOTHER v TELEFON BEVERAGES CC AND OTHERS
2003
(4) SA 207
(K) word gesê:
“
[23] Courts
do not have a general discretion to disregard a company's separate
legal personality whenever they consider it just
or convenient to do
so. The then Appellate Division (per Smalberger JA, who wrote the
majority judgment) in Cape Pacific Ltd v
Lubner Controlling
Investments (Pty) Ltd and Others
[1995] ZASCA 53
;
1995 (4) SA 790
at 803G - H and I -
J expressed the view that it is a salutary principle that courts
should not lightly disregard a company's separate
legal personality,
but should strive to give effect to it, as to do otherwise would
negate and undermine the policy and principles
that underpin the
concept of separate corporate personality and the legal consequences
that attach thereto, but held that where
fraud, dishonesty or other
improper conduct is present, other considerations come into play, in
which event, the need to preserve
the separate corporate personality
of a company has to be balanced against policy considerations
favouring the piercing of the
corporate veil.”
(a) Die hof vind dat
ex
facie
die handelsbeperking bind dit slegs die vierde respondent.
(b) Die hof sê:
“
[28] It is
trite law that the affidavits in motion proceedings serve to define
not only the issues between the parties, but also
to place the
essential evidence before the Court (see Swissborough Diamond Mines
(Pty) Ltd and Others v Government of the Republic
of South Africa and
Others
1999 (2) SA 279
(W) at 323G) for the benefit of not only the
Court but also the parties. The affidavits in motion proceedings must
contain factual
averments that are sufficient to support the cause of
action on which the relief that is being sought is based. Facts may
be either
primary or secondary. Primary facts are those capable of
being used for the drawing of inferences as to the existence or
non-existence
of other facts. Such further facts, in relation to
primary facts, are called secondary facts. (See Willcox and Others v
Commissioner
for Inland Revenue
1960 (4) SA 599
(A) at 602A; Reynolds
NO v Mecklenberg (Pty) Ltd
1996 (1) SA 75
(W) at 78I.) Secondary
facts, in the absence of the primary facts on which they are based,
are nothing more than a deponent's own
conclusions (see Radebe and
Others v Eastern Transvaal Development Board
1988 (2) SA 785
(A) at
793C - E) and accordingly do not constitute evidential material
capable of supporting a cause of action.”
[11] In die onderhawige
saak bevat die respondente se eedsverklarings geen ontkenning van
applikante se
locus standi
nie. Deel van die funksie van die
eedsverklarings in mosie-verrigtinge is om die feite te gee waarop
die partye in betoog steun.
(
SWISSBOROUGH DIAMOND MINES (PTY)
LTD AND OTHERS v GOVERNMENT OF THE REPUBLIC OF SOUTH AFRICA AND
OTHERS
1999 (2) SA 279
(T) te 323G). Die feite rondom
Mnr.
Puckrin
se betoog is nie in die eedsverklarings nie. Dit is
opsigself voldoende rede om die
locus standi
punt teen
respondent te beslis.
In beide die
MANOUSAKIS
-
en
DROS
-sake is gepoog om ‘n respondent gebonde
te hou aan ‘n handelsbeperking waarvan hy nie deel was nie. In
die
PROTEA HOLDINGS
-saak was daar partye wat nie direk
met mekaar betrokke was nie. In die onderhawige saak het eerste
applikant en eerste respondent
presies geweet wie wat doen. Eerste
applikant se familietrust – wat hy beheer op onbetwiste feite –
was die aandeelhouer.
Die
boni mores
waarna die hof in die
MANOUSAKIS
-saak verwys vereis dat
bevind word dat eerste applikant die regte van tweede, derde
applikant kan uitoefen vir doeleindes van die
handelsbeperking, want
dit is wat die posisie was toe die kontrak waarin die
handelsbeperking vervat is, aangegaan is.
Netsomin as wat die
eerste applikant nie sou kon beweer dat derde en vierde respondente
se regte nie deur eerste en tweede respondente
gehou word onder die
handelsbeperkingsklousule nie, kan respondente nie aanvoer dat eerste
applikant nie die regte van derde en
vierde applikante kan uitoefen
nie. Eerste respondent het presies geweet waarvoor hy hom inlaat. Die
regte van die derde en vierde
respondente is in sy hande beskerm, net
soos wat die regte van die derde en vierde applikante in eerste
applikant se hande beskerm
is. Die eerste applikant het
locus
standi
.
III
DIE
HANDELSBEPERKING
[12] Eerste applikant en
eerste respondent het petroleumprodukte in verskeie landdrosdistrikte
in die Vrystaat versprei. Sedert
1998 was eerste respondent die
bemarkingsbestuurder van tweede applikant, Agriwen (Edms) Bpk.
[13] Die eerste
applikant, eerste en tweede respondente het ooreengekom om hul
belange in die verskillende maatskappye te skei ingevolge
‘n
skriftelike kontrak gedateer 25 April 2007. Die handelsbeperking is
vervat in klousule 6 van die ooreenkoms:
“
6.
Dat die partye by hierdie ooreenkoms
verbied word om vir ‘n tydperk van 10 jaar vanaf datum van
ondertekening hiervan, hetsy
in enige van die volgende hoedanighede,
maar nie beperk daartoe nie, naamlik in hul persoonlike hoedanigheid,
in vennootskap, as
lid van ‘n beslote korporasie, as
aandeelhouer in ‘n maatskappy, as bestuurder of konsultant of
as trustee of begunstigde
van ‘n trust of op enige ander wyse:
(a) betrokke wees by die bedryf of
belang hê in of gemoeid wees met enige besigheid waarin handel
gedryf word met / of opberging,
hantering of verkoop, bemarking of
verspreiding van enige brandstof, olie en / of verwante produkte nie
in die gebiede as volg:
VAN DER WATT: Bedieningsgebied waarin
AGRIWEN (PTY) LTD, AGRIGEN PETROLEUM (PTY) LTD en AGRIGEN DIESEL
BULTFONTEIN (PTY) LTD by
onder -tekening hiervan besigheid bedryf.
JONKER: ‘n gebied met ‘n
radius van tagtig (80) kilometer rondom Randfontein, Gauteng.
(b) Finansiële steun verleen of
optree as konsultant of raadgewer, of as agent, hetsy direk of
indirek vir enige persoon of
instansie wat besigheid bedryf van die
aard vermeld in subklousule (a) hierbo op enige plek hierbo
uiteengesit, onderskeidelik.
Dit word hiermee spesifiek op rekord
geplaas en erken die PARTYE dat, met die aard en omvang van die
maatskappye in ag genome, die
beperkings op handelsvryheid hierin aan
die PARTYE opgelê, redelik en billik is met betrekking tot die
aard en omvang en
tydperk daarvan en dat dit niks verder gaan as die
redelike noodsaaklikheid om die besigheidsbedrywighede van die
verskillende
maatskappye te beskerm nie. Die PARTYE aanvaar hiermee
die onus om die onredelikheid van hierdie beperking op handelsvryheid
te
bewys, sou die redelikheid van die beperking ‘n geskil raak
tussen die PARTYE.
Die PARTYE kom verder ooreen dat elke
deel van elke onderneming hierbo vermeld afsondelik van mekaar gemaak
word en afsonderlik
van mekaar afgedwing kan word en dat elke
sodanige onderneming opsigself skeibaar is wat betref die
besigheidsaktiwiteite hierbo
na verwys.”
(bl. 106 klousule 6)
[14] Klousule 4 van die
ooreenkoms het bepaal dat eerste applikant R2 miljoen aan die eerste
en tweede respondente betaal, “synde
ooreengekome vergoeding
tussen die partye om ‘n billike skeiding daar te stel”.
Die R2 miljoen is op 1 Mei 2007 aan
die eerste en tweede respondente
betaal.
[15] Die eerste
respondent ontken nie dat hy die handelsbeperking oortree nie, en
voer aan dat applikante geen beskermingwaardige
belang het nie, dat
die 10jaar periode buite verhouding is tot enige beskermingswaardige
belang en dat die handelsbeperking ongrondwetlik
is. Eerste
respondent sê dat eerste applikant ‘n monopolie bedryf in
die beskermde gebied. Hierop sê eerste applikant
dat daar 13
ander verspreiders in die areas is, wie se name eerste applikant
noem. Eerste respondent erken dat Dynamic Fuels, vir
wie hy werk,
sedert Januarie 2010 diesel in die Vrystaat voorsien, en Sasoldiesel
sedert April 2010. Eerste respondent sê
hy is geregtig om dit
te doen.
[16] Dit is nie in geskil
dat eerste respondent as bemarkingsbestuurder applikante se totale
besigheid begin en uitgebou het nie.
Hy was direk betrokke by elke
klient en het ook geweet watter afslag aan elke klient gegee is.
[17] Sedert 1998 het
tweede applikant, met eerste respondent as bemakingsbestuurder, Engen
produkte versprei. Eerste respondent
het tweede applikant se
klientebasis opgebou en uitgebrei.
[18] In Augustus 2000 het
die derde applikant maatskappy verspreidingregte vanaf drie depots by
L.J. Denner aangekoop. Eerste applikant
het 70% van die aandele in
derde respondent gehou en eerste respondent 30%.
[19] In Oktober 2001 het
vierde respondent ‘n bedieningsarea vanaf Engen bekom. Ook in
hierdie geval was eerste respondent
bemarkingsbestuurder en het al
die kliente in die bedieningsarea ontmoet en die klientebasis en
besigheid persoonlik opgebou. Hy
was bewus van al die kliente se
persoonlike voorkeure en betaalvermoë.
[20] In 2005 is die reg
om Sasol produkte te versprei vanaf Randfontein deur vierde applikant
bekom. Eerste respondent het na Randfontein
gegaan om daardie depot
te bestuur. Volgens eerste respondent het daardie depot vir ‘n
periode van agt maande ‘n wins
van R2 750 055,19 getoon. Eerste
applikant se ouditeur sê daardie syfer is eintlik R2 200
441,54.
[21] Die ooreenkoms
tussen eerste applikant, eerste en tweede respondente van 2007 het
eerste respondent met hierdie winsgewende
Randfontein besigheid
gelaat, plus ‘n bedrag van R2 miljoen wat aan eerste respondent
betaal is vir hierdie transaksie.
[22] Eerste respondent
was die teiken van twee gewapende roof-voorvalle binne drie weke van
mekaar in 2008. Dis op daardie stadium
dat ene Jors Dannhauser op die
toneel kom en eerste respondent vra om vir hom te werk en R2.5
miljoen in eerste respondent se bankrekening
inbetaal.
[23] Applikant se saak is
dat die enigste rede waarom eerste respondent weer in die applikante
se bedieningsarea wil opereer, is
omdat eerste respondent gebruik wil
maak van die klienteverhoudings wat hy opgebou het toe hy en
applikante saamgewerk het, welke
klienteverhoudings steeds
voortbestaan. Die gesprek wat die eerste respondent in die Koppies
klub gevoer het op 4 Maart 2010, welke
gesprek respondent erken, toon
dat eerste respondent steeds bekend is in die area. Dis nie
verrassend nie, want sy skoonouers woon
in die Koppies area.
[24] Die eerste
respondent ontken nie dat hy depots in Koppies en Bothaville wil
oprig nie.
[25] ‘n Belangrike
gebeurtenis is die geval Taljaard. Op 17 Maart 2010 het een van
applikante se kliente, Taljaard, vir applikant
gebel en gesê
dat hy nie meer by applikante gaan aankoop nie, want applikant het
hom al jare met die “zoneprys”
verneuk. Eerste respondent
sê, soos verwag kan word, dat hy geen kennis dra van eerste
applikant se gesprek met Taljaard
nie. Sy antwoord is insiggewend:
“
Ek dra geen
kennis van die gesprek tussen Mnr Taljaard en Mnr Voigt nie. Ek het
Mnr Taljaard geensins meegedeel dat die Applikante
meer vra as die
sone-prys nie. Wat gebeur het was eenvoudig dat ek vir Mnr Taljaard
gesê het dat Dynamic Fuels hom ook, soos
die Applikante, ‘n
6 sent korting sal gee. Mnr Taljaard het toe vir my gevra waarom die
prys van die Applikante dan steeds
2 sent duurder is as die prys wat
ek vir hom aangebied het. Mnr Taljaard het toe self agtergekom dat
die Applikante 2 sent meer
as die sone-prys gehef het. Die Applikante
kon nog deurentyd, terwyl hulle oor ‘n monopolie beskik het, ‘n
aansienlike
hoër prys vir die boere vra, sonder dat daar enige
haan daaroor gekraai het. Hierdie is maar net nog een van die aspekte
wat
deur die Mededingingskommissie ondersoek behoort te word.”
(Antwoordende
eedsverklaring bl. 227 par. 88)
Hoe Taljaard “self
agtergekom het” dat die applikant se prys hoër is,
verduidelik eerste respondent nie. Die afleiding
is onafwendbaar dat
eerste respondent vir Taljaard van die zoneprys moes gesê het.
Applikant se stelling dat die zoneprys
unieke kennis is wat slegs tot
applikante beperk is, word nie deur eerste respondent aangeveg nie.
Die geval Taljaard toon
dat eerste respondent inderdaad applikant se kliente afrokkel.
[26] Mnr. Claasen, vir
applikante, voer ‘n aantal gronde aan waarom eerste respondent
nie bloot ‘n werknemer van Dannhauser
is nie, maar besig is om
applikante se kliente af te rokkel:
“
(a) Die naam
‘
Dynamic
Fuels’
was altyd deur Respondente-maatskappy gebruik;
(b) Dit was slegs die deponent wat
Eerste Applikant genader het om die perseel en toerusting te
Randfontein te koop toe Sasol dit
in die mark geplaas het;
(c) Wat is die waarskynlikheid dat
Dannhauser, wat geen kennis of verbintenis met die verspreiding van
petroleum produkte gehad
het nie, so ‘n bedryf sou oopmaak? Die
blote feit dat die maatskappy wat die Randfontein depot en vulstasie
teruggekoop het,
onmiddelik normaalweg voort kon gaan, kon net
geskied het met die deponent se toedoen.
(d) Die hele ratio vir die ooreenkoms
waarin die beperkingsklousule vervat is, was juis die deponent se
begeerte om alleen eienaar
van die besigheid te wees. Waarom sal hy
nou nie eers as ‘n aandeelhouer nie, maar slegs as ‘n
werknemer, betrokke
wil wees?
(e) Die Agbare Hof word eerbiediglik
verwys na die beëdigde verklaring van mev. Mathee wat hierdie
beweerde “werknemer”
weerspreek.
(f) Die Agbare Hof is reeds verwys na
die onwaarheid dat Derde Respondent geen besigheid doen nie. Al die
afleweringsvoertuie is
nog steeds in Derde Respondent se naam
geregistreer, word dit aangekoop deur Derde Respondent en is die
deponent die enigste direkteur
van Derde Respondent. Hoekom sal ‘n
blote werknemer nou al hierdie afleweringsvoertuie van Dynamic Fuels
gratis aan die nuwe
maatskappy gee?
(g) Die totale vaagheid van die
deponent oor hierdie terugkoop en die betrokke maatskappy wat
Randfontein depot teruggekoop het.
(h) Die afwesigheid van ‘n
ondersteunende beëdigde verklaring van mnr Jors Dannhauser.
Sekerlik ook daarmee saam die
afwesigheid van ‘n beëdigde
verklaring van mnr Hennie Colyn.
(i) Die onwaarskynlikheid dat ‘n
wildvreemde persoon presies dieselfde ouditeursfirma as die deponent,
Vosloo en Vennote,
te Koppies sal gebruik.
(j) Dat die vergoeding tussen
Dannhauser en die deponent presies volgens die bankstate is.
(k) Dat die deponent se naam by
vulstasies se pompe aangetoon word sonder dat Dannhauser se naam
daarop verskyn.
(l) Dat op die tenkwaens, die
klaarblyklike eiendom van Derde Respondent, beide die deponent en
Dannhauser se naam voorkom.
(m) Die Agbare Hof is reeds daarop
attend gemaak dat ‘n wildvreemde man R2 500 000,00 in die
deponent se bankrekening inbetaal.
Waarom betaal Dannhauser dit nie
direk aan die verkoper of in trust as dit is vir die aankoop van die
Randfontein depot nie?
(n) Volgens Respondent se
skorsingsdokument is dit Turquoise Moon wat handel dryf as Dynamic
Fuels.”
(Applikant se
betoogshoofde para 3.6(a) – (n)).
[27] Die bewyslas is op
die respondent om aan te toon dat die handelsbeperking onredelik en
onafdwingbaar is.
REDDY v SIEMENS
TELECOMMUNICATIONS (PTY) LTD
2007 (2) SA 486
(HHA) par. [14].
[28] In sy insiggewende
artikel “
Restraints of Trade”
in
De Rebus
Julie 2009 sê Mervyn Dendy dat die Hoogste Hof van Appèl
die kwesie van onus as afgehandel beskou het in
DIGICORE FLEET
MANAGEMENT v STEYN
[2009] 1 All SA 442 (HHA) par. 7.
“
It
is now trite that provisions in restraint of trade are enforceable
unless shown by the person wishing to escape an undertaking
to be
unreasonable and hence contrary to public policy. It is not necessary
to rehearse the principles that have been set out by
this and other
courts governing agreements in restraint of trade. Suffice it to say
that Steyn, in order to escape her contractual
undertaking, must show
that Digicore has no proprietary interest that is threatened by her
working for a competitor of Digicore.”
[29] Dendy verwys na die
siening van Davis R in twee sake in die Kaap, en Dendy toon
oortuigend aan dat handelsbeperkings nie as
ongrondwetlik aangeval
sal word nie.
[30] Wanneer ‘n
handelsbeperking ondersoek word, vra die hof ‘n aantal vrae.
“
(a) Is daar
'n belang van die een party wat na afloop van die ooreenkoms
beskerming verdien?
(b) Word so 'n belang deur die ander
party in gedrang gebring?
(c) Indien wel, weeg sodanige belang
kwalitatief en kwantitatief op teen die belang van die ander party
dat hy ekonomies nie onaktief
en onproduktief moet wees nie?
(d) Is daar 'n ander faset van
openbare belang wat met die verhouding tussen die partye niks te make
het nie maar wat verg dat die
beperking gehandhaaf moet word, al dan
nie?”
BASSON v CHILWAN
AND OTHERS
[1993] ZASCA 61
;
1993 (3) SA 742
(A) te 767G – I.
In
KWIK KOPY (SA)
(PTY) LTD v VAN HAARLEM AND ANOTHER
1999 (1) SA 472
(W) te
484 D - E is ‘n vyfde vraag bygevoeg:
“
Gaan die
inkorting verder as wat nodig is om die belang te
beskerm?”
Hierdie
vraag vorm eintlik deel van die ondersoek onder vraag (c)
ARANDA
TEXTILE MILLS (PTY) LTD v HURN AND ANOTHER
2000 (4) ALL SA
183
(E).
[31]
Daar moet ‘n beskermingswaardige belang wees, soos vertroulike
inligting, klandisieverslae of handels-kontrakte.
SIBEX
ENGINEERING SERVICES (PTY) LTD v VAN WYK AND ANOTHER
1991 (2)
SA 482
(T) te 486 I – 488 D;
BASSON v CHILWAN AND OTHERS
(
supra
) te 769 C – I;
ARANDA TEXTILE MILLS (PTY)
LTD v HURN AND ANOTHER
(
supra
) te 192 f.
[32]
Die tydstip waarop die afdwingbaarheid van die handelsbeperking
ondersoek moet word is wanneer die hof genader word om dit
af te
dwing.
RAWLINS AND ANOTHER v CARAVANTRUCK (PTY) LTD
[1992] ZASCA 204
;
1993 (1) SA 537
(A) te 540 J – 541 I.
[33] Betreffende
handels-konneksies of geheime is daar drie vereistes voordat die
inligting as vertroulik beskou kan word:
(1) Die inligting moet
toegepas kan word in die handel of nywerheid wat beteken dat dit
nuttig moet wees, nie openbare kennis en
eiendom nie.
(2) Die inligting moet
net aan ‘n beperkte aantal mense of ‘n geslote sirkel
bekend wees.
(3) Die inligting moet
ekonomiese waarde hê vir die persoon wat dit wil beskerm.
TOWNSEND
PRODUCTIONS (PTY) LTD v LEECH AND OTHERS
2001 (4) SA 33
(C)
te 53J – 54 B;
WALTER McNAUGHTAN (PTY) LIMITED v SCHWARTZ
AND OTHERS
2004 (3) SA 381
(C) te 388 E - F.
IV
PRYS-SENSITIWETEIT
[34] Die eerste
respondent se houding oor prys hou geen water nie. Eerste respondent
sê die bedryf is glad nie prys-sensitief
nie, dit gaan slegs om
dienslewering. Hierdie argument gaan in twee opsigte teen eerste
respondent se saak:
(i) Uit die gesprek met
Taljaard, wat volgens eerste respondent self agtergekom het hy betaal
te veel aan applikante, en wat toe
sy besigheid na eerste respondent
oorgeskakel het, blyk dat hy baie prys-sensitief is. Enkele sente per
liter maak saak.
(ii) Dis gemeensaak dat
eerste respondent ‘n uitstekende bemarker is en goeie diens
lewer. Ook daarom is sy teenwoordigheid
in applikante se handelsarea
‘n bedreiging vir applikante.
In sy verdere aanvullende
verklaring, wat na die uitstel op 24 Junie 2010 geliasseer is, sê
eerste respondent dat prys nie
irrelevant is nie, maar dat
dienslewering die belangrikste is.
V
DIE TYDPERK
[35] Die tydperk van 10
jaar lyk op die oog af lank. Die meeste handelsbeperkings is nie
langer as drie jaar nie. In
DEN BRAVEN SA (PTY) LTD v PILLAY
AND ANOTHER
2008 (6) SA 229
(D & CLD) par. [55] spreek
die geleerde regter die mening uit dat die termyn van die
handelsbeperking van twee jaar gewoonlik
die maksimum tydperk is
waarvoor die beperking kan geld; dis gewoonlik gekoppel aan die tyd
wat dit sal neem om ‘n nuwe verkoopsverteenwoordiger
in daardie
posisie behoorlik te laat funksioneer. In die onderhawige geval gaan
dit nie oor ‘n werknemer nie, maar oor klandisiewaarde.
Opleiding van ‘n nuwe werknemer is nie ter sprake nie.
[36]
Eerste respondent sê die periode van 10 jaar is buite
verhouding met die vyf jaar handelsbeperking wat bestaan het in
die
kontrak toe derde applikant verspreidingsregte van L.J.
Denner
aangekoop het. Daardie bepaling het egter vir die hele voormalige
Transvaal gegeld; nie soos die onderhawige wat slegs vir
enkele
landdrosdistrikte in die Vrystaat geld. L.J. Denner het ook nie
miljoene rande ontvang vir sy belange wat hy verkoop het
nie.
[37]
Die tydperk van ‘n handelsbeperking hang af van die
omstandighede. In
NORDENFELT v MAXIM NORDENFELT GUNS &
AMMUNITION COMPANY LIMITED
[1894] AC 535
(HL) is ‘n handelsbeperking wat Nordenfelt verbied het om vir
25 jaar (wêreldwyd) deel te hê aan ‘n kompeterende
besigheid. In ‘n spesialiste-besigheid met ‘n beperkte
mark is ‘n wyere beperking meer aanvaarbaar (J.D. Heydon,
The
Restraint of Trade Doctrine
(1971)
195).
Die toets om die duur van
‘n handelsbeperking te bepaal hang af van hoe lank dit sal duur
voordat die eerste respondent se
verbintenisse met sy kliente sal
vervaag of verdwyn (“fade away”) Heydon, 198.
[38] Die handelsbeperking
in die onderhawige geval loop vanaf 2007. Die area is beperk tot
enkele landdrosdistrikte in die Vrystaat.
Die tydperk van 10 jaar is
nie onredelik nie.
VI
UNIEKE
ASPEKTE VAN HIERDIE HANDELSBEPERKING
[39] Daar is ‘n
aantal unieke faktore wat hierdie handelsbeperking betref:
(i) Dit is ‘n
wedersydse handelsbeperking. Net soos wat die eerste respondent
verbied word om in sekere distrikte in die Vrystaat
handel te dryf,
word die eerste applikant verbied om binne 80 kilometer vanaf
Randfontein handel te dryf.
(ii) Die eerste
respondent dui nêrens aan dat die eerste applikant nie gebonde
is aan die beperking op hom om in die Randfontein
area handel te dryf
nie.
(iii) Die eerste
applikant het nagenoeg R2 miljoen betaal vir die reg om die besigheid
in die Vrystaat vir homself te hê.
Eerste respondent sê
die korrekte bedrag was R6 311 000,00 wat betaal moes word. Nietemin
is geld betaal vir applikant se
regte. Die eerste applikant sê
in sy verdere repliserende eedsverklaring dat die koopsom,
insluitende die klandisiewaarde
komponent, nie op enige wetenskaplike
formule bereken is nie. Hoewel eerste respondent ontken dat R2
miljoen vir klandisiewaarde
betaal is, het eerste respondent geld
ontvang as deel van die transaksie.
(iv) Die eerste
respondent het ‘n lonende besigheid in Randfontein bedryf —
tot so ‘n mate dat hy in 2009 ‘n
bedrag in die orde van
R12 miljoen by Ou Mutual of elders kon belê.
(v) Die eerste respondent
was die bemarker wat die Vrystaatse besighede van die grond af
opgebou het. Hy ken die boere op hulle
voorname.
(vi) Eerste respondent se
vrou is ‘n boorling van Koppies, dus het hy sy verbintenis met
die Vrystaat behou.
(vii) Die geval Taljaard
– wat eerste respondent nie ontken nie – is ‘n
voorbeeld van ‘n klient van eerste
applikant wat eerste
respondent afgerokkel het.
(viii) Die eerste
respondent word geensins deur die handelsbeperking verhinder om ‘n
lewe te maak nie – hy maak ‘n
goeie lewe in Randfontein.
(ix) Die eerste
respondent neem nou iets terug wat hy verkoop het; iets waarvoor
eerste applikant geld betaal het, naamlik die klandisiewaarde
in die
Vrystaat in die areas waar applikant sake doen. Dis opvallend dat die
eerste respondent spesifiek die areas in die Wes-Vrystaat
teiken waar
applikant sake doen, nie die res van die Vrystaat nie.
(x) Hierdie is nie ‘n
werknemer situasie nie. Die handelsbeperking beskerm klandisiewaarde
waarvoor eerste applikant betaal
het. Die howe is minder krities waar
klandisiewaarde gekoop word as in die geval van ‘n werknemer,
wie se vermoë om
‘n bestaan te maak beperk word deur die
handelsbeperking. Die koper van klandisiewaarde is geregtig op
beskerming teen die
verkoper se toekomstige kompetisie. (
WEINBERG
v MERVIS
1953 (3) SA 863
(K) 867 – 868, soos aangehaal
in Heydon, 191 – 192).
(xi) Die
handelsbeperkingsooreenkoms is aangegaan toe die partye se paadjies
geskei het, nie toe hulle begin saamwerk het nie (soos
wat die geval
by werknemer-handelsbeperkings is). Die partye het dus die ooreenkoms
aangegaan met die wete wat hul verhouding en
die posisie met werk was
op die stadium toe hulle die ooreenkoms in 2007 geteken het.
VII
SLOT
[40] Op respondent se eie
weergawe was hy betrokke by kliente van applikant toe hy daar
bemarkingsbestuurder was. Hy het die pryssamestelling
geken. Hy het
konneksies en kennis gehad wat van nut was.
Die respondent het nie
daarin geslaag om te toon dat applikante geen beskermingwaardige
belang het nie.
Die Handelsbeperking moet
afgedwing word.
VIII
BEVEL
Bedes 1, 2 en 3 van die
Kennisgewing van Mosie word toegestaan.
____________
A KRUGER, R
Namens die applikante:
Adv. J Y Claasen SC
In opdrag van:
Naudes
BLOEMFONTEIN
Namens die respondente:
Adv C.E. Puckrin SC
Bygestaan deur
Adv. A P J Els In opdrag
van:
Symington & De Kok
BLOEMFONTEIN
/wm