Maluleka v S (CA&R 34/2013) [2013] ZANCHC 37 (1 November 2013)

80 Reportability
Criminal Law

Brief Summary

Criminal Law — Murder — Appeal against conviction and sentence — Appellant convicted of murder and assault with intent to cause grievous bodily harm — Appellant contending that the trial court erred in its assessment of credibility and factual findings — Incident involved a confrontation leading to the deceased suffering a fatal stab wound — Appellant's defense claimed self-defense, asserting the deceased attacked him first — Court held that the trial court's findings were supported by the evidence, and the appellant's version was not reasonably possible — Appeal dismissed.

Comprehensive Summary

Summary of Judgment


1. Introduction


The proceedings were a criminal appeal to the High Court (Northern Cape Division, Kimberley) against both convictions and sentence imposed by a Regional Court. The appellant, Fumani Elias Maluleka, had been convicted of murder and assault with intent to do grievous bodily harm and sentenced to 15 years’ imprisonment on the two counts taken together. The respondent was the State.


The appeal was heard on 28 October 2013 and judgment was delivered on 1 November 2013 by Olivier R (with Williams R concurring). The appellant appealed with leave of the trial court. The appeal against conviction was directed primarily at the trial court’s factual and credibility findings, and the appeal against sentence challenged the appropriateness of the effective term of imprisonment imposed.


The general subject-matter of the dispute concerned (i) whether the appellant unlawfully stabbed and killed the deceased (and injured other complainants) as alleged by the State, or whether the deceased had attacked the appellant with a knife and the fatal injury occurred during a struggle as alleged by the defence; and (ii) whether the sentence of 15 years’ imprisonment was justified on the established facts and sentencing approach applied by the trial court.


2. Material Facts


It was common cause, or not materially in dispute, that during the night in question an incident occurred involving Mr S M Sebale (“Speaks”) and, among others, the deceased, Mr Clement Mabote (“Thabang”), apparently connected to a dispute about a girl. Sebale sustained a bleeding head injury. After Sebale telephoned him, Sebale’s friend Mr Peace Selebogo found him at Sebale’s home. Selebogo’s girlfriend, Ms Lele Letse, also arrived and assisted Sebale to wash blood from his head while he was seated outside his house.


It was also not materially in dispute that the deceased was outside the premises and was swearing at Sebale and challenging him to come out and fight. Letse sent someone to fetch the deceased’s mother, Ms M F Mabote, who arrived and spoke to the deceased. On the versions of Mabote and Letse, the deceased calmed down as a result.


Selebogo returned to the tavern and later returned to the scene in a bakkie driven by Mr Matumi, accompanied by the appellant and two other persons. Thereafter, the deceased sustained a stab wound to the chest and ran to his parental home, where he collapsed and died. A post-mortem examination was conducted by Dr Surtie, who testified for the State regarding the injuries.


The State’s case on the material facts was that the appellant attacked the deceased, who was unarmed, with a knife and inflicted the fatal chest wound. The State further contended that, when the appellant attempted to stab the deceased again, he stabbed Ms Mabote (the deceased’s mother) while the deceased moved around her trying to evade the appellant, which founded the conviction for assault with intent to do grievous bodily harm. Letse also testified that the appellant inflicted a knife injury to her (apparently to the shoulder area) during the same events.


The appellant’s version was materially different. He testified that the deceased attacked him with a knife, that he grabbed the deceased’s hand, and that a struggle ensued in which they moved back and forth, ultimately fell to the ground, then rose and ran off in different directions. The appellant denied stabbing the deceased or anyone else, and stated that he did not know whether the deceased sustained the fatal wound during the struggle and fall.


In assessing what was material, the court highlighted tensions between Ms Mabote’s description of the stabbing and the post-mortem findings. Ms Mabote said she saw the appellant stab the deceased twice in the chest and not in the back. The post-mortem revealed one stab wound to the chest, and also a small cut wound (approximately 12 mm) on the back. Ms Mabote attempted to explain the single chest wound by suggesting that the two stabs might have landed on the same spot, although the doctor was not questioned on that possibility. The court also considered whether the back wound could have been caused in another way (including contact with a fence), particularly in light of evidence about a fence and how persons may have been pressed against it during the incident.


3. Legal Issues


The central legal questions were whether, on the evidence, the trial court was correct to convict the appellant of murder and assault with intent to do grievous bodily harm, and whether the High Court should interfere with the trial court’s findings of fact and credibility. This required the appeal court to consider whether the appellant’s version was reasonably possibly true, given that the appellant bore no onus.


A further legal issue was whether any adverse inference should be drawn against the State because Matumi did not testify, and whether the trial court had a duty under section 186 of the Criminal Procedure Act to call Matumi as a witness where neither party did so.


Finally, the court had to determine whether the sentence imposed was vitiated by a material misdirection or was shockingly inappropriate, justifying appellate interference, and if so, what sentence should be substituted.


Overall, the dispute concerned a combination of factual questions (what happened, who stabbed whom, the plausibility of competing versions), the application of legal standards to those facts (the “reasonably possibly true” test and the limits of appellate interference), and sentencing discretion (including whether the trial court erred in not treating certain factors as justifying a lesser sentence).


4. Court’s Reasoning


The court approached the appeal against conviction by reiterating the established principle that an appeal court does not readily interfere with a trial court’s factual and credibility findings. The proper enquiry remained whether the appellant’s version was reasonably possibly true, and whether the trial court’s acceptance of the State’s version was open to it on the record.


On the medical and objective features, the court noted the apparent mismatch between Ms Mabote’s account of two chest stabs and the post-mortem finding of a single stab wound to the chest, as well as the presence of a small cut wound to the back. The court did not treat these discrepancies as decisive against Ms Mabote. It considered that the back wound could potentially be explained by contact with a fence during a dynamic incident, and that the fact that Ms Mabote did not see a stab to the back was not necessarily inconsistent with her reliability. The court also observed that, on the appellant’s own version of a struggle and fall, it was highly improbable that the deceased would sustain both a deep penetrating chest stab wound and an additional cut wound on the back in that manner, absent evidence that anyone else had inflicted knife injuries.


The court accepted that Dr Surtie conceded the chest wound could, medically speaking, have been sustained during a struggle and fall as described by the appellant. However, the court treated the credibility and internal coherence of the appellant’s account as critical. It found that the appellant appeared to have adapted his version under cross-examination in order to render an accidental infliction of the wound more plausible, particularly by adding detail about pushing the deceased’s hands back before fleeing. The court reasoned that this adjustment aligned with the need to explain how a forceful, high chest stab wound could have occurred during a fall while the deceased allegedly held the knife.


The court also addressed whether it was reasonably possible that the deceased had been armed with a knife. It recorded that the State’s evidence on this aspect was weak and contained contradictions, especially relating to what Sebale had told others about how he was injured and what Selebogo’s police statement suggested. The court criticised the trial court’s handling of these contradictions, noting that the trial court had dismissed them on grounds (such as language and lack of detail in police statements) that did not properly confront the problem of conflicting detail, particularly where the statement had been read back and explained to the witness. The court further observed that Sebale’s evidence that he had been “stabbed” and had conveyed that to others was not challenged by the prosecutor, and the trial court did not engage with it.


Despite those criticisms, the court ultimately held that this body of State evidence was insufficient to exclude the reasonable possibility that the deceased might have had a knife, but equally could not prove that he did. The court then evaluated the probabilities of the deceased actually producing a knife and attacking the appellant at the crucial time. It emphasised the uncontradicted State evidence that, at a point when Matumi had pressed the deceased against a fence, the deceased did not produce a knife and, on the State version, had calmed down and wanted to leave. The court considered it improbable that the deceased would then, moments later, draw a knife and attack an unarmed appellant who purportedly approached only to ask him to leave. The court also regarded the appellant’s explanation for why he approached the deceased as unlikely, particularly because Letse’s evidence (not challenged) was that Matumi restrained the deceased to prevent him from leaving, which did not cohere with a benign attempt to ask the deceased to go away. In addition, the court considered it improbable that a group of five would need to arrive merely to take Sebale to hospital, and unlikely that the deceased alone would have posed a genuine obstacle to removing Sebale.


The injuries to Ms Mabote and Ms Letse were treated as important corroborative features undermining the appellant’s version. The court held that Ms Mabote’s delay in seeing a doctor did not negate the medical confirmation of a laceration consistent with her account, and that the doctor’s description in the report as “common assault” did not exclude a knife-inflicted wound. In Letse’s case, the court accepted that, even if her evidence was unclear on intent, it was undisputed that she immediately showed an injury during the events, and Selebogo’s characterisation of it as a “scratch” did not meaningfully detract from her evidence that it was caused by the appellant’s knife. The court found that the appellant’s version left “no room” for these injuries and that defence suggestions of alternative causes were speculative on the evidence as presented.


Regarding Matumi’s absence as a witness, the court rejected the submission that an adverse inference should be drawn against the State. It held that Matumi had been made available to the defence at the close of the State case and the appellant could have called him but chose not to do so, rendering speculation about what Matumi might have said inappropriate. The court also rejected the argument that the trial court had a duty under section 186 to call Matumi mero motu. It reasoned that there was already evidence from Ms Mabote about the attack; Matumi was not presented as the only source of such evidence; the defence did not request that Matumi be called; and the mere fact that only one State witness gave direct evidence of the stabbing did not, on these facts, generate a duty on the trial court to call an additional witness.


On sentence, the court restated the principle that appellate interference is limited to cases where the sentence is shockingly inappropriate or where the trial court committed a material misdirection in its sentencing discretion. It then considered the trial court’s conclusion that there were no substantial and compelling circumstances warranting deviation from the prescribed sentence it applied (15 years). The court accepted that the appellant’s conduct was morally serious, in that he killed the deceased in circumstances where the deceased posed no threat, apparently in reaction to the earlier injury inflicted on Sebale. However, it emphasised countervailing factors the trial court should have weighed more fully: there was no evidence of a planned attack; the deceased’s provocative behaviour likely played a role; the appellant had very favourable personal circumstances, including being a first offender at age 31 with a stable employment history, indicating rehabilitative prospects; and there appeared to be a finding that the appellant did not have direct intent to kill, which is commonly treated as mitigating. Considering these factors cumulatively, the court held that 15 years’ imprisonment would constitute an injustice in the circumstances and that the trial court erred in not finding substantial and compelling circumstances justifying a lesser sentence.


Having found a basis to interfere, the court reconsidered sentence afresh. It held that the two counts should still be taken together for sentence because the injury to the deceased’s mother formed part of the same chain of events. It further held that, given the appellant’s personal circumstances and prospects of rehabilitation, it was appropriate to suspend part of the sentence to facilitate partial rehabilitation outside prison. Nonetheless, it concluded that a sentence other than direct imprisonment would not be appropriate, despite the hardship imprisonment would cause to the appellant’s family and dependants.


5. Outcome and Relief


The appeal against conviction was dismissed, and both convictions (murder and assault with intent to do grievous bodily harm) were confirmed.


The appeal against sentence succeeded. The sentence of 15 years’ imprisonment (on both counts taken together) was set aside and replaced with a sentence of 12 years’ imprisonment on both counts taken together, 4 years of which were conditionally suspended for 5 years on condition that the appellant is not convicted during the period of suspension of an offence in which assault on another person is an element, for which he is sentenced to more than one year’s unsuspended imprisonment without the option of a fine.


The substituted sentence was antedated to 28 May 2013. No separate costs order arose, consistent with criminal appeal practice.


Cases Cited


S v Motsepa en ’n Ander 1991 (2) SACR 462 (A)


S v Teixeira 1980 (3) SA 755 (AD)


S v Radebe 2011 JDR 0926 (FB)


Legislation Cited


Criminal Procedure Act 51 of 1977, section 186


Rules of Court Cited


No rules of court were cited in the judgment.


Held


The High Court held that there was no basis to interfere with the Regional Court’s factual and credibility findings and that the appellant’s version was not reasonably possibly true when weighed against the probabilities and corroborative features, including the injuries sustained by the other complainants. The convictions for murder and assault with intent to do grievous bodily harm were accordingly upheld.


On sentence, the High Court held that the Regional Court misdirected itself in failing to find that the cumulative mitigating features constituted circumstances justifying a lesser sentence than the one it imposed. The sentence was therefore reduced to 12 years’ imprisonment on both counts taken together, with 4 years suspended on specified conditions, and antedated.


LEGAL PRINCIPLES


An appellate court will be slow to interfere with a trial court’s findings of fact and credibility, and will intervene only where a proper basis exists on the record to show that such findings cannot be supported.


In a criminal trial, an accused bears no onus; the decisive enquiry is whether the accused’s version is reasonably possibly true when considered against the totality of the evidence and probabilities.


Contradictions between witness testimony and prior statements must be evaluated with care. The mere fact that a statement was taken in a language not the witness’s mother tongue does not automatically neutralise contradictions, particularly where the content was read back and explained and accepted as correct.


No automatic adverse inference arises against the prosecution merely because a potentially relevant witness is not called, especially where the witness is available to both parties and the defence elects not to call the witness.


Section 186 of the Criminal Procedure Act empowers a court to call a witness, but it does not impose a general duty to do so simply because only one State witness gives direct evidence on a disputed issue, particularly where the parties have made informed choices about which witnesses to call and the defence does not request the court’s intervention.


An appellate court will interfere with sentence only where the sentence is shockingly inappropriate or where there has been a material misdirection. Where such a misdirection is established, the appellate court is entitled to reconsider sentence afresh.


In crafting an appropriate sentence, factors such as the absence of premeditation, provocation, first-offender status, favourable personal circumstances, rehabilitative prospects, and the absence of direct intent to kill may cumulatively justify a lesser sentence than the one imposed by the trial court, and may support partial suspension where imprisonment remains necessary.

About SAFLII
Databases
Search
Terms of Use
RSS Feeds
South Africa: High Court, Northern Cape Division, Kimberley
SAFLII
>>
Databases
>>
South Africa: High Court, Northern Cape Division, Kimberley
>>
2013
>>
[2013] ZANCHC 37
|

|

Maluleka v S (CA&R 34/2013) [2013] ZANCHC 37 (1 November 2013)

Rapporteerbaar:
Ja /
Nee
Sirkuleer
onder Regters:
Ja
/ Nee
Sirkuleer
onder Landdroste: Ja /
Nee
Sirkuleer
onder Streeklanddroste: Ja /
Nee
IN DIE HOË HOF
VAN SUID-AFRIKA
(Noord-Kaapse Hoë
Hof, Kimberley)
Saak No: CA&R
34/2013
Saak Aangehoor:
28/10/2013
Datum gelewer:
01/11/2013
In
die saak tussen:
Fumani
Elias Maluleka
...............................................................................
Appellant
en
Die Staat
................................................................................................
Respondent
Coram: Williams R et
Olivier R
UITSPRAAK
Olivier R:
Die appellant, mnr
Fumani Elias Maluleka, is in die Streekhof skuldig bevind aan moord
en aanranding met die opset om ernstig
te beseer en is 15 jaar
gevangenisstraf opgelê op die twee aanklagte tesame. Hy kom
met verlof van daardie hof in hoër
beroep teen die
skuldigbevindings sowel as die vonnis.
Die appél teen
die skuldigbevindings is basies gerig teen die feite- en
geloofwaardigheidsbevindinge van die streeklanddros
en dit is geykte
reg dat ‘n hof van appél nie ligtelik daarmee sal
inmeng nie.
Dit was gemenesaak, of
minstens nie wesenlik in dispuut nie, dat daar die betrokke nag ‘n
insident plaasgevind het tussen
mnr S M Sebale ( ook bekend as
Speaks ) en, ondermeer, die oorledene mnr Clement Mabote ( ook
bekend as Thabang). Dit het blykbaar
gegaan oor ‘n meisie.
Sebale het in die insident onder andere ‘n besering aan sy kop
opgedoen wat gebloei het.
Dit was in daardie
toestand wat sy vriend, mnr Peace Selebogo, vir Sebale by sy huis
aangetref het, nadat laasgemelde vir Selebogo
gebel het waar hy by
‘n taverne gekuier het.
Me Lele Letse, die
meisie van Selebogo, het ook daar opgedaag en sy het vir Sebale
gehelp om die bloed van sy kop af te was, waar
hy buite sy huis
gesit het.
Die oorledene was
buite die betrokke perseel. Hy het gevloek en vir Sebale uitgedaag
om uit die perseel te kom en met hom te baklei.
Letse het iemand
gestuur om die oorledene se moeder, me M F Mabote, te gaan roep. Die
moeder het opgedaag en met die oorledene
gepraat om hom te kalmeer.
Op haar en Letse se weergawes het sy ook daarin geslaag.
Selebogo is terug na
die taverne en het toe na die toneel teruggekeer in ‘n bakkie,
bestuur deur mnr Matumi, en ook vergesel
van die appellant en twee
ander persone.
Die oorledene het toe
ondermeer ‘n steekwond in die bors opgedoen waaraan hy, nadat
hy daarna na sy ouerhuis gehardloop
het, beswyk het.
Afgesien van Dr Surtie
wat getuig het oor sy bevindinge by die geregtelike lykskouing op
die liggaam van die oorledene, het Mabote,
Letse en Selebogo namens
die vervolging getuig. Die appellant het in sy saak getuig, en so
ook Sebale.
Die saak vir die
vervolging is basies dat die appellant die ongewapende oorledene met
‘n mes aangeval het en hom die gemelde
wond toegedien het.
Verder was die vervolging se saak dat, toe die appellant probeer het
om die oorledene verder met die mes
te steek, hy vir Mabote
raakgesteek het op ‘n stadium toe die oorledene om haar gevlug
het en probeer wegkom het van die
appellant; vandaar die aanklag van
aanranding met die opset om ernstig te beseer.
Afgesien hiervan was
Letse se getuienis dat die appellant haar ook ‘n besering met
die mes toegedien het, skynbaar in die
skouer.
Die appellant se
weergawe was dat die oorledene hom met ‘n mes aangeval het. Hy
het die oorledene se hand vasgegryp. Daar
het toe ‘n stoeiery
tussen hulle twee plaasgevind, waartydens hulle heen en weer beweeg
het. Uiteindelik het hulle op die
grond geval. Beide van hulle het
toe opgestaan en in verskillende rigtings weggehardloop. Die
appellant het ontken dat hy die
oorledene of enigiemand anders met
‘n mes gesteek het. Hy het volgens hom nie geweet of die
oorledene dalk die fatale wond
opgedoen het toe hulle gestoei en
geval het nie.
Dit is ewe geyk dat
die appellant geen bewyslas gedra het nie. Die enigste vraag was of
sy weergawe redelik moontlik waar was.
Die oorledene se
moeder was die enigste staatsgetuie wat aangevoer het dat sy die
gebeure tussen die oorledene en die appellant
gesien het. Letse se
getuienis was dat, alhoewel sy in die onmiddellike omgewing van die
oorledene en die appellant daar buite
die perseel was, sy op daardie
stadium besig was om te kyk na ‘n bakleiery tussen twee
vrouens, skynbaar op dieselfde toneel.
Selebogo se getuienis, op sy
beurt, was dat hy vir Sebale na die bakkie geneem het om hom
hospitaal toe te vat. Terwyl hy toe
besig was om die twee bakleiende
vrouens uitmekaar te maak, het hy gehoor dat Letse roep dat die
appellant hulle met ‘n
mes gesteek het. Hy het toe net gesien
hoe die appellant en die oorledene weghardloop.
Aan die kant van die
verdediging was dit ook slegs die appellant wat getuig het oor wat
tussen hom en die oorledene gebeur het.
Sebale se getuienis was dat
sy kop op daardie stadium onder ‘n handdoek was wat Letse
daaroor geplaas het.
Die moeder van die
oorledene se getuienis is op die oog af moeilik versoenbaar met die
bevindinge by die lykskouing. Volgens haar
het die appellant die
oorledene twee keer op sy bors gesteek en nooit op sy rug nie. Daar
was egter slegs een steekwond op die
oorledene se bors, en daar was
wel ‘n snywond van ongeveer 12 mm omtrent in die middel van
die oorledene se rug.
Onder kruisverhoor was
Mabote se verklaring vir die enkele steekwond op die bors van die
oorledene dat sy vermoed het dat altwee
steekhoue na die bors
dieselfde plek mag getref het en sodoende net een wond veroorsaak
het. Dr Surtie is ongelukkig nooit uitgevra
oor die moontlikheid of
waarskynlikheid hiervan nie. Ek moet sê dat dit met so ‘n
bewegende toneel nie baie waarskynlik
klink nie.
Op Mabote se getuienis
is daar geen verklaring vir die snywond aan die oorledene se rug
nie. Dr Surtie is nie, byvoorbeeld, uitgevra
oor die moontlikheid of
die waarskynlikheid dat die wond op die rug veroorsaak is deur
dieselfde wapen wat die wond op die bors
veroorsaak het nie. Daar is
ook nie getuienis oor die diepte van die betrokke wond nie.
Van belang is egter
dat Dr Surtie die wond op die rug beskryf het as ‘n klein
snywond. Alhoewel dit nie pertinent asulks
voorgehou is nie, mag
daar ‘n verklaring vir hierdie wond wees, dit wil sê
anders as dat dit ook deur die appellant
en met ‘n mes
toegedien is.
Letse se getuienis was
dat Matumi die oorledene teen die heining van die perseel vasgedruk
het. Volgens haar het die oorledene
agtertoe teen die heining
geleun.
Sebale se getuienis
was dat hy, in die aanval deur die oorledene en andere, geretireer
het en toe “
stabbed
” of “
pricked

is deur ‘n heining. Toe hy daarin geslaag het om van die
heining weg te kom, is hy volgens hom in sy erf in. Dit
kom dus voor
ook die heining van sy erf te gewees het waarna hy verwys het.
Die vraag is of die
oorledene nie dalk die besering aan sy rug opgedoen het toe hy op sy
beurt met sy rug teen dieselfde heining
vasgedruk is nie.
Die feit dat Mabote
nie ‘n steekhou gesien het na die rug van die oorledene nie,
terwyl daar wel ‘n snywond is, is
dus nie noodwendig ‘n
aanduiding dat haar weergawe ongeloofwaardig was nie.
Inteendeel, op die
appellant se eie weergawe is dit ook uiters onwaarskynlik dat die
oorledene in die stoeiery en val nie alleen
‘n steekwond in
die bors opgedoen het nie, maar ook ‘n snywond op sy rug. Daar
is geen suggestie hoegenaamd dat enigiemand
anders die oorledene
enige van daardie twee beserings met ‘n mes toegedien het nie.
Wat betref die feit
dat Mabote twee steekhoue na die bors van die oorledene gesien het,
moet in gedagte gehou word dat dit redelik
donker was en dat dit
volgens haar baie vinnig gebeur het. Ek meen dit is byvoorbeeld net
so moontlik dat een steekhou nie getref
het nie. Ek sien nie hierdie
as aanduidend van ongeloofwaardigheid aan haar kant nie.
Aan die anderkant het
Dr Surtie toegegee dat die steekwond op die bors van die oorledene
wel opgedoen kon gewees het tydens ‘n
stoeiery en ‘n val
soos beskryf deur die appellant. Bloot hierop genome, en bloot
medies gesproke, sou die appellant se
weergawe dus redelik moontlik
waar wees. Daar sal egter later gehandel word met die appellant se
getuienis, veral onder kruisverhoor,
in hierdie verband.
Die vraag is dan of
dit redelik moontlik is dat die oorledene met ‘n mes gewapen
kon gewees het.
Sy moeder het ontken
dat hy ‘n mes gehad het en ook dat hy ooit tevore ‘n mes
in sy besit gehad het.
Volgens Letse het die
oorledene op die oog af geen wapen in sy besit gehad toe hy daar
buite die perseel op Sebale staan en skel
het nie. Dit sou egter nie
die moontlikheid uitsluit dat die oorledene later, toe hy deur die
appellant genader is, ‘n
mes uit sy sak kon gehaal het nie;
soos wat die appellant getuig het.
Op die weergawes van
Selebogo en Letse sou Sebale vir Letse vertel het dat die oorledene
hom met ‘n klip gegooi het.
Op beide Selebogo en
Letse se weergawes sou Sebale om die een of ander rede hierdie
mededeling nie aan Selebogo wou maak nie,
maar het hy dit tog wel
vir Letse vertel.
Volgens Selebogo se
verklaring sou hy vir die polisie gesê het dat Sebale hom
meegedeel het dat “
so ‘n ander laaitie het hom toe
geslaan en gesteek
”. Hierdie sou in twee opsigte strydig
wees met Selebogo se getuienis, naamlik indien eerstens in dié
sin dat Sebale
hom wel vertel het wat gebeur het en tweedens dat
Sebale inderdaad ook wel vertel het dat hy gesteek is, en nie dat hy
met ‘n
klip gegooi is nie.
Selebogo se eerste
reaksie toe hy hiermee gekonfronteer is, was dat hy dit inderdaad
vir die polisie gesê het. Later in
kruisverhoor het hy egter
teruggekeer na die posisie dat Sebale hom niks gesê het nie en
dat Sebale volgens Letse se mededeling
bloot vir haar gesê het
dat hy met ‘n klip geslaan is.
Die streeklanddros het
hierdie afgemaak op die basis dat die verklaring nie afgeneem is in
Selebogo se moedertaal nie en dat polisieverklarings
nie so
gedetaileerd is soos getuienis in ‘n hof nie.
Hierin het die
streeklanddros na my oordeel fouteer. Eerstens is oënskynlik
uit die oog verloor dat die inhoud van die verklaring
voor die
verhoor nie alleen weer deur die aanklaer aan die getuie voorgelees
is nie, maar ook daarna in sy moedertaal aan hom
verduidelik is. Hy
was tevrede dat dit korrek was.
Tweedens het dit nie
hier gegaan oor die afwesigheid van detail nie. Dit het hier gegaan
oor strydige detail.
Derdens het die
streeklanddros vermoedelik uit die oog verloor die getuienis van
Sebale self dat hy wel met ‘n mes gesteek
is en dat hy dit so
oorgedra het aan beide Letse en Selebogo. Dit sou inpas by die
inhoud van Selebogo se verklaring. Hierdie
getuienis van Sebale is
glad nie deur die aanklaer aangeval in kruisverhoor nie. Die
streeklanddros het nie Sebale se getuienis
in die uitspraak bespreek
nie, en dit is beslis ook nie verwerp nie.
Vierdens het die
streeklanddros ook nie gehandel met die onwaarskynlikheid daarvan
dat Sebale aangeval en beseer word, en dan
vir Selebogo vra om hulp
te kry, maar dan weier om vir Selebogo te vertel wat gebeur het nie.
Tog vertel hy dan toe volgens Letse
vir haar. Wat sou die rede vir
sulke vreemde optrede gewees het? Ook hieroor is Sebale nooit
gekruisverhoor deur die aanklaer
nie.
Hierdie tipe getuienis
van staatsweë sou nie naastenby genoeg gewees het om die
redelike moontlikheid uit te sluit dat die
oorledene met ‘n
mes gewapen kon gewees het nie.
Aan die ander kant sou
die inhoud van Selebogo se verklaring ook nie kon dien as bewys dat
die oorledene inderdaad wel ‘n
mes in sy besit gehad het nie.
Ek vind dit egter baie
onwaarskynlik dat die oorledene so uitdagend sou opgetree het buite
die perseel indien hy ongewapen was.
Selfs al sou egter
aanvaar word dat die oorledene wel in besit van ‘n mes was,
sou dit nie opsigself beteken dat hy die
mes ook uit sy sak gehaal
het en die appellant daarmee aangeval het nie.
Selfs toe die
oorledene deur Matumi teen die heining vasgedruk is, het hy op Letse
se getuienis die mes dan nie tevoorskyn gebring
nie. Inteendeel, die
onbetwiste getuienis van staatsweë is dat die oorledene op
daardie stadium bedaar het en die toneel
wou verlaat. Wat sou dan
gemaak het dat die oorledene wel die mes uit sy sak gehaal het toe
hy deur die appellant genader is,
en dat hy toe die beweerdelik
ongewapende appellant daarmee sou aangeval het?
Volgens die appellant
het hy bloot die oorledene genader om hom te vra om te gaan, sodat
hulle Selebogo veilig by die perseel
kon uitneem om hom hospitaal
toe te neem.
Dit is vreemd dat
Selebogo tevrede sou wees dat hulle hom hospitaal toe neem, as hy
kort tevore juis nie wou hê dat ‘n
ambulans vir hierdie
doeleindes gereël word nie. Dit net terloops.
Letse se getuienis dat
Matumi, saam met wie die appellant in die bakkie gery het na die
toneel, juis die oorledene teen die heining
vasgedruk het om te
verhoed dat hy weggaan, is nie betwis nie. Afgesien daarvan dat die
appellant se beweerde begeerte dat die
oorledene moes weggaan nie
met hierdie optrede van Matumi sou rym nie, kon die oorledene in elk
geval ook nie onder daardie omstandighede
juis meer ‘n
probleem gewees het as hulle Selebogo by die erf wou uitneem nie.
Selebogo self was nie
te bekommerd daaroor nie, want hy het vir Sebale eenvoudig
uitgeneem. Hy het nie, byvoorbeeld, gewag dat
die appellant eers ‘n
plan maak met die oorledene nie.
Vyf van hulle het
opgedaag om bloot vir Sebale hospitaal toe te neem. Afgesien daarvan
dat dit onduidelik is hoekom soveel van
hulle daarvoor nodig was,
kon die oorledene alleen tog nie vir hulle plan ‘n
struikelblok gewees het nie.
Ek vind die appellant
se verduideliking vir hoe hy buite die perseel by die oorledene
beland het, dus uiters onwaarskynlik.
Wat
betref die geloofwaardigheid van die suggestie
1
dat
die oorledene die fatale wond kon opgedoen het tydens die stoeiery
of die val, meen ek dat mnr Hollander, die advokaat vir
die
respondent, korrek was in sy submissie dat die appellant sy weergawe
in hierdie verband aangepas het. Afgesien van verskille
oor of dit
een of beide hande van die oorledene was wat hy sou vasgegryp het,
was die stellings aan Mabote en die appellant se
getuienis in
hoofverhoor ook bloot tot die effek dat hy en die oorledene gestoei
het, dat hulle geval het en dat hy (die appellant)
toe weggehardloop
het.
In sy getuienis in
kruisverhoor, en nadat dit geblyk het dat die appellant se weergawe
daarop neergekom het dat hy en die oorledene
langs mekaar op hulle
sye te lande gekom het met die val, het die appellant vir die eerste
keer beweer dat hy toe, voordat hy
opgestaan het en gevlug het, die
oorledene se hande teruggedruk het. Indien hulle so geval het, bloot
langs en frontende na mekaar
(en nie byvoorbeeld die een op die
ander nie) en terwyl die oorledene se meshand deurgaans steeds bloot
vasgehou is, sou so ‘n
diep penetrerende wond hoog op die bors
moeilik so verduidelik kon word. Die aksie van die wegdruk van die
hand/e waarin die
mes deur die oorledene vasgehou is, met ander
woorde weg van die appellant na die oorledene, sou moontlik meer
geredelik ‘n
per abuis toediening van die wond kon
verduidelik; en vandaar na my oordeel die aanpassing. Volgens dr
Surtie sou ‘n redelike
hoeveelheid geweld nodig gewees het om
hierdie wond toe te dien.
Dan is daar die
beserings aan Mabote en Letse. Dit is so dat Mabote eers twee dae
later ‘n dokter gaan spreek het. Die feit
is egter dat die
dokter ‘n laserasie aangetref het op haar voorarm en dus op
die plek waar sy getuig het die appellant
haar raakgesteek het. Dat
die dokter se gevolgtrekking in die verslag, aangeteken is as

common assault
” beteken hoegenaamd nie dat die
wond nie twee dae tevore met ‘n mes veroorsaak kon gewees het
nie.
Hoewel Letse se
getuienis onduidelik was met betrekking tot of dit ‘n
doelbewuste steekhou was wat haar getref het, is dit
onbetwis dat sy
onmiddellik daar, en as ‘n deel van die gebeure wat die
onderwerp was van haar uitlating, aan Selebogo
‘n besering
getoon het.
Dat Selebogo die
betrokke besering as ‘n “
scratch
” beskryf
het, doen hieraan geen afbreuk nie. Dit militeer nie teen Letse se
getuienis dat die wond deur die appellant se
mes veroorsaak is nie.
Dat Letse nie na
aanleiding daarvan ‘n klagte teen die appellant aanhangig
gemaak het nie, beteken ook glad nie dat dit
nie gebeur het nie.
Op die appellant se
weergawe is daar geen ruimte vir beserings wat hetsy Mabote of Letse
tydens die voorval kon opgedoen het nie.
Die suggestie namens
die appellant dat hulle daardie beserings kon opgedoen het toe hulle
naby ‘n stoeiery was tussen mense
met ‘n mes, is
blatante spekulasie. Daar is nie van staatsweë getuienis dat
hulle naby so ‘n stoeiery was nie
en die appellant het ook nie
van sy kant ooit gesuggereer dat nie alleen die oorledene nie, maar
ook twee ander persone, dalk
in die beweerde stoeiery tussen hom en
die oorledene beseer kon gewees het nie.
Alles inaggenome, en
wanneer die benadering van ‘n hof van appél ten aansien
van feite- en geloofwaardigheidsbevindinge
in gedagte gehou word,
meen ek dat hier nie ruimte is vir inmenging met die streeklanddros
se bevindinge in hierdie verband nie.
Ek
meen ook nie dat daar, soos aangevoer namens die appellant, ‘n
nadelige afleiding teen die vervolging gemaak moet word
vir die feit
dat Matumi se getuienis nie aangebied is nie. Dit is so dat, volgens
Mabote se getuienis, Matumi die aanval van
die appellant op die
oorledene sou gesien het. Matumi is by sluiting van die staatsaak as
getuie beskikbaar gestel aan die verdediging.
Dit is so dat daar
geen bewyslas op die appellant gerus het nie, maar ek kan nie sien
hoe die appellant kan verwag dat, indien
hy self die getuie kon
geroep het en verkies het om nie so te doen nie, daar nou
gespekuleer moet word dat die getuie se getuienis
strydig sou gewees
het met die vervolging se saak
2
.
Mnr
Nel, die advokaat vir die appellant, het ook aangevoer dat die
streeklanddros in hierdie geval ‘n plig gehad het, ingevolge

die bepalings van artikel 186 van die Strafproseswet, om Matumi as
getuie te roep toe nie een van die partye dit gedoen het nie.
Ek kan
nie hiermee saamstem nie. Matumi is tog tot die streeklanddros se
kennis tot die beskikking gestel van die verdediging,
wat toe net
soos die aanklaer besluit het om hom nie te roep nie. Dit moet ook
in gedagte gehou word dat Mabote, net soos ten
aansien van Matumi,
onder die indruk was dat Letse die aanval op die oorledene gesien
het. Dit het egter uit die getuienis van
Letse geblyk nie die geval
te gewees het nie. Dit was in elk geval nie asof daar geen getuienis
van staatsweë was oor die
aanval en asof Matumi die enigste
persoon sou wees wat daaroor sou kon getuig nie. Die getuienis van
Mabote was daar. Die blote
feit dat daar slegs haar getuienis van
die kant van die vervolging was, kon tog nie so ‘n plig op die
streeklanddros gelê
het nie. Die verdediging het ook nooit die
streeklanddros versoek om vir Matumi te roep nie
3
.
Dit sou dit moontlik gemaak het om dan vir Matumi te kruisverhoor
oor enige gedeelte van sy getuienis wat na verwagting vir
die
appellant ongunstig kon wees.
Wat die vonnis betref,
is dit eweneens geykte reg dat ‘n hof van appél slegs
sal inmeng indien dit skokkend onvanpas
is of indien daar ‘n
wesenlike mistasting begaan is in die oorweging daarvan; nie bloot
omdat die hof van appél
nie self die betrokke vonnis sou
opgelê het nie.
Die streeklanddros het
bevind, wat die moord betref, dat daar nie wesenlike en dwingende
omstandighede was wat ‘n afwyking
sou regverdig van die
voorgeskrewe vonnis van 15 jaar gevangenisstraf nie.
Dit sou
vanselfsprekend moreel afkeuringswaardig wees dat die appellant die
oorledene aangeval en gedood het in omstandighede
waar die oorledene
vir hom geen bedreiging ingehou het nie en oënskynlik in
reaksie op die feit dat die oorledene vroeër
die appellant se
vriend Sebale beseer het.
Daarteenoor is daar
geen getuienis dat dit ‘n beplande aanval van die kant van die
appellant was nie.
Dat die oorledene
steeds daar was en die beseerde vriend van die appellant gevloek het
en uitgedaag het, sou heel waarskynlik
die appellant geprovokeer
het. Dit het duidelik die ander vriend van Sebale, Matumi,
geprovokeer.
Dit moet hiermee saam
nie uit die oog verloor word nie dat die appellant en die ander
vriende van Sebale by ‘n taverne gekuier
het toe hulle van die
aanval op Sebale verneem het en na hom is.
Die appellant het op
die ouderdom van 31 jaar nog nooit voorheen enige misdaad gepleeg
nie. Dit, tesame met sy uiters gunstige
persoonlike omstandighede –
veral met verwysing na sy bestendige werksgeskiedenis, is na my
oordeel sterk aanduidend van
die rehabiliteerbaarheid van die
appellant.
Daar
is oënskynlik bevind dat die appellant nie die direkte opset
gehad het om die oorledene te dood nie. Dit word gereeld
as
versagtende faktor in aanmerking geneem
4
.
Na my oordeel sou ‘n
vonnis van 15 jaar gevangenisstraf op die aanklag van moord wel ‘n
ongeregtigheid daarstel in
hierdie omstandighede en het die
streeklanddros fouteer deur nie op grond van die voormelde faktore
te bevind dat daar wesenlike
en dwingende omstandighede was wat ‘n
mindere vonnis regverdig het nie.
Dit bring mee dat
hierdie hof opnuut vonnis kan oorweeg. Ek meen dat die toediening
van die besering van die oorledene se moeder
tot so ‘n mate
deel was van die gebeure tussen die appellant en die oorledene dat
die twee aanklagte steeds saamgeneem
behoort te word vir doeleindes
van vonnis.
Ek is verder van
oordeel dat dit, gegewe die appellant se uiters gunstige persoonlike
omstandighede en sy duidelike rehabiliteerbaarheid,
gepas sal wees
om ‘n gedeelte van die vonnis op te skort en om so aan die
appellant die geleentheid te bied om gedeeltelik
buite
gevangenisverband te rehabiliteer.
Geen ander vonnis as
een van direkte gevangenisstraf sal egter gepas wees nie,
nieteenstaande die ooglopende nadeel wat dit gaan
inhou vir die
appellant se vrou en kinders, en selfs ook vir sy suster, wie se
kollegegelde hy goedgunstiglik betaal.
In die omstandighede
word die volgende bevele gemaak:
Die appél
teen die skuldigbevindings word afgewys en beide skuldigbevindings
word bekragtig.
Die appél
teen die vonnis slaag en dit word tersyde gestel en vervang met die
volgende vonnis:

12
jaar gevangenisstraf op beide aanklagte saamgeneem, waarvan 4 jaar
voorwaardelik opgeskort word vir ‘n periode van 5 jaar
op
voorwaarde dat die beskuldigde nie skuldig bevind word aan ‘n
misdryf waarvan aanranding op die persoon van ‘n ander
‘n
element is, waarvoor die beskuldigde gevonnis word tot onopgeskorte
gevangenisstraf van meer as 1 jaar sonder die keuse
van ‘n
boete en wat gepleeg is gedurende die opskortingstermyn nie.”
Die voormelde
vonnis word teruggedateer tot 28 Mei 2013.
_____________________
C J OLIVIER
REGTER
NOORD-KAAPSE
AFDELING
Ek stem saam.
______________________
C C WILLIAMS
REGTER
NOORD-KAAPSE
AFDELING
Namens Appellant: Adv I J Nel, in
opdrag van Towell & Groenewaldt Prokureurs, Kimberley.
Nms Respondent: Adv Q H
Hollander, Kantoor van die Direkteur van Openbare Vervolgings,
Kimberley.
1
Want
die appellant se getuienis in hierdie verband kan as niks meer as
dit bestempel word nie.
2
Vergelyk
S v Motsepa en ‘n Ander
1991 (2) SACR 462
(A) op 468I-469B;
S
v Teixeira
1980 (3) SA 755
(AD) op
763G-764B
3
Hiemstra’s
Criminal Procedure
, Kruger, 23-15
4
S
v Radebe
2011 JDR 0926 (FB) para [63]