Magawu en Andere (CA&R139/2016) [2017] ZANCHC 12 (9 January 2017)

80 Reportability
Criminal Procedure

Brief Summary

Bail — Application for bail — Refusal of bail based on serious charges — Appellants charged with murder and conspiracy — Appellants initially denied bail; subsequent application based on new facts also denied — Legal standard for bail under section 60(11)(a) of the Criminal Procedure Act requires demonstration of exceptional circumstances justifying release — High Court affirms magistrate's discretion not exercised incorrectly, upholding refusal of bail due to strong prima facie case against appellants and interests of justice.

Comprehensive Summary

Summary of Judgment


1. Introduction


This was an appeal against the refusal of bail in pending criminal proceedings in which six accused persons sought release pending trial in the High Court. The appeal was heard by the Northern Cape Division, Kimberley, sitting as a bail appeal court under the Criminal Procedure Act 51 of 1977, following two unsuccessful bail applications in the magistrates’ court.


The parties were six appellants (Zoniselo Richard Magawu; Thompson Mphandamisa; Mathews Legudu; Richard Hasane; Frank Baxana; Paulus Mvuleni Mgcera) and the State as respondent. The appellants faced two counts of murder, alleged to have been committed on or about 17 August 2016 at or near Postmasburg, read with section 51 of Act 51 of 1997 (as described in the judgment), and falling within Schedule 6 to the Criminal Procedure Act.


Procedurally, the first to fourth appellants initially applied for bail on 22 September 2016 in the magistrates’ court on affidavit, with the State presenting viva voce evidence through the investigating officer, Colonel RJ Lourens. The matter was postponed, and after the fifth and sixth appellants were arrested they joined the bail proceedings by agreement. Bail was refused on 25 October 2016. A further bail application based on new facts followed on 12 December 2016, relying on two additional affidavits (by a transcriber and by a section 204 witness), but bail was again refused. The present proceedings concerned the appellants’ appeal to the High Court against those refusals, with both parties agreeing that the evidence from both bail applications should be assessed cumulatively.


The general subject-matter of the dispute was whether, given the seriousness of the charges and the evidentiary material presented, the appellants had shown exceptional circumstances justifying release on bail in the interests of justice, and whether the magistrate’s bail refusals were wrong in the sense contemplated by section 65(4) of the Criminal Procedure Act.


2. Material Facts


It was common cause that the appellants were to stand trial on two murder counts (the deaths of Johannes Baadjies and Shuping Jeffrey Nouse) and that these offences fell under Schedule 6, triggering the heightened bail threshold in section 60(11)(a) of the Criminal Procedure Act. The appellants’ personal circumstances were largely not in dispute, and the investigating officer did not meaningfully challenge them.


The State’s case, as placed before the bail courts through Colonel Lourens, was that the first, second, third, fifth, and sixth appellants were involved in a conspiracy to murder Baadjies, with the alleged motive being political: to force a by-election after the ANC did not obtain an outright majority in the August 2016 municipal election. Baadjies, elected as a councillor in another ward, was due to be sworn in on 18 August 2016. The fourth appellant’s alleged role was linked to transport arrangements associated with the events.


The following factual allegations were relied upon by the court as material to the assessment of the prima facie strength of the State’s case. Early on 18 August 2016, Baadjies’ body was found near the road between Postmasburg and Daniëlskuil, close to Groenwater, with gunshot wounds and other injuries. Baadjies’ vehicle was found in Postmasburg with Nouse (still alive at that stage) inside; Nouse later died on 23 August 2016. Robbery was excluded by the police as a motive.


Central to the State’s evidentiary outline were cellphone records said to link several appellants to communications and movements relevant to the killings. This included an SMS allegedly sent to Baadjies from a number (the “062 number”) associated with a SIM card allegedly obtained by the first appellant on the morning of 17 August 2016, with the acquisition said to be supported by a store video recording. The 062 number was said to have communicated with the section 204 witness, and those records were said to align with the witness’s version of communications on the afternoon of 17 August 2016.


The section 204 witness’s account (treated as available evidence for bail purposes) implicated the second appellant as requesting transport for a “deal” in Postmasburg requiring a “getaway car,” with an alleged payment promise of R20 000, and with the alleged target described as a councillor. The account described arrangements involving the fourth appellant providing transport, an additional male (said by the State to likely be the fifth appellant), and events in which Baadjies and Nouse arrived in Postmasburg, a shot was fired injuring Nouse, Baadjies was placed in a vehicle’s boot, and Baadjies was later shot and left near Groenwater.


Further reliance was placed on cellphone location information said to place relevant devices in Daniëlskuil, Postmasburg, and Groenwater at material times, including communications between the third and fifth appellants and a pattern said to be consistent with travel to Groenwater and back. The State also relied on evidence of a R1 000 e-wallet payment by the third appellant to the section 204 witness on 23 August 2016, which was said to corroborate part of the witness’s payment narrative.


In addition, the investigating officer referred to authorisation under section 252A and recorded interactions between the section 204 witness and certain appellants, with the third appellant allegedly discussing planning, motive, and asserting that the firearm used was his, and referring to delayed payment of the R20 000. The court treated disputes about admissibility and authentication as matters for trial, noting that they had not been raised as live disputes in the bail proceedings.


As regards the fourth appellant, the record reflected that he provided a version describing transport of persons and separation from them at a tavern. The investigating officer also testified that after arrest the fourth appellant indicated awareness of a person in the boot of the vehicle used for transport, pointed out where the vehicle was washed, and that blood was found in the boot. The court treated this as part of the broader evidentiary picture placed before the bail court.


Concerning the sixth appellant, the investigating officer relied not only on cellphone communications but also on an affidavit from an unidentified witness (whose identity was said to be confidential and who might require witness protection). This witness alleged that on 14 August 2016 the sixth appellant referred to plans to “laat loop” two persons (said, in context, to mean kill), with a preference that the “dirty job” be done in a different ward, and that Baadjies had been the opposition’s successful candidate in Ward 2. The same witness described an incident on 16 August 2016 involving a pistol magazine transferred from the first appellant to the sixth appellant, followed by the sixth appellant discarding it and expressing disapproval. The court noted that the State’s case against the sixth appellant was not confined to this evidence alone.


The “new facts” in the second bail application included an affidavit by a transcriber stating that a police officer had asked her to suggest in an affidavit that disks containing recorded conversations were sealed in a forensic bag when they were not, and that the officer was removed from the investigation team once this was reported. The section 204 witness’s affidavit also clarified that he initially denied knowing the first appellant until confronted with cellphone records, after which his legal representative indicated he wished to make a full disclosure; permission was obtained to utilise him under section 204, and the provisions were explained to him before he made his statement.


The court treated as significant that Colonel Lourens’s evidence about the State’s available material was not materially undermined in cross-examination, and that, apart from a general denial by most appellants (and an alibi asserted by the first appellant), the appellants largely did not advance evidence to neutralise or explain the incriminating links identified by the State for bail purposes.


3. Legal Issues


The central legal question was whether the magistrate’s refusal of bail could be set aside on appeal under section 65(4) of the Criminal Procedure Act 51 of 1977, which limits interference to instances where the appeal court is satisfied that the lower court’s decision was wrong.


A further core issue concerned the onus and standard applicable to Schedule 6 matters. Because the charges fell within Schedule 6, the appellants bore the burden under section 60(11)(a) to show, on a balance of probabilities, that exceptional circumstances existed which justified release on bail and that such release would be in the interests of justice.


A significant aspect of the dispute involved the application of law to fact: specifically, how the bail court should evaluate the strength of the State’s case at the bail stage where parts of the State’s case included material from a section 204 witness, cellphone records, and recorded conversations potentially implicating section 252A considerations. This also required a value judgment about whether the totality of the evidence showed a strong prima facie case and whether the ordinary bail considerations (including flight risk and witness interference) were sufficient to meet the Schedule 6 threshold.


4. Court’s Reasoning


The court began by confirming the constrained nature of a bail appeal. In terms of section 65(4), it could not set aside the magistrate’s decision unless satisfied that it was wrong, and it could not simply substitute its own view because it might have reached a different conclusion. The court aligned itself with established authority that appellate interference is not warranted absent a material misdirection or misapprehension of law or fact.


Turning to the constitutional context, the court acknowledged the right in section 35(1)(f) of the Constitution to be released from detention subject to reasonable conditions if the interests of justice permit. It emphasised, however, that the right is qualified and that section 60 of the Criminal Procedure Act structures and limits bail, particularly in Schedule 6 matters.


The court treated it as decisive that the offences fell within Schedule 6 and therefore required the appellants to establish exceptional circumstances under section 60(11)(a). It accepted the parties’ shared position that the strength of the State’s case is a critical consideration in determining whether exceptional circumstances have been shown. In that context, the court assessed the State’s evidentiary outline as provided primarily through the investigating officer.


On the appellants’ contention that the State’s case was not strong—especially because it depended materially on a section 204 witness—the court applied the approach articulated in authority dealing with bail-stage reliance on such evidence. It emphasised that the bail court is concerned with the nature of the evidence available to the prosecution and that, unless admissibility or reliability is directly challenged within the bail proceedings, the court may accept the evidence as presented for purposes of assessing whether the State’s case is strong or weak. The court therefore held that it was appropriate for the magistrate to consider the contents of the section 204 witness statement, together with corroborative material, when assessing prima facie strength.


The court rejected the criticism that the section 204 witness’s initial denial of involvement undermined reliance on his version for bail purposes, reasoning that section 204 is specifically designed for witnesses who may incriminate themselves, including accomplices. The court further rejected the argument that cellphone records were improperly used as corroboration because they were available when the statement was compiled. It accepted the investigating officer’s evidence that he compared the witness’s account to the records to test reliability, and it regarded this as consistent with responsible investigation. It also noted that the witness’s statement extended beyond mere references to phone calls.


Regarding the “new facts” relating to the transcription and the alleged misconduct of a police officer, the court accepted that the officer had been removed from the investigation team once the issue was raised. It treated questions about the admissibility of recorded conversations and their authentication as matters for the trial court, noting that these issues were not litigated as admissibility disputes in the bail proceedings. The court also noted the magistrate’s view that authenticity could be proved through the evidence of the section 204 witness, and it considered there to be no basis to find the magistrate wrong on that point at the bail stage.


On the sixth appellant’s arguments about alternative inferences (including the meaning of “laat loop” and the interpretation of the firearm-related evidence), the court held that the investigating officer’s evidence on these points was not challenged in cross-examination in a way that would support the alternative meanings contended for on appeal. It further held that the State’s case against the sixth appellant did not rest solely on one item of evidence and that the evidence had to be assessed cumulatively.


The court ultimately accepted the State’s submission that the appeal was, in substance, premised on the possibility that the section 204 witness might fail to meet credibility requirements at trial. It held that this kind of possibility did not, without more, amount to exceptional circumstances, particularly in Schedule 6 matters. It reiterated the principle that, although a weak State case may constitute exceptional circumstances, the accused must place strong independent evidence indicating innocence and show on a balance of probabilities that they will probably be acquitted; vague possibilities were insufficient. The court also emphasised that the State bears no onus to prove the strength of its case for bail, nor to disprove exceptional circumstances.


In weighing the broader “interests of justice” considerations, the court referred to the statutory framework in section 60(4) and the factors in section 60(5) relevant to the risk of endangering the public or committing further Schedule 1 offences. It treated the charges as extremely serious, noted the potential exposure to life imprisonment if convicted, and considered the evidence of violence inherent in the allegations. It also took into account evidence concerning prior associations among several appellants, the existence of pending matters involving some appellants, and the uncontested evidence that the first and second appellants were on bail for a Schedule 1 offence when the present offences were allegedly committed. Evidence of alleged threats and the possible need for witness protection also formed part of the evaluative matrix relied upon by the court.


The court addressed the appellants’ reliance on concessions made by the investigating officer (including that there was no evidence they were flight risks or would interfere with the investigation or witnesses). It held that these concessions were qualified in context, reflecting that the officer lacked evidence to the contrary, and did not themselves establish exceptional circumstances. It further held that, even if the State did not oppose bail, the court still had an independent duty under section 60(10) to weigh personal circumstances against the interests of justice.


Finally, the court noted that the investigation appeared substantially complete, the docket had been disclosed, and the trial was set to commence in March 2017, relatively soon after the August 2016 incident. It concluded that the appellants had not discharged the Schedule 6 burden and that there was no material misdirection by the magistrate justifying appellate interference.


5. Outcome and Relief


The High Court dismissed the bail appeal. The court held that the appellants had not shown exceptional circumstances on a balance of probabilities as required by section 60(11)(a) in a Schedule 6 matter, and that the magistrate had not exercised the bail discretion wrongly within the meaning of section 65(4).


The order made was that the appeal of all six appellants was dismissed. The judgment did not make a separate costs order in the bail appeal.


Cases Cited


S v Vermaas 1996 (1) SACR 528 (T)


S v Mohammed 1999 (2) SACR 507 (C)


S v Barber 1979 (4) SA 218 (D)


S v Porthen and others 2004 (2) SACR 242 (C)


S v Ali 2011 (1) SACR 34 (E)


Panayiotou v S (CA&R 06/2015) [2015] ZAECGHC 73


S v Branco 2002 (1) SACR 531 (W)


S v Viljoen 2002 (2) SACR 550 (SCA)


S v Botha 2002 (1) SACR 222 (SCA)


S v Mpulampula 2007 (2) SACR 133 (E)


S v Mathebula 2010 (1) SACR 55 (SCA)


S v Rudolf 2010 (1) SACR 262 (SCA)


Legislation Cited


Constitution of the Republic of South Africa, 1996 (Act 108 of 1996), section 35(1)(f)


Criminal Procedure Act 51 of 1977, sections 60, 60(4), 60(5), 60(9), 60(10), 60(11)(a), 65(4), 204, 252A, and Schedule 6


Act 51 of 1997, section 51 (as referenced in the judgment)


Rules of Court Cited


No rules of court were cited in the judgment.


Held


The court held that, because the appellants faced Schedule 6 murder charges, they bore the onus to establish exceptional circumstances justifying bail and to show that release would be in the interests of justice. The court further held that the magistrate’s refusal of bail could not be set aside on appeal unless shown to be wrong, and that no material misdirection on the law or facts had been demonstrated.


On the evidence accepted for bail purposes—including the section 204 witness material, cellphone record linkages, and other corroborative features—the court held that there was a prima facie strong case against the appellants when the evidence was viewed cumulatively. It rejected the contention that speculative doubts about the section 204 witness’s future trial performance, or concerns about possible trial-stage admissibility disputes, constituted exceptional circumstances in the absence of strong independent evidence indicating probable acquittal.


Accordingly, the court held that the appellants had not discharged the Schedule 6 burden and dismissed the bail appeal for all six appellants.


LEGAL PRINCIPLES


The appellate court’s power in a bail appeal is narrowly circumscribed by section 65(4) of the Criminal Procedure Act 51 of 1977. The appeal court may not set aside a magistrate’s bail decision unless satisfied that the decision was wrong, and it may not interfere merely because it would have exercised the discretion differently.


In Schedule 6 matters, section 60(11)(a) requires an accused to prove, on a balance of probabilities, the existence of exceptional circumstances that justify release on bail and show that release is in the interests of justice. Ordinary bail considerations are not, without more, sufficient to satisfy this threshold.


At the bail stage, the court assesses the nature and apparent strength of the prosecution’s available evidence. Absent a direct challenge in the bail proceedings to admissibility or reliability, the bail court is entitled to accept the evidence as presented for purposes of evaluating whether the State’s case is strong or weak, leaving detailed credibility and admissibility determinations to the trial court.


A contention that the State’s case might fail at trial—particularly where it turns on the prospective credibility of an accomplice or section 204 witness—does not, on its own, constitute exceptional circumstances. Where an accused relies on alleged weakness in the State’s case to establish exceptional circumstances, the authorities applied require strong independent evidence indicating innocence and a showing that the accused will probably be acquitted, rather than reliance on vague or speculative possibilities.


Even where the State does not oppose bail or makes concessions on typical risk factors (such as flight risk or interference), the bail court retains an independent statutory duty under section 60 to weigh personal circumstances against the interests of justice, including the seriousness of the offence, the nature of the alleged violence, and factors relevant to public safety and the integrity of the criminal justice process.

About SAFLII
Databases
Search
Terms of Use
RSS Feeds
South Africa: High Court, Northern Cape Division, Kimberley
SAFLII
>>
Databases
>>
South Africa: High Court, Northern Cape Division, Kimberley
>>
2017
>>
[2017] ZANCHC 12
|

|

Magawu en Andere (CA&R139/2016) [2017] ZANCHC 12 (9 January 2017)

IN
DIE Hoë HOF VAN SUID-AFRIKA
(Noord-Kaapse
Afdeling, Kimberley)
Saak
No: CA&R 139/2016
Saak
Aangehoor: 06/01/2017
Uitspraak:
09/01/2017
In
die saak tussen:
ZONISELO
RICHARD MAGAWU
Eerste
Appellant
THOMPSON
MPHANDAMISA
Tweede
Appellant
MATHEWS
LEGUDU
Derde
Appellant
RICHARD
HASANE                                                              Vierde

Appellant
FRANK
BAXANA                                                                   Vyfde

Appellant
PAULUS
MVULENI MGCERA                                               Sesde

Appellant
en
DIE
STAAT                                                                                    Respondent
CORAM:
Erasmus WnR
UITSPRAAK
OP APPèL
Erasmus
WnR:
INLEIDING
[1]
Die appellante sal in
die Hoë Hof te Kimberley teregstaan op twee aanklagte van moord
gelees met die bepalings artikel 51 van
Wet 51 van 1997.  Dit
word beweer dat hulle op of omtrent 17 Augustus 2016 te of naby
Postmasburg, in die distrik van Postmasburg
wederregtelik en opsetlik
vir Johannes Baadjies en Shuping Jeffrey Nouse gedood het.
AGTERGROND
[2]
Die eerste tot vierde appellante het
aanvanklik op 22 September 2016 in die Landdroshof aansoek gedoen om
op borgtog vrygelaat te
word.  Hulle het nie mondelinge
getuienis afgelê nie en bloot net gesteun op eedsverklarings
wat in die rekord ingelees
en ingehandig is as bewysstukke.  Die
respondent het getuienis by monde van die ondersoekbeampte, Kolonel
RJ Lourens, aangebied.
[3]
Voordat die kruisondervraging van
Kolonel Lourens ʼn aanvang geneem het, is die aansoek verdaag tot
17 Oktober 2016.  Op
hierdie datum het dit geblyk dat die vyfde
en sesde appellante intussen gearresteer is en dat, by ooreenkoms
tussen die partye,
hulle toegetree het tot die borgaansoek. Ook ten
opsigte van die vyfde en sesde appellante is eedsverklarings in die
rekord ingelees
en ingehandig ter ondersteuning van hul aansoeke.
[4]
Die getuienis in hoof van Kaptein
Lourens is hierna voortgesit, waarna die kruisondervraging namens al
die appellante gevolg het.
Borgtog ten opsigte van al die
appellante is geweier op 25 Oktober 2016.
[5]
Op 12 Desember 2016 het ʼn
verdere borgaansoek, gebaseer op nuwe feite, in die Landdroshof
gevolg.  By ooreenkoms tussen
die appellante en die respondent
is twee eedsverklarings van onderskeidelik  ARAUNA ROSSOUW (‘die
transkribeerder’)
en TIRO MCANTIRE LEKGOTLA (‘die artikel
204-getuie’) ingehandig as Bewysstuk ‘Q’ en ‘R’.

Hierdie verklarings vorm die basis vir die nuwe feite waarop die
appellante gesteun het. Geen verdere mondelinge getuienis is
aangebied deur enige van die partye nie en na aanhoor van betoë
is borgtog op dieselfde dag weereens geweier.  Die appellante

kom nou in hoër beroep teen die weiering van borgtog.
DIE
BENADERING OP APPèL
[6]
Die appellante en die respondent is dit eens dat die feite wat tydens
die twee borgaansoeke voor die hof geplaas is gesamentlik
oorweeg
behoort te word in die beregting van die appèl.  Hierdie
benadering is in ooreenstemming met die regspraak.
[1]
[7]
In terme van artikel 65(4) van die Strafproseswet mag ʼn hof wat
ʼn borgappèl aanhoor nie die beslissing van
die Landdros
tersyde stel, tensy dit oortuig is dat sodanige beslissing verkeerd
is nie.  In
S
v Barber
[2]
het
Hefer R beslis
:

It
is well known that the powers of this Court are largely limited where
the matter comes before it on appeal and not as a substantive

application for bail. This Court has to be persuaded that the
magistrate exercised the discretion which he has wrongly.
Accordingly,
although this Court may have a different view, it should
not substitute its own view for that of the magistrate because that
would
be an unfair interference with the magistrate's exercise of his
discretion. I think it should be stressed that, no matter what this

Court's own views are, the real question is whether it can be said
that the magistrate who had the discretion to grant bail exercised

that discretion wrongly.
[8]
Die benadering, soos hierbo uiteengesit, is in verskeie sake daarna
goedgekeur en bevestig.  In die afwesigheid van ʼn
wesenlike
mistasting ten aansien van die reg of feite, is hierdie Hof dus nie
by magte om in te meng op appèl nie.
[3]
DIE
BEWYSLAS
[9]
Dit is die grondwetlike reg van ʼn beskuldigde, soos vervat in
Artikel 35 (1)(f) van die Grondwet van die Republiek van

Suid-Afrika
[4]
om

behoudens
redelike voorwaardes uit aanhouding vrygelaat te word indien die
belang van geregtigheid dit toelaat”
.
Die reg om op borgtog vrygelaat te word is onderworpe daaraan dat die
belange van geregtigheid nie daardeur benadeel sal
word nie.
Artikel 60 van die Strafproseswet, No. 51 van 1977, kwalifiseer en
beperk hierdie reg van
ʼn
gearresteerde persoon.
[5]
[10]
Dit is gemene saak dat die misdrywe wat die appellante ten laste gelê
word binne Bylae 6 tot die Strafproseswet val en
dat die appellante
dus in terme van die bepalings van artikel 60(11)(a) op ʼn oorwig
van waarskynlikhede moes aantoon dat buitengewone
omstandighede
bestaan wat hulle vrylating regverdig en dat sodanige buitengewone
omstandighede die vrylating in die belang van
geregtigheid
veroorloof.
DIE
GRONDE VIR APPèL
[11]
In die appellante se Kennisgewing van Appèl is aangevoer dat
die hof
a quo
fouteer het deur te bevind dat die appellante
hulle nie van die bewyslas gekwyt het nie en nie bevind het dat die
vrylating van
die appellante in belang van geregtigheid is nie in die
lig van die toegewings gemaak deur Kolonel Lourens ten aansien van,
onder
andere, die persoonlike omstandighede van die appellante.
Dit is ook aangevoer dat die Landdros fouteer het deur te bevind
dat
daar ʼn sterk
prima facie
saak teen die appellante is.
[12]
Meneer Vorster, namens die appellante en advokaat Cloete, namens die
respondent, is dit eens dat die sterkte van die Staat
se saak
deurslaggewend is by die bepaling of buitengewone omstandighede
aangetoon is.  Ek stem hiermee saam.  Dit is
gevolglik
nodig om die getuienis wat tydens die borgaansoek voor die hof
geplaas is te oorweeg.
DIE
GETUIENIS
[13]
Die persoonlike omstandighede van die appellante blyk grootliks
gemene saak tussen die partye te wees.
[14]
Die getuienis wat aangebied is tydens die borgaansoeke is volledig
deur die Landdros opgesom
[6]
en
die korrektheid van die opsomming word nie aangeveg deur die
appellante nie.   Ek is tevrede dat die Landdros die
getuienis korrek weergegee het in sy opsomming.  Ek sal
gevolglik net handel met die gedeeltes wat relevant is vir die
oorweging
van die borgappèl en waarna spesifiek verwys is deur
die appellante en die respondent in die betoogshoofde en argumente
voor my.
[15]
Wat die meriete van die saak betref het al die appellante, met die
uitsondering van die vierde appellant, bloot hulle betrokkenheid
by
die moorde ontken.
15.1
Die eerste appellant het ʼn alibi geopper as verweer.  Hy
het enige kennis van die moorde ontken. Sy vriendin bevestig
dat hy
wel die nag van 17 Augustus 2016 by die huis geslaap het, maar nie
die nag van 18 Augustus 2016 nie.
15.2
Die vierde appellant se weergawe is dat die artikel 204-getuie hom op
17 Augustus 2016 geskakel het met ʼn versoek om ʼn

voertuig by hom te leen.  Hy het toegestem om die artikel
204-getuie te vergesel om die getuie se vriende in Daniëlskuil

op te laai.  Hulle het twee mans in Daniëlskuil opgelaai en
gery na Postmasburg.  Op ʼn stadium het die mans
en die
artikel 204-getuie uitgeklim, waarna die vierde applikant na ʼn
taverne geloop het.  Die artikel 204-getuie het
verby hom gery
en gesê hy gaan die twee mans aflaai.  Die artikel
204-getuie het ongeveer 20-30 minute later teruggekeer,
waarna die
vierde appellant verder bestuur het en via die Daniëlskuilpad
terug gery het na Kuruman.
[16]
Die wese van die saak wat die Staat voornemens is om te bewys tydens
die verhoor blyk uit die getuienis van die ondersoekbeampte,
Kolonel
Lourens.
[17]
In kort is dit die saak van die Staat dat die eerste, tweede, derde,
vyfde en sesde appellante saamgesweer het om gemelde meneer
Baadjies
te vermoor. Die motief blyk polities gemotiveerd te wees om ʼn
tussenverkiesing in Daniëlskuil af te dwing, nadat
die ANC daar
nie ʼn volstrekte meerderheid in die munisipale verkiesing van
Augustus 2016 kon behaal nie. Die eerste appellant
was die ANC se
kandidaat in Wyk 1, maar is nie verkies tot raadslid nie.  Die
sesde appellant is ʼn raadslid wat die hoop
gekoester het om
burgemeester te word.  Meneer Baadjies is tydens die verkiesing
as raadslid van ʼn ander wyk verkies
as dié van die eerste
appellant en sou op 18 Augustus 2016 ingesweer word.
[18]
Volgens Kolonel Lourens is die liggaam van mnr Baadjies vroeg die
oggend van 18 Augustus 2016 langs die hoofpad tussen Postmasburg
en
Daniëlskuil naby Groenwater, ongeveer 23 km vanaf Postmasburg
aangetref. Hy het skietwonde aan sy hoof en een aan sy liggaam
gehad,
asook veelvuldige ander beserings. Sy voertuig is dieselfde oggend in
ʼn oop stuk veld te Postmasburg, oorkant ʼn
skool, aangetref.
Meneer Nouse, wat op daardie stadium nog gelewe het, is in hierdie
voertuig van Baadjies aangetref. Hy is op
23 Augustus 2016 oorlede.
Roof is deur die polisie uitgesluit as motief vir die moorde.
[19]
Selfoonrekords wat van diensverskaffers bekom is bevat inligting oor
selfoonkommunikasies tussen sekere selfoonnommers en
selfoonhandstukke wat die onderskeie appellante verbind met die
misdrywe wat hulle ten laste gelê word.
19.1
Meneer Baadjies het op 17 Augustus 2016 ʼn oproep ontvang in
verband met  ʼn vergadering wat om 18:00 in Postmasburg
sou
plaasvind.   Nadere ondersoek van Baadjies se selfoon het
getoon dat hy die middag ʼn sms ontvang het van die

selfoonhandstuk van die eerste appellant.  Die selfoonnommer
waarvandaan die sms gestuur is (‘die 062-nommer’)
is
tydens die ondersoek verbind aan ʼn simkaart wat dieselfde oggend
verkry is deur die eerste appellant.  Die sms het
die afspraak
met Baadjies bevestig. Die verkryging van die simkaart blyk uit ʼn
video-opname wat in die winkel gemaak.
19.2
Die selfoonrekords het ook getoon dat daar kontak was tussen die
062-nommer en die selfoonnommer van die artikel 204-getuie.

Hierdie ondersoek het daartoe gelei dat toestemming verkry is om hom
aan te wend as getuie in terme van die bepalings van artikel
204 van
die Strafproseswet.  Selfoonrekords toon, soos wat die artikel
204-getuie in sy verklaring beweer, dat daar telefoniese
kontak
tussen hom en die eerste appellant was op 17 Augustus 2016 om 17:01
en later om 17:51, nadat die artikel 204-getuie en die
vierde
appellant in Daniëlskuil aangekom het.
19.3
Die selfoonrekords het ook bevestig dat daar telefoniese kommunikasie
tussen die artikel 204-getuie en die tweede appellant
was.
Volgens die artikel 204-getuie se weergawe ken hy en die tweede
appellant mekaar sedert 2012.  Hy is op 16 Augustus
2016
geskakel deur die tweede appellant en versoek om vervoer te verskaf
omdat hulle ʼn ‘
deal’
in Postmasburg gehad het
op 17 Augustus 2016 en dat hulle afgelaai moes word en, soos wat die
getuie dit verstaan het, ʼn ‘
getaway car

benodig het.  Die getuie het toe vir vervoer gereël met die
vierde appellant en hom meegedeel waaroor dit gaan.
Hierdie
getuienis strook ook met die weergawe van die vierde appellant vir
sover dit die reël van die vervoer betref.
Die tweede
appellant het onderneem dat die artikel 204-getuie R20 000 betaal sou
word.  Toe hy wou weet hoekom soveel, het
die tweede appellant
aan die getuie gemeld dat die ‘
deal’
vir ʼn
DA-raadslid was en dat die eerste appellant veronderstel was om ʼn
raadslid te wees en dat dit ʼn invloed op
die tenders sou hê.
Daar was toe ook ʼn gesprek waartydens die eerste appellant die
getuie meegedeel het dat hy
(eerste appellant) en  die tweede
appellant die werk sou doen.
19.4
Volgens die artikel 204-getuie het hy en die vierde appellant, in
opdrag van die eerste appellant, na die winkel oorkant
die tweede
appellant se huis gegaan.  ʼn Avanza voertuig en
dubbel-kajuit Ford Ranger bakkie van die derde appellant was

geparkeer by die tweede appellant se huis.  Die eerste appellant
en ʼn ander persoon het met die Avanza na die winkel
gekom waar
die eerste appellant hulle meegedeel dat hy nie saamgaan nie, maar
slegs die tweede appellant en die ander persoon saamgaan
om die taak
te verrig.  Die tweede appellant het later by hulle aangesluit
met die derde appellant se bakkie en het ʼn
pistool aan hierdie
ander persoon oorhandig.  Uit ander getuienis blyk dit dat
hierdie persoon in alle waarskynlikheid die
vyfde appellant is.
Volgens die artikel 204-getuie het hy gesien dat die tweede appellant
ʼn Nokia N70 selfoon van die
eerste appellant ontvang.
19.5
Volgens die weergawe van die artikel 204-getuie het hy, die tweede en
die vierde appellant, asook die ander persoon na
Postmasburg gereis.
Die selfoonrekords toon dat meneer Baadjies na die Nokia N70 selfoon
van die eerste appellant geskakel
het, op ʼn stadium nadat meneer
Baadjies se voertuig opgemerk is in Postmasburg.  Daar is vir
Baadjies verduidelik hoe
hy tot by hulle moes ry, waarna hy en nog ʼn
manspersoon opgedaag het.  Uit verdere getuienis het dit geblyk
dat hierdie
manspersoon meneer Nouse was.  Daar is ʼn skoot
afgevuur wat vir Nouse getref het.  Die tweede appellant en
ander
persoon het vir meneer Baadjies in die voertuig se kattebak
gelaai.  In opdrag van die tweede appellant het die vierde
appellant
in die rigting van Kimberley gery.  Baadjies het op ʼn
stadium die kattebak oopgekry en is daarna deur die tweede appellant

geskiet.  Hy het uit die kattebak geval.  Die tweede
appellant en ander persoon het hom uit die pad gesleep, teen ʼn

bult af.  Die artikel 204-getuie en vierde appellant het
weggery.
19.6
Die tweede appellant het die volgende oggend, 18 Augustus 2016, die
artikel 204-getuie geskakel en meegedeel dat hulle vir
die derde
appellant gebel het en hy vir hom en die ander persoon gaan haal het
op die toneel.  Selfoonrekords toon dat die
selfoonnommer van
die derde appellant ʼn oproep ontvang het op 17 Augustus 2016 om
19:58 vanaf die vyfde appellant se nommer.
Twee minute later
was daar weer kommunikasie tussen hierdie twee fone. Die
selfoonrekords toon ook dat die derde appellant se selfoon
hierdie
aand in Daniëlskuil was om 19:58, toe naby Groenwater om 20:26
en toe weer terug in Daniëlskuil was om 21:23.
Groenwater
is die plek waar die liggaam van die oorledene Baadjies die volgende
oggend gekry is.
19.7
In aansluiting hierby toon die selfoonrekords van die vyfde appellant
dat sy selfoon om 18:45 te Daniëlskuil en
om 18:49 ʼn oproep
na die selfoon van die tweede appellant gemaak het.  Om 19:30
was die vyfde appellant se selfoon in
Postmasburg, tussen 19:56 en
20:56 was dit te Groenwater en om 21:14 terug in Daniëlskuil.
Die simkaart van die eerste
appellant se 082-nommer is op 18 Augustus
2016 gebruik in die handstuk van die vyfde appellant.
19.8
Volgens selfoonrekords was die simkaart met die 062-nommer gebruik om
kontak te maak met die oorledene Baadjies en ook
ʼn persoon by
die ANC-kantoor in Daniëlskuil, die artikel 204-getuie, die
tweede en die derde appellant.  Die simkaart
en ook die N70
Nokia foon was op 17 Augustus 2016 in Postmasburg om 19:22.
Hierdie nommer was op Baadjies se foon gestoor
as ‘Work by a
man’.
19.9
Tydens dieselfde telefoniese gesprek tussen die tweede appellant en
die artikel 204-getuie op 18 Augustus 2016, waarna
hierbo verwys is,
het die tweede appellant ook die getuie meegedeel dat hy nie toe
betaal kon word nie.  ʼn Paar dae later
is die getuie R1000
betaal vir petrol.  Onafhanklike rekords toon dat die derde
appellant deur middel van ʼn ‘e-wallet’-transaksie
R1
000 aan die artikel 204-getuie betaal het op 23 Augustus 2016.
19.10
Daar was ook selfoonkommunikasie tussen die 062-nommer van die eerste
appellant en die sesde appellant die middag van 17 Augustus
2016,
kort nadat die sms na die oorledene Baadjies gestuur is vanaf die
062-nommer.  Die sesde appellant het ook selfoonkommunikasie

gehad met die derde appellant en verskeie kere met die 082
selfoonnommer van die eerste appellant.  Op 18 Augustus 2016 was

daar selfoonkommunikasie tussen die sesde en vyfde appellant se
selfoonnommers.
[20]
Volgens Kolonel Lourens is magtiging verkry vir optrede in terme van
artikel 252A van die Strafproseswet en het daar ontmoetings
tussen
eers die tweede en toe die derde appellante met die artikel
204-getuie plaasgevind.  Die inhoud van die gesprekke is
vervat
in ʼn aanvullende verklaring van die getuie.
[21]
Tydens die gesprek tussen die artikel 204-getuie en die derde
appellant het hy die beplanning en motief vir die moord op meneer

Baadjies uiteengesit en gemeld dat dit sy vuurwapen is wat gebruik
is.  Hy het die getuie versoek om te wag tot na 7 September
2016
vir betaling van die R20 000.  Die getuie moes hom skakel
op 8 September 2016 en verwys na ʼn transaksie aangaande
die
verkoop van beeste.  Daar was ook tydens hierdie gesprek
verwysings na die huisbraaksaak waarop die eerste en tweede
appellante gearresteer is gedurende April 2016.  Die derde
appellant het ook ten aansien van ʼn verbyganger teenoor die

getuie opgemerk dat hy daardie persoon, na wie hy verwys het as ʼn
polisiebeampte, in die kop wil skiet met die R1-geweer.
Volgens
Kolonel Lourens se ondersoek het dit geblyk dat die betrokke
polisiebeampte inligting verskaf het in verband met ʼn
ander
huisbraaksaak waartydens die kluis met vuurwapens gesteel is.
Ek handel later met die huisbraaksake.  Die derde
appellant het
ook verwys na ʼn vorige voorval waartydens die tweede appellant ʼn
persoon geskiet het.
[22]
Tydens ondervraging van die vierde appellant, ná sy
arrestasie, het hy vir Kolonel Lourens meegedeel dat hy bewus was

van ʼn persoon in die kattebak van die Jetta wat hy en die
artikel 204-getuie gebruik het om die tweede appellant en
ander
persoon te vervoer.  Hy het ook die plek waar die Jetta gewas is
uitgewys.  Die Jetta is ondersoek en bloed is
in die kattebak
gevind.  Volgens die artikel 204-getuie sou die vierde appellant
hom ook meegedeel het dat hy tydens die skoonmaak
van die voertuig ʼn
doppie en holster in die voertuig gevind het, waarvan hy ontslae
geraak het.  Die vierde appellant
het dit nie genoem aan Kolonel
Lourens tydens ondervraging nie.
[23]
Alhoewel meneer Baadjies in ʼn ander woonbuurt as die eerste en
derde appellant gebly het, is daar verklarings van ander
getuies dat
die derde appellant met sy Ford Ranger bakkie en eerste appellant met
derde appellant se Avanza verby Baadjies se huis
gery het kort nadat
hy na Postmasburg vertrek het op 17 Augustus 2016.
[24]
Dit blyk uit die getuienis van Kolonel Lourens dat die eerste,
tweede, derde en vyfde respondente mekaar goed ken.  Die

appellante, met die uitsondering van die vierde appellant, het al in
die verlede met mekaar geassosieer.
24.1
Volgens mededelings wat die eerste appellant aan Lourens gemaak het,
het hy en nog ʼn persoon op die 17 Augustus
2016 met die
Avanza-voertuig van die derde appellant gery en dat die derde
appellant vir sy hotelverblyf in die Daniëlskuil
hotel betaal
het die nag van 18 Augustus 2016.  Die bewering dat hy in die
hotel geslaap het is opgevolg en het geblyk vals
te wees.
24.2
Eerste appellant is gearresteer op 25 April 2016 en is hy en die
tweede appellant medebeskuldigdes in ʼn hangende
saak van
huisbraak met die opset om te steel en diefstal.  Op hierdie
saak was beide van hulle op borgtog van R10 000 toe
die huidige
misdade gepleeg is.  Na hierdie arrestasie het die vyfde
appellant met die eerste appellant se motor by die polisiestasie

gearriveer. Die derde appellant het die borg van die eerste en tweede
appellante betaal.
24.3
Die eerste en derde appellante was medebeskuldigdes in ʼn ander
saak, aanranding gewoon (beide) en rig van vuurwapen,
ʼn 9mm
pistool (slegs eerste appellant) wat aanvanklik teruggetrek is.
By nagaan van die dossier is daar besluit om hulle
weer daarop te
vervolg.  Die dagvaarding daarin is uitgereik op 10 Augustus
2016, voor die pleging van hierdie misdrywe.
24.4
Daar is ook ʼn verdere saak van huisbraak, na bewering gepleeg op
15 Oktober 2015, waarop die eerste appellant nog
aangekla moet word.
Hiertydens is ʼn kluis gesteel wat ongeveer vyf jaggewere bevat
het.  Die kluis is later gevind
in Lime Acres, maar die
vuurwapens is vermis.  Die tweede appellant en ʼn ander
persoon is gesien waar hulle toetsskote
met gewere afgevuur het.
Die derde appellant dra ook kennis van die huisbraak en diefstal van
die gewere aangesien hy die
artikel 204-getuie, tydens die gesprek
wat opgeneem is, meegedeel het dat hulle gedink het daar is geld in
die kluis wat gesteel
is, maar dat dit toe gewere was.
24.5
By voortsetting van die borgaansoek, en ná arrestasie en
toetrede van die vyfde en sesde appellante, het Kolonel
Lourens
verdere getuienis afgelê dat daar ʼn klag van intimidasie
teen die eerste en derde appellante gelê is op
8 September
2016.
[25]
Wat die sesde appellant betref het Kolonel Lourens getuig dat,
benewens die selfoonrekords wat die sesde appellant verbind,
hy in
besit is van ʼn eedsverklaring van ʼn getuie wie se
identiteit nie geopenbaar kan word nie (‘die onbekende
getuie’)
en wat moontlik in die getuiebeskermingsplan opgeneem kan word.
Hierdie getuie is ʼn vriend van die sesde
appellant.
25.1
Volgens dié getuie het die sesde appellant hom genooi na sy
woning die aand van 14 Augustus 2016.  Die getuie wou
nie gaan
nie, maar is telefonies meegedeel deur die sesde appellant dat die
eerste, tweede, derde, vyfde appellante, twee vroue
en ANC
vrywilligers by sy woning was en gewag het vir persone van Upington
om hulle te kom toespreek oor die tussenverkiesing.
Daar was op
daardie stadium nog geen sprake van ʼn tussenverkiesing nie.
Die sesde appellant het hom meegedeel dat hulle
eintlik twee ander
persone wil ‘laat loop’. Hulle het Tswana gepraat en, in
die konteks wat die sesde appellant dit
gebruik het, ‘laat
loop’ vermoor beteken het.  Een van hierdie persone en die
eerste appellant het teen mekaar
gestaan in Wyk 1 en, indien dié
persoon doodgemaak sou word, hulle sou weet dat dit die toedoen van
die eerste appellant
was. Die sesde appellant het daarop gesê
dat die ‘
dirty job’
in Wyk 2 of 3 gedoen moes
word. Meneer Baadjies was die opposisie se suksesvolle kandidaat in
Wyk 2.
25.2
Die getuie sou op 16 Augustus 2016 gesien het dat die eerste
appellant ʼn magasyn van ʼn 9mm pistool uit sy broeksak
haal
en in die broeksak van die sesde appellant gesit het, op ʼn plek
waar die derde appellant se Avanza geparkeer was.
Die sesde
appellant het die magasyn op die sitplek van die motor gegooi en
weggestap en gesê dat hy nie sulke lelike goed
wil sien nie.
[26]
Daar is nie betoog en dit blyk ook nie uit die rekord dat Kolonel
Lourens se getuienis ten aansien van die getuienis waaroor
die Staat
beskik enigsins afgebreek is in kruisondervraging nie. Wat die
meriete van die Staat se saak betref, was die kruisondervraging

grootliks ʼn herhaling van die getuienis in hoof.  Die
appellante, met die uitsondering van die vierde appellant se
verduideliking
in sy eedsverklaring, het geen poging aangewend om die
getuienis teen hulle te verduidelik of te ontsenu nie.
[27]
Dit blyk uit die kruisondervraging dat Kolonel Lourens nie die
persoonlike omstandighede van die appellante betwis nie.
Toe hy
gevra is wat sy gesindheid oor borg is, het hy aangedui dat hy bloot
die getuienis waaroor hy beskik voor die hof plaas
en dat sy houding
irrelevant is.  Volgens hom sal daar nie ʼn verskil in die
verhoor wees sou die appellante hulle binne
of buite die gevangenis
bevind nie.  Hy het aangedui dat hy nie beswaar het teen borg
vir die vierde appellant nie, maar wel
teen die ander appellante en
weereens beklemtoon dat dit nie sy besluit is nie.
[28]
Kolonel Lourens is pertinent gevra of hy ondersoek ingestel het na
die bewerings van die artikel 204-getuie om sy betroubaarheid
te
bevestig. Hy het dit inderdaad gedoen en kon geen aanduiding kry dat
hy onbetroubaar is nie.
[29]
Tydens die verdere borgaansoek was afskrifte van die inhoud van die
saakdossier reeds aan die appellante se regsverteenwoordiger

beskikbaar gestel.  Uit die twee verdere verklarings, Bewysstuk
‘Q’ en ‘R’ blyk die volgende:
29.1
Uit Bewysstuk ‘Q’ blyk dit dat ʼn voormalige lid van
die ondersoekspan die transkribeerder genader het met
die skywe
waarop die opname van die gesprek tussen die artikel 204-getuie en
derde appellant was.  Hy het haar versoek om
in haar
eedsverklaring te vermeld dat dit verseël was in ʼn
forensiese sak, terwyl dit nie die geval was nie.  Sy
het
ongemaklik gevoel oor die aangeleentheid en dit is onder die aandag
gebring van meneer Cloete, die advokaat van die respondent.
Die
betrokke polisiebeampte is onmiddellik van die ondersoekspan
verwyder.
29.2
Uit paragraaf 2 van Bewysstuk ‘R’, wat afgelê is op
2 September 2016, blyk dit dat die artikel 204-getuie
aanvanklik ʼn
verdagte was.  Hy is deur Kolonel Lourens ondervra in die
teenwoordigheid van sy prokureur.  Hy is
gevra of hy die eerste
appellant ken, waarop hy eers ontkennend geantwoord het.
Lourens het toe verwys na die selfoonrekords
waaruit dit geblyk het
dat die getuie met ʼn selfoon en selfoonnommer wat met die eerste
appellant verbind is kontak gehad
het.  Die getuie se prokureur
het daarna, ná konsultasie met die getuie, aangedui dat sy
kliënt oop kaarte wou
speel.  Nadat Lourens toestemming
verkry het van die Direkteur van Openbare Vervolgings om hom as
getuie te gebruik, is die
bepalings van artikel 204 van die
Strafproseswet aan hom verduidelik en het hy die verklaring afgelê.
[30]
Daar is aan die hand gedoen dat die Landdros versuim het om daarop ag
te slaan dat die suksesvolle vervolging van die appellante

grotendeels afhanklik sal wees van ʼn ‘vlekkelose
vertoning’ van die artikel 204-getuie in die getuiebank tydens

die verhoor en
dat die
‘kanse veel beter is’ dat die getuie nie die vereiste
toetse sal deurstaan wat van ʼn artikel 204-getuie
vereis sal
word nie.  Die submissies is daarop gebaseer dat die artikel
204-getuie ʼn medepligtige is en grotendeels ʼn
enkelgetuie
sal wees.
[31]
In
S
v Panayiotou
[7]
het
Goosen R homself soos volg uitgelaat oor die benadering wat gevolg
moet word by beoordeling van getuienis van ʼn artikel
204-getuie
tydens ʼn borgaansoek:

That
issue, of course, is a matter that no doubt will be canvassed fully
at the criminal trial. It is after all, at that point that
critical
questions of the admissibility and reliability of evidence will be
tested. What the court is called upon to consider,
in a bail
application, is the nature of the evidence that is available to the
prosecution and, absent a challenge in the bail proceedings
to the
admissibility or reliability of that evidence, the court will accept
the evidence. It is upon this acceptance that the court
decides
whether the case is strong or weak.”
[32]
Die toelaatbaarheid van die getuienis wat Kolonel Lourens aangebied
het oor die artikel 204-getuie se weergawe was nie in geskil
tydens
die borgaansoek nie. Die geloofwaardigheid en betroubaarheid van
hierdie getuie se getuienis sal tydens die verhoor deurtrap
word.
Vir doeleindes van bepaling van die sterkte van die saak was die
Landdros wat die borgaansoek hanteer het korrek om
dít wat
vervat is in die artikel 204-getuie se verklaring te oorweeg en dan,
in samehang daarmee, die ander getuienis wat
dui op sy betroubaarheid
in aanmerking te neem by evaluering van die
prima facie
sterkte
van die Staat se saak.
[33]
Meneer Vorster se kritiek teen die artikel 204-getuie dat hy
aanvanklik eers aandadigheid ontken het, maar later toe hy
gekonfronteer
is met selfoonstate sy weergawe verander het, is sonder
meriete.  Artikel 204 van die Strafproseswet maak spesifiek
voorsiening
vir vrywaring van vervolging van ʼn getuie wat
getuienis lewer wat homself kan inkrimineer, soos wat die geval met ʼn
medepligtige
is.  Die getuienis van die artikel 204-getuie sal
toelaatbaar wees tydens die verhoor en sy geloofwaardigheid sal
daartydens
deurtrap word.  Op hierdie stadium van die
verrigtinge staan dit onweerspreek deur enige van die appellante.
[34]
Meneer Vorster het betoog dat die inhoud van die selfoonstate
verkeerdelik gebruik is as ʼn betroubaarheids-waarborg en
stawing
vir die artikel 204-getuie se weergawe aangesien dit beskikbaar was
ten tye van die aflegging van die getuie se verklaring
en gebruik is
in die opstel van sy verklaring.  Daar is volgens my ook nie
meriete in hierdie argument nie.  Dit blyk
uit die getuienis van
Kolonel Lourens dat hy juis die artikel 204-getuie se weergawe, soos
wat dit aan hom oorgedra is, vergelyk
het met die inhoud van die
selfoonstate om die betroubaarheid van die getuie vas te stel.
Ek stem saam met die betoog van
meneer Cloete dat dit presies is wat
van ʼn verantwoordelike ondersoekbeampte verwag word, naamlik om
hom te vergewis van die
betroubaarheid van so ʼn getuie se
weergawe.  Die verklaring van die getuie gaan veel verder as
bloot net verwysings na
telefoniese gesprekke en kon gevolglik nie
net op grond van die selfoonrekords opgestel gewees het nie.
[35]
Meneer Vorster het ook betoog dat daar verkeerdelik gesteun is op die
opname van die gesprek tussen die artikel 204-getuie
en die derde
appellant as stawing vir die artikel 204-getuie, aangesien gemelde
transkripsie onderworpe sal wees  aan die
streng vereistes
neergelê in artikel 252A van die Strafproseswet en dat, gegewe
die oneerlikheid van ʼn polisiebeampte,
die toelaatbaarheid
daarvan deur middel van ʼn verhoor binne ʼn verhoor beslis
sal word.  Die toelaatbaarheid van
Kolonel Lourens die getuienis
oor die bandopnames was nie tydens die borgaansoek in geskil nie.
Die Landdros het in die uitspraak
van die borgaansoek wat op die nuwe
feite gebaseer is korrek bevind dat die outentisiteit van die opname
bewys sal word deur die
getuienis van die artikel 204-gtuie. Die
toelaatbaarheid van hierdie getuienis sal gedurende die verhoor
aangespreek word.
Daar is geen getuienis aangebied deur die
derde appellant dat hierdie gesprek nie plaasgevind het nie of dat
dit wat verklaar is
deur die artikel 294-getuie nie korrek is nie.
Daar is geen gronde om te bevind dat die Landdros se gevolgtrekking
in hierdie
verband verkeerd was nie.
[36]
Meneer Vorster het ten aansien van die sesde appellant betoog dat die
Landdros misgetas het deur die omstandigheidsgetuienis
te
interpreteer as sou dit as enigste redelike afleiding regverdig dat
die oorledenes gedood moes word.  Ek stem nie saam
nie.
36.1
Die betoog was dat die woorde ‘laat loop’ wat die sesde
appellant sou gebruik ook anders geïnterpreteer kon
word.
Kolonel Lourens se getuienis in hierdie verband is nie aangeveg nie.
Ek sou verwag dat, as daar ʼn ander betekenis
aan hierdie woorde
geheg kon word, Lourens ten minste daarmee gekonfronteer sou word in
kruisondervraging.
36.2
Wat die afleiding uit die getuienis oor die sesde appellant se
betrokkenheid by die vuurwapen betref en die afleiding dat hy
hom
gedistansieer het van die gebruik daarvan, moet ook in ag geneem word
dat die Staat se saak teen die sesde appellant nie net
op hierdie
getuienis berus nie. Hierdie getuienis kon dus nie in isolasie
beoordeel word en op grond daarvan bevind word dat die
Staat nie
prima facie
ʼn sterk saak teen die sesde appellant het
nie.
36.3
Meneer Vorster het betoog dat die Landdros nie in ag geneem het dat ʼn
tussenverkiesing kon ontstaan as gevolg van ʼn
geslaagde klagte
by die verkiesingskommissie nie.  Daar is doodeenvoudig geen
getuienis van die sesde appellant of enige appellant
tot daardie
effek nie.  As daar enige ander rede vir die hou van ʼn
tussenverkiesing was, moes die appellante getuienis
tot die effek
voor die hof geplaas het.  Kolonel Lourens se getuienis is nie
betwis nie en daar is nie eens ʼn stelling
in hierdie verband aan
hom gemaak nie.
[37]
Meneer Cloete het betoog dat die appellante se appèl in effek
berus op ʼn
moontlikheid
dat die getuienis van die artikel 204-getuie se getuienis nie aanvaar
sal word nie en dat dit dan buitengewone omstandighede daar
sou
stel.  Hy het met verwysing na die sake van
S
v Viljoen
[8]
en
S
v Botha
[9]
betoog
dat die appellante sterk onafhanklike getuienis moes aangetoon het
wat op hulle onskuld dui.  Hulle moes aangetoon het
dat hulle
waarskynlik onskuldig bevind sal word en dat dit nie voldoende is om
na vae moontlikhede in hierdie verband te verwys
nie.
[38]
Meneer Cloete is korrek in sy betoog.  ʼn Swak saak teen ʼn
beskuldigde kan as buitengewone omstandighede dien,
maar dan slegs as
ʼn beskuldigde op ʼn oorwig van waarskynlikhede kan bewys dat
hy onskuldig bevind sal word in die verhoor.
Soos blyk uit
S
v Mohammed
[10]
,
word
vereis dat ʼn beskuldigde sterk onafhanklike getuienis,
aanduidend van sy onskuld, voor die hof moet plaas. Daar moet verder

in gedagte gehou word dat daar geen bewyslas op die Staat rus om aan
te toon dat dit ʼn sterk saak teen ʼn beskuldigde
het nie.
Ook hoef die Staat nie te bewys dat daar nie buitengewone
omstandighede bestaan nie.
[11]
[39]
By oorweging van die vraag of die appellante daarin geslaag het om op
ʼn oorwig van waarskynlikhede buitengewone omstandighede
te
bewys, moes die Landdros die getuienis in geheel beoordeel.  Die
sterkte van die Staat se saak moes oorweeg word aan die
hand van
Kolonel Lourens se getuienis.  Dit blyk hieruit dat die Staat se
saak nie uitsluitlik berus op die getuienis van
die artikel
204-getuie, of die onbekende getuie, of die selfoonstate, of die
transkripsie van die opname nie, maar wel die kumulatiewe
effek van
hierdie en ander getuies en getuienis.  By oorweging van al die
getuienis kom dit voor asof die getuienis van die
artikel 204-getuie
en ander getuienis aansluiting by mekaar vind en dui dit daarop dat
daar
prima facie
ʼn sterk saak teen die appellante is.
Ek is tevrede dat die landdros korrek was toe hy so bevind het.
[40]
Dit is betoog deur meneer Vorster dat die Landdros nie voldoende
gewig geheg het aan die toegewings wat gemaak is deur Kolonel
Lourens
dat die appellante nie ʼn vlugrisiko is nie, dat hul waarskynlik
nie sou inmeng met die ondersoek of getuies nie, dat
hy van oordeel
was dat dit nie ʼn verskil sou maak aan die verhoor of die
appellante in hegtenis is al dan nie nie, en dat
hy nie beswaar teen
die vrylating van die vierde appellant op borg het nie.  Daar is
aan die hand gedoen dat die Landdros
in die lig van die toegewings
moes bevind het dat die belang van geregtigheid die vrylating van die
appellante op borgtog veroorloof.
[41]
In
S
v Viljoen
is bevind dat buitengewone omstandighede  beteken dat

die
gewone oorwegings vir die verlening van borgtog wat in art 60(4) -
(9) uiteengesit word, waar die aangehoudene se reg op vrylating

opgeweeg word teen die faktore wat sy vrylating in die belang
van geregtigheid sou verhinder, nie voldoende is om sy vrylating

te verkry nie.  'n Blote ontkenning van die waarskynlikheid van
die gebeure in art 60(4)(a) - (e) sou dus nie

voldoende wees nie

.
Dit sal gewoonlik

omstandighede
wees wat daarop gemik is om die onwaarskynlikheid van die gebeure
genome in art 60(4)(a) – (e) te bewys

.
[12]
[42]
Uit die konteks waarbinne die toegewings gemaak is deur Kolonel
Lourens, blyk dit dat hy die toegewings
gekwalifiseer
het deurdat hy getuig het dat hy nie oor getuienis tot die teendeel
beskik nie.  Dit dui op sy objektiwiteit
en stel, soos wat
meneer Cloete betoog het, nie buitengewone omstandighede daar
nie.
[13]
[43]
Ongeag die toegewings van Kolonel Lourens en selfs al sou die Staat
nie die toestaan van borg geopponeer het nie, het die landdros
in
terme van artikel 60(10) van die Strafproseswet die plig gehad om die
persoonlike omstandighede van die appellante op te weeg
teen die
belange van geregtigheid.  Dit is wat die Landdros gedoen het.
[44]
Artikel 60(4) sit die faktore uiteen wat bepaal wanneer dit nie in
belang van geregtigheid is om ʼn beskuldigde vry te
laat uit
aanhouding nie.  Die appellante het die bewyslas gedra om
omstandighede aan te toon dat dit onwaarskynlik is dat
enige van
hierdie faktore sal intree indien hulle vrygelaat word. In terme van
artikel 60(4)(a) sal die belang van geregtigheid
nie die vrylating op
borgtog veroorloof as die waarskynlikheid bestaan dat vrylating tot
gevolg sal hê dat die veiligheid
van die publiek of ʼn
bepaalde persoon in gevaar gestel sal word of dat die beskuldigde ʼn
Bylae 1 misdryf sal pleeg nie.
By oorweging van die vraag of
die appellante aangetoon het dat dit nie sal gebeur nie, was die
Landdros geregtig om die faktore
gelys in artikel 60(5) te oorweeg en
in ag te neem. Hierdie faktore is:

(a)
die
mate van geweld teenoor ander wat implisiet is by die aanklag teen
die beskuldigde;
(b)
enige
dreigement van geweld wat die beskuldigde teenoor enige persoon mag
geuiter het;
(c)
enige
wrok wat die beskuldigde na bewering teenoor enige persoon koester;
(d)
enige
geneigdheid tot geweld deur die beskuldigde, soos blyk uit sy of haar
vorige gedrag;
(e)
enige
geneigdheid van die beskuldigde tot die pleeg van misdrywe in Bylae 1
bedoel, soos blyk uit sy of haar vorige gedrag;
(f)
die
algemeenheid van ‘n besondere tipe misdryf;
(g)
enige
getuienis dat die beskuldigde voorheen terwyl hy of sy op borgtog
was, 'n misdryf in Bylae 1 bedoel, gepleeg het; of
(h)
enige
ander faktor wat na die oordeel van die hof in ag geneem behoort te
word.”
[45]
Dit is ernstige misdrywe wat die appellante ten laste gelê word
en waarop hulle sal teregstaan en, soos wat Kolonel Lourens
getuig
het, sou hulle behoort te weet dat as hulle skuldig bevind word,
hulle lewenslange gevangenisstraf in die gesig staar. Die
mate van
geweld wat teenoor die slagoffers gebruik is blyk uit die getuienis
en is ook implisiet by die aanklag van moord.
[46]
Die eerste appellant het ʼn lang misdaadgeskiedenis wat oor ʼn
tydperk van etlike jare strek.  Dit is ook gemene
saak dat die
eerste en tweede appellante uit was op borgtog op ʼn Bylae 1
misdryf toe die huidige misdrywe na bewering deur
hulle gepleeg is.
Die getuienis dui ook daarop dat die derde en vyfde appellant by
misdade betrokke is of was.  Daar
is ook getuienis dat die derde
appellant ʼn dreigement van geweld geopper het of ʼn wrok sou
koester teen ʼn polisiebeampte
en dat hy, volgens die getuienis
van die onbekende getuie, hom in die kop wou skiet met ʼn
geweer.  Daar is ook getuienis
dat die onbekende getuie bekend
is aan die sesde appellant en dat hierdie getuie moontlik onder
getuiebeskerming geplaas sal moet
word.  Hierdie getuienis staan
onweerspreek deur die appellante.
[47]
Indien die faktore vermeld in artikel 60(9) in ag geneem word, blyk
daar ook nie buitengewone omstandighede deur die appellante
aangetoon
te gewees het wat hul vrylating veroorloof nie.  Ten spyte van
die omvang van die saak, blyk die ondersoek feitlik
afgehandel te
wees en is die saakdossier reeds tot beskikking van die appellante
gestel.  Die voorval het plaasgevind in Augustus
2016 en die
verhoor in die Hoë Hof sal reeds in Maart 2017 plaasvind.
Geen ander van die faktore wat deur die appellante
geopper is stel
buitengewone omstandighede daar wat in die belang van geregtigheid
hulle vrylating veroorloof nie.
[48]
Ek stem saam met meneer Cloete dat die appellante hulle nie van die
bewyslas wat op hulle gerus het gekwyt het nie.  Die
Landdros
het nie enige mistastings begaan ten aansien van die reg of die feite
nie.  Ek is nie oortuig dat hy verkeerd was
in die uitoefening
van sy diskresie om borgtog te weier nie en gevolglik kan ek nie
inmeng met sy bevinding nie.
Ek
maak die volgende bevel:
DIE
APPÈL VAN AL SES DIE APPELLANTE WORD VAN DIE HAND GEWYS
____________________
SL
ERASMUS
WAARNEMENDE
REGTER
NOORD-KAAPSE
AFDELING
Namens
Appellant:

Meneer JvH Vorster
In opdrag
van:

Lofty-Eaton Prokureurs, POSTMASBURG
Namens
Respondent:
Advokaat
JJ Cloete
Namens:

Direkteur van Openbare Vervolgings, KIMBERLEY
[1]
S
v Vermaas
1996(1) SASV 528 (T) op 531e-f en
S
v Mohammed
1999(2)
SASV 507 (K) op 511
[2]
1979(4)
SA 218 (D) op 220E-H
[3]
S
v Porthen and others
2004(2)
SASV 242 (C) par [11];
S
v Ali
2011
(1) SACR 34
(E) par [14];
Panayiotou
v S
(CA&R
06 /2015) [2015] ZAECGHC 73
[4]
Wet 108 van 1996
[5]
S
v Branco
2002(1)
SASV 531 (W) op 532i-533b;
S
v Viljoen
supra
par
[17] en die sake daarin aangehaal
[6]
Oorkonde:
P 273 R 11 tot  P 285 R
15; P 286
R 12 tot P 287 R 15
[7]
Supra
par
[53] en [54]
[8]
2002(2)
SASV 550 (HHA)
para
[11] tot [15]
[9]
2002(1)
SASV 222 (HHA) par [21]
[10]
1999(2) SASV 507 (K) op 517 i-j
[11]
S
v Mpulampula
2007
(2) SACR 133
(E) op 135h;
Panayiotou
v
S
(CA&R
06 /2015) [2015] ZAECGHC 73;
S
v Mathebula
2010(1)
SASV 55 (HHA)
[12]
Viljoen
supra
para
[18] tot [19]
[13]
S
v Rudolf
2010(1)
SASV 262 (HHA) par [9]